
شیعه در اسلام اثری مشهور درباره تشیع و شیعه دوازدهامامی، به قلم علامه طباطبایی. این کتاب یکی از جدیترین کارها در حوزه مطالعات شیعی در سالهای پیش از انقلاب اسلامی ایران به شمار میرود و در دانشگاهها و مراکز تحقیقی آمریکا و اروپا جزو منابع تدریس رشته شیعهشناسی بوده است. هماکنون نیز جزو کتابهای درسی حوزههای علمیه ایران است.
بهگفته پژوهشگران، بهدلیل غرضورزی و تحریف دانشمندان غربی و استفاده از منابع اهلسنت در تحقیقات اسلامی، تشیع حقیقی در غرب هیچوقت شناخته نشد. بدین منظور، علامه طباطبایی در حدود سال ۱۳۴۵ش، کتاب شیعه در اسلام را تألیف کرد. این کتاب ابتدا توسط سید حسین نصر به زبان انگلیسی ترجمه و در سطح دانشگاههای آمریکا منتشر شد. در سال ۱۳۴۷ش نیز نسخه فارسی آن در ایران انتشار یافت.
گفته شده کتاب شیعه در اسلام، به دور از تعصبات سنتیِ مرسوم، به بررسیهای منصفانه تاریخی و علمی پرداخته و هویت واقعی مذهب تشیع را بهعنوان یکی از دو مذهب بزرگ اسلامی، در سطحی عالی نشان داده است.
برخی از دیدگاههای نویسنده، در این کتاب، به این شرح است: در قرآن، سه راه برای رسیدن به حقیقت مطرح شده: روایات، عقل فلسفی، و کشفوشهود عرفانی. سرچشمه اصلی عرفان اسلامی قرآن و سنت و کلمات امام علی(ع) است. در قرآن، راه اصلی شناخت خدا، معرفت نفس دانسته شده است. امامان شیعه، در تفسیر قرآن، تنها از روش تفسیر قرآن به قرآن استفاده میکردند.
شیعه در اسلام، پس از چاپهای نخستین، در سالهای بعد، توسط شرکتهای انتشاراتی مختلف، با نسخهها و ترجمههای متفاوت به چاپ رسید؛ از جمله مجمع جهانی اهلبیت آن را به دَه زبان همچون هندی، ایتالیایی، روسی، فرانسوی و چینی ترجمه کرده و نشر داده است.
جایگاه علمی
کتاب شیعه در اسلام، به قلم سید محمدحسین طباطبایی، اثری کلاسیک[۱] و مشهور درباره تشیع و شیعه دوازدهامامی است.[۲] این کتاب یکی از جدیترین کارها در شیعهشناسی در سالهای پیش از انقلاب اسلامی ایران دانسته شده[۳] که همچنان منطقی، مستدل و جامع است.[۴] از نظر جعفریان، «شیعه در اسلام» نتیجه اتاقفکری بود که علامه طباطبایی در جهت تربیت اندیشه به کار برد و سهم بسزایی برای سیاسی-اجتماعی کردن اسلام در دهه ۳۰ و ۴۰ شمسی داشت.[۵]
کتاب در محافل علمی جایگاه ویژهای پیدا کرد[۶] و علامه، با این اثر، اولین کسی است که شیعهشناسی را بهصورت رسمی در قم شروع کرد.[۷] این اثر، در دانشگاهها و مراکز تحقیقی، بهعنوان یک منبع اصلی در شیعهشناسی مورد استفاده قرار گرفت و در آکادمیهای شناخت مذاهب تدریس شد.[۸] این اثر جزو منابع تدریس رشته مطالعات شیعی در مقطع کارشناسی و کارشناسی ارشد دپارتمان مطالعات اسلامی دانشگاه جورج واشنگتن[۹] و دانشگاههای آمریکا[۱۰] و منابع تدریس رشته شیعهشناسی در دانشگاههای ژاپن بوده است.[۱۱] کتاب شیعه در اسلام، اکنون جزو کتابهای درسی حوزههای علمیه ایران نیز است.[۱۲]
بنابه گفته آقاتهرانی، در جریان ارسال کتاب و مکاتبه با زندانیان آمریکا از طریق مؤسسه اسلامی نیویورک جهت تبلیغ اسلام، این کتاب، پس از قرآن و نهج البلاغه، سومین کتابی است که با استقبال زندانیان آمریکا مواجه شده است.[۱۳] شیعه در اسلام، در «کنگره بینالمللی نقش شیعه در پیدایش و گسترش علوم اسلامی»، جزو مهمترین و برجستهترین منابع عام معرفی شده است.[۱۴]
درباره نویسنده
سید محمدحسین طباطبایی (۱۲۸۱-۱۳۶۰ش)، مشهور به علامه طباطبایی، فیلسوف و مفسر قرآن در سال ۱۳۰۴ش به نجف هجرت کرد[۱۵] و از استادانی همچون سید علی قاضی، محمدحسین نائینی، محمدحسین غروی اصفهانی و حجت کوهکمری استفاده نمود.[۱۶] وی در سال ۱۳۲۵ش وارد قم شد[۱۷] و به تدریس فلسفله و تفسیر در حوزه علمیه قم مشغول شد.[۱۸] علامه طباطبایی شاگردانی مانند مرتضی مطهری، عبدالله جوادی آملی حسن حسنزاده آملی[۱۹] و سید حسین نَصْر[۲۰] تربیت کرد و بیش از پنجاه اثر به نگارش درآورد که تفسیر المیزان، اصول فلسفه و روش رئالیسم، نهایة الحکمة، بدایة الحکمة و شیعه در اسلام از آنهاست.[۲۱] سرودن شعر[۲۲] و شرکت در جلسات علمی از دیگر فعالیتهای او بود.[۲۳]
انگیزه تألیف
بهگفته سید حسین نَصْر، بهدلیل تعصب، غرضورزی و تحریف دانشمندان غربی در قرنهای گذشته، استفاده از منابع اهلسنت در تحقیقات اسلامی، معرفی شیعه بهعنوان فرقه فرعی و انتخاب شیعه اسماعیلیه در تحقیقات بهجای شیعه دوازدهامامی، تشیع حقیقی هیچوقت شناخته نشد؛ بهطوری که در محافل غرب نیز شیعهْ بدعت در دین و ساخته دشمنان اسلام دانسته میشد.[۲۴]
کتاب شیعه در اسلام را جزو نخستین آثاری میدانند که در این عصر[۲۵]به جهت شناساندن حقیقت شیعه[۲۶] و همچنین نبود منبع مطمئن برای محافل علمی غرب[۲۷] به نگارش درآمد.
زمان نگارش
تابستان ۱۳۴۳ش (۱۹۶۴م)، در دیدار سید حسین نصر و کِنِث مورگان استاد دانشگاه کولیت آمریکا از منزل علامه طباطبایی، طرح نگارش کتابی درباره شیعه برای مردم غرب طرح و برنامهریزی شد.[۲۸] نوشتن کتاب چند سال طول کشید و طباطبایی در حدود سال ۱۳۴۵ش کتاب شیعه در اسلام را تألیف کرد که توسط سید حسین نصر، ابتدا به زبان انگلیسی ترجمه و سپس در سطح دانشگاهی آمریکا منتشر شد.[۲۹]
برخی دیگر نیز این کتاب را نتیجه گفتگوهای طباطبایی و شاگردانش و دیگران همچون هانری کربن دانستهاند.[۳۰]
ویژگیهای کتاب
شیعه در اسلام را اثری فلسفیـتاریخی میدانند[۳۱] که به دور از تعصب سنتی مرسوم، به بررسیهای منصفانه تاریخی و علمی پرداخته است.[۳۲] از دیدگاه جعفریان، این کتاب عمومیترین، روانترین و رایجترین اثری است که در شناساندن شیعه در سطح عالی به تألیف درآمده است.[۳۳] مؤلف در راه دفاع از شیعه، بدون توهین به اهلسنت، جنبه اصیلی از اسلام را بدون ایجاد تفرقه ارائه داده و گفتوگو بین دو مذهبِ اسلام را آسانتر کرده است.[۳۴]
از نظر سید حسین نصر، کتاب شیعه در اسلام، تحقیقی جدید با هدفی تازه است[۳۵] که هویت واقعی مذهب تشیع را بهعنوان یکی از دو مذهب بزرگ اسلامی بیان میکند.[۳۶]
محتوا
کتاب شیعه در اسلام، از یک مقدمه، سه بخش و یک خاتمه تشکیل شده است.[۳۷] در بخش مقدمه، به توضیح دین، اسلام و شیعه پرداخته شده است.[۳۸] در بخش اول، مباحثی همچون پیدایش شیعه، مسئله جانشینی پیامبر اسلام(ص)، خلافت امام علی(ع)، انتقال خلافت از امام حسن(ع) به معاویه، تاریخ شیعه از قرن دوم تا چهاردهم قمری، شیعه دوازده امامی و دیگر فرقههای شیعه مثل زیدیه و اسماعیلیه مطرح شده است.[۳۹]
در بخش دوم به معنا، منابع و راههای رسیدن به تفکر مذهبی شیعه و تفاوت سه راهِ ظواهر دینی، عقل و کشفوشهود پرداخته شده است.[۴۰] بخش سوم که بیشترین حجم کتاب را به خود اختصاص داده نیز درباره اعتقادات و معارف اسلامی از نگاه شیعه دوازده امامی در موضوعاتی مانند خداشناسی، پیامبرشناسی، معادشناسی، امامشناسی و مباحثی چون وحدانیت خدا، جبر و اختیار و قضا و قدر است.[۴۱] در خاتمه نیز به پیام معنوی شیعه یعنی خداشناسی اشاره شده که از نظر علامه طباطبایی، راه سعادت و رستگاری در آن است.[۴۲]
برخی از دیدگاههای نویسنده
برخی از دیدگاههای علامه طباطبایی در کتاب شیعه در اسلام بدین شرح است:
- خداوند در قرآن برای کشف حقیقت، سه راه مطرح کرده است: ظواهر دینی (نقل)،[۴۳] حجت عقلی (عقل فلسفی) و کشف و شهود (راه عرفا).[۴۴]
- انسانها در قرآن ابتدا به احتجاج عقلی دعوت شدهاند تا در نتیجه آن به حقانیت برسند، نه اینکه ابتدا حقانیت معارف را بپذیرند و بعد، سراغ استدلال عقلی بروند.[۴۵]
- عقل انسان نتوانسته قانون کاملی تدوین کند که سعادت جامعه بشری را تأمین کند و فقط شریعتهای الهی فرستادهشده توسط پیامبران میتوانند قوانین جهانشمول را تدوین و سعادت بشری را تضمین کنند.[۴۶]
- وحی نوعی شعور مرموز و ناشناخته است که در مقابل حس و عقل قرار دارد و فقط افراد خاصی همچون پیامبران میتوانند به آن دست پیدا کنند.[۴۷]
- سرچشمه اصلی عرفان اسلامی قرآن و سنت و کلمات امام علی(ع) است؛ ولی به دلیل سنیبودن ظاهریِ بیشتر عرفا، طریقت عرفانی به شکل امروزی به آنها نسبت داده شده است.[۴۸]
- با نگاه به سیر فلسفه اسلامی، این مکتب روزبهروز به روایات اهلبیت(ع) نزدیکتر شد تا جایی که در قرن یازده قمری، ملاصدرا هماهنگی کاملی بین ظواهر دینی و عرفان و فلسفه برقرار کرد و فقط اختلاف در تعبیر باقی ماند.[۴۹]
- با جستجو و تأمل در روایات اهلبیت(ع) و روایاتی که از مفسران صدر اسلام در دست است، مشخص میشود که ائمه(ع) فقط از روش تفسیر قرآن به قرآن استفاده میکردند و هر آیه را با آیه دیگر توضیح میدادند و تفسیر میکردند، نه با نظر خود.[۵۰]
- در قرآن و روایات، ضمن معرفی معرفت الهی و راههای رسیدن به آن، شاهراه هدایت کامل و واقعی انسان معرفت نفس و شناخت خویشتن دانسته شده است.[۵۱]
- امامت و پيشوايى دينى در اسلام از سه جهت مورد توجه قرار میگيرد: از جهت حكومت اسلامى، از جهت بيان معارف و احكام اسلام و از جهت رهبرى و ارشاد حيات معنوى.[۵۲]
- هدایت بر دو قسم است: هدایت عام (ارائه راه) و هدایت خاص (رساندن به مقصد). هدایت خاص یا همان ولایت باطنی نیز ربطی به حضور و غیبت امام ندارد و این نکته، یعنی حکمتِ وجود امام غائب، در احادیث نیز تبیین شده است.[۵۳]
- پیامبر اسلام(ص)، بعد از دَه سال اقامت در مدینه، بر اثر سمِّ ریختهشده در غذایش، توسط زنی یهودی وفات کرد.
مشاهده و بارگیری

