نهج البلاغه با ترجمه فارسی روان

برای دانلود کتاب نهج البلاغه به زبان عربی و فارسی با فرمت PDF

جهت استفاده در سیستم های مختلف با کیفیت بالا به پایین صفحه مراجعه فرمایید

(انتخاب برترین نسخه های موجود در اینترنت توسط هوش مصنوعی)

 

نَهجُ البَلاغه کتابی است که در آن تعدادی از خطبه‌ها، نامه‌ها و جملات کوتاه امام علی(ع)، به کوشش سید رضی گردآوری شده است. نهج البلاغه را دایرة‌المعارفی از فرهنگ اسلامی، و از مهم‌ترین منابع برای شناخت اسلام و ارزش‌های دینی می‌دانند. نهج البلاغه فصاحت و بلاغت بالایی دارد و همین امر را علت جاذبه و ماندگاری این کتاب می‌دانند.

جامعیّت و تنوّع محتوای نهج البلاغه از امتیازات آن است. محتوای نهج البلاغه به ترتیب در سه بخش خطبه‌ها، نامه‌ها و کلمات قصار تنظیم شده است. در خطبه‌ها و کلمات قصار، موضوعات مختلفی چون خداشناسی، مباحث اخلاقی، شناخت جهان، پیدایش عالم، طبیعت انسان، امت‌ها و حکومت‌های نیکوکار و ستمکار بیان شده و در نامه‌ها بیشتر به مسائل حکومت‌داری و چگونگی تعامل مسئولان با مردم پرداخته شده است.

نهج البلاغه به زبان‌های مختلف از جمله فارسی، انگلیسی، فرانسوی، هندی، ایتالیایی، ترکی استانبولی، تاجیکی و اردو ترجمه شده است. بر نهج البلاغه شرح‌های فراوانی نوشته شده که شرحُ نهجِ البلاغه تألیف ابن‌ابی‌الحدید و شرحُ نهجِ البلاغه، اثر ابن‌میثم بَحرانی از مهم‌ترین شرح‌های عربی، و پ‍ی‍ام‌ ام‍ام‌ ام‍ی‍رال‍م‍وم‍ن‍ی‍ن‌(ع‌)، تألیف ناصر مکارم شیرازی از شرح‌های فارسی بر آن است. همچنین برخی محققان تلاش کرده‌اند تا سخنان دیگر امام علی(ع) را از کتاب‌های دیگر که در نهج البلاغه نیامده، جمع‌آوری و با عنوان مُستَدْرَک منتشر کنند؛ از جمله این تلاش‌ها می‌توان به نهجُ السعادةِ فی مُستَدْرَکِ نهجِ البلاغه تألیف محمدباقر محمودی اشاره کرد.

نهج البلاغه از جمله‌ کتاب‌هایی است که تا قبل از صنعت چاپ، صدها نسخه از آن دست‌نویس شد. قدیمی‌ترین آنها نسخه خطی متعلق به سال ۴۶۹ق است که در کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی نگهداری می‌شود. بعد از صنعت چاپ نیز نهج البلاغه در کشورهای ایران، مصر، لبنان، سوریه و قطر، همراه‌ با شرح‌ها و ترجمه‌های مختلف، صدها بار چاپ شد.

با تشکیل نظام جمهوری اسلامی ایران، با کمک رسانه و فرهنگ، نهج البلاغه در فرهنگ عمومی حضور پیدا کرد. دانشکده و مؤسسه‌هایی با محوریت نهج البلاغه شکل گرفت و بنیاد نهج البلاغه با هدف ترویج و پژوهش تخصصی نهج البلاغه تأسیس گردید. همچنین نرم‌افزارهای تخصصی نهج البلاغه با عنوان دانشنامه علوی و دانشنامه جامع نهج البلاغه تهیه شد.

منابعِ سید رضی در تدوین نهج البلاغه، کتاب‌های مختلفی از اهل‌تسنن، مانند البیان و التبیین نوشته جاحِظ، المَغازی اثر سعید بن یحیی اُمَوی، الجَمَل نوشته واقدی و تاریخ طَبَری، بوده است. به باور برخی محققان، بسنده‌کردن سید رضی به منابع اهل‌تسنن و ذکر نکردن سند سخنان امام علی(ع) در نهج البلاغه، این کتاب را با ایرادهایی مواجه کرده است. به همین دلیل، پژوهشگران متعددی برای اثبات درستی نهج البلاغه، سند روایات این کتاب را از منابع کهن در قالب اسناد و مدارک نهج البلاغه جمع‌آوری کرده‌اند.

برخی سنی‌مذهبان درباره گردآورندۀ این اثر و نیز در صحت انتساب روایات آن به امام علی(ع) تردید کرده‌اند. به گفته برخی محققان، تردید در جمع‌آورندۀ این اثر، از مراجعه نکردن به اصل کتاب حکایت دارد، چرا که در متن کتاب بارها به نام گردآورندۀ آن یعنی سید رضی اشاره شده است. چنان‌که ابن‌ابی‌الحدید، از عالمان اهل‌سنت، تردید در انتساب محتوای نهج البلاغه به امام علی(ع) را هواپرستانه و تعصب کورکورانه خوانده است.

 

اهمیت نهج البلاغه

بئس الزاد إلی المعاد العدوان علی العباد (ترجمه: بدترین توشه برای آن جهان، ستم کردن بر بندگان است.)

نهج البلاغه، تصحیح صبحی صالح، ۱۴۱۴ق، حکمت ۲۲۱، ص۵۰۷.

نهج البلاغه کتابی است که تعدادی از خطبه‌ها، نامه‌ها و جملات کوتاه امام علی(ع) در دوران خلافتش را در بر دارد.[۱] آن را دایرةالمعارفی از فرهنگ اسلامی، و پس از قرآن و احادیث نبوی،مهم‌ترین منبع برای شناخت اسلام و ارزش‌های دینی می‌دانند.[۲] همچنین بعد از قرآن، نهج البلاغه را یکی از کتاب‌های مورد توجه شیعیان برای حفظ کردن معرفی کرده‌اند.[۳] رضا استادی در کتابنامه نهج البلاغه نام ۳۷۰ عنوان کتاب پیرامون نهج البلاغه را آورده است که تا سال ۱۳۵۹ش نوشته شده‌اند.[۴]

سید محسن امین در کتاب اعیان الشیعه، نهج البلاغه را یکی از بزرگ‌ترین افتخارات عرب و اسلام معرفی کرده است.[۵] بر اساس گزارش‌ها، بعد از قرآن، نهج البلاغه بیشترین نسخه‌های خطی، شرح و تفسیر را در فرهنگ اسلامی به خود اختصاص داده است و بسیاری از متون ادبی فارسی و عربی، بعد از قرآن، از نهج البلاغه تأثیر پذیرفته‌اند.[۶] همچنین به گفته محدث نوری در کتاب مستدرک الوسائل بسیاری از علمای پیشین که می‌خواستند به شاگردانشان اجازه‌نامه‌ای را برای نقل نهج البلاغه بدهند، نهج البلاغه را با عنوان «اَخُ القرآن» (برادر قرآن) معرفی کرده‌اند.[۷]

گردآورنده

سید رضی (۳۵۹-۴۰۶ق)، نهج البلاغه را در سال ۴۰۰ق جمع‌‌آوری کرده است.[۸] سید رضی از آل ابی‌طالب[۹] و از فقیهان، متکلمان، مفسران و ادیبان شیعه است.[۱۰]

نامگذاری

سید رضی مهم‌ترین انگیزه خود از گردآوری نهج البلاغه را، پاسخ به درخواست دوستانش برای جمع‌آوری سخنان فصیح و بلیغ امام علی(ع)، دانسته است.[۱۱] او در نهج البلاغه، تنها بخشی از سخنان و نامه‌های امام علی(ع) را جمع کرده است که درجه بالایی از فصاحت و بلاغت را دارند.[۱۲] به همین دلیل، وی این اثر را نهج البلاغه (به معنای «راه و طریق آشکار بلاغت») نامیده‌[۱۳] که به گفته محمد عَبْدُه، از علمای اهل‌تسنن، بهترین توصیف برای این کتاب است.[۱۴]

ارزش ادبی

فصاحت و بلاغت نهج البلاغه را از مهم‌ترین دلایل جاذبه و ماندگاری این کتاب می‌دانند.[۱۵] کلام نهج البلاغه را در مرتبه‌ای پایین‌تر از کلام خالق و بالاتر از کلام مخلوق قرار داده‌اند.[۱۶] در مورد اهمیت و ارزش ادبی و بلاغت نهج البلاغه سخنان متعددی از اندیشمندان زبان عربی نقل شده است،[۱۷] از جمله اینکه:

  • ابن‌ابی‌الحدید از عالمان اهل‌سنت و شارح نهج البلاغه در قرن هفتم، یک سطر از نهج البلاغه از ۱۰۰۰ سطر از سخنان ابن‌نَباته (خطیب معروف قرن چهارم هجری) برتر می‌داند.[۱۸]
  • جورج جرداق نویسنده مسیحی معتقد است، نهج البلاغه پس از قرآن، در بالاترین سطح بلاغت قرار دارد.[۱۹]
  • شیخ ناصیف الیازجی ادیب و شاعر لبنانی، حفظ قرآن و نهج البلاغه را برای سرآمد شدن در فصاحت و بلاغت زبان عربی سفارش کرده است.[۲۰]
  • محیی‌الدین عبدالحمید، یکی از دانشمندان زبان عربی، نهج البلاغه را چشمۀ جوشان بلاغت و فصاحت زبان عربی معرفی کرده، معتقد است کلام نهج البلاغه، فصیح‌ترین کلام بعد از کلام خداوند و رسولش است.[۲۱]

برخی شارحان نهج البلاغه، امام علی(ع) را مبتکر فن اِنشاءِ تمثیلات (فنّی مشابه رمان‌نویسی) دانسته‌اند که گوینده با خلق یک داستان، هدف آموزشی یا انتقادی را دنبال می‌کند.[۲۲] به باور آنان، امام(ع) ذیل حکمت ۲۸۹ نهج البلاغه، از این فن استفاده کرده است؛ چنان‌که امام(ع) برای برادر دینی خود ویژگی‌های ممتازی را برمی‌شمارد، در حالی که آن شخص وجود خارجی ندارد و امام برای این که در معرفی انسان‌های بافضیلت، الگویی را ارائه دهد، شخصیتی فرضی را خلق کرده است.[۲۳]

جذابیت نهج البلاغه برای غیرمسلمانان

نهج البلاغه به دلیل فصاحت و بلاغتی که دارد، نه تنها برای شیعیان، بلکه برای غیرشیعیان و نیز برای غیرمسلمانان جذابیت دارد؛[۲۴] چنان‌که جورج سَمْعان جُرْداق مسیحی، کتاب رَوائِعُ نهج‌البلاغه را در بررسی ادبیات و حکمت‌های نهج‌البلاغه نوشته است.[۲۵] همچنین برخی غیرمسلمان‌ها با خواندن آن مسلمان شده‌اند؛[۲۶] چنان‌که محمد لگنهاوزن فیلسوف آمریکایی با خواندن نهج البلاغه مسلمان و شیعه شد.[۲۷]

محتوای نهج البلاغه

محمد عَبْدُه از عالمان اهل‌سنت

در این کتاب گاهی انسان خود را در افق‌های بلندِ معانی و زیباترین و بهترین عبارت‌ها و گاهی در میدان جنگ می‌بیند؛ چنان‌که گاهی عقلی نورانی در این کلام مشاهده می‌شود که تلاش می‌کند انسان را از ظلمت‌ها به سوی ملکوت ببرد و در عالم قُدْس جای دهد و گاهی نیز انسان خود را در میان مدیرانی می‌بیند که علی(ع)، آنها را به مسائل سياست، ارشاد و به راه و روش كياست، هدايت می‌‏كند

عبده، شرح نهج البلاغة، مطبعة الاستقامه، ص۱۰.

ناصر مکارم شیرازی از مراجع تقلید شیعه و شارح نهج البلاغه، جامعیّت و تنوّع محتوای نهج البلاغه را از امتیازات فوق‌العادۀ آن دانسته است؛ محتوایی که گفتارهای شیرین، حساب‌‌شده‌ و دقیقی در موضوعات مختلف، و گاه متضاد دارد.[۲۸] به گفته ابن‌ابی‌الحدید امام علی‌(ع) در نهج البلاغه گاهی بسان جنگجویان معروفی چون بَسطام بن قيس و عُتَيْبَة بن حارث (دو تن از قهرمانان نامی عرب) سخن می‌گوید و گاهی مانند راهبان و زاهدانی چون عیسی بن مریم(ع) و یوحَنّا موعظه می‌کند.[۲۹]

 

عباس محمود عَقّاد از ادیبان مصری، نهج البلاغه را چشمه جوشانی از آیات توحید و حکمت الهی معرفی کرده است.[۳۱] به گفته برخی محققان، مطالعه نهج البلاغه خواننده را با دیدگاه جامع امام علی(ع) درباره خدا، انسان، جهان، مبد‌إ و معاد آشنا می‌سازد.[۳۲] در این کتاب صفات اخلاقی که لازمه شخصیت‌ انسان کامل است، بیان شده است.[۳۳] مباحثی درباره رسالت پیامبران، امامت، حکومت و رهبری، حقوق فرد و اجتماع، توصیف مظاهری از زیبایی‌های طبیعت، روحیّه منافقان و کافران و همچنین پاره‌ای از رخدادهای صدر اسلام و معرفی ناکِثین، مارِقین و قاسِطین از دیگر مطالب این کتاب است.[۳۴] به باور عبدالله جوادی آملی از مراجع تقلید شیعه، سید رضی محتوای نهج البلاغه را به صورت هوشمندانه‌ای برگزیده، تا نه تنها زمینه اختلاف شیعه و سنی فراهم نشود، بلکه قوی‌ترین شرح‌ها بر آن را اهل‌سنت بنویسند.[۳۵]

محتوای نهج البلاغه به ترتیب در سه بخش خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌ها تنظیم شده است:

خطبه‌ها

وَ إِنَّمَا يَنْبَغِي لِأَهْلِ الْعِصْمَةِ وَ الْمَصْنُوعِ إِلَيْهِمْ فِي السَّلَامَةِ أَنْ يَرْحَمُوا أَهْلَ الذُّنُوبِ وَ الْمَعْصِيَةِ وَ يَكُونَ الشُّكْرُ هُوَ الْغَالِبَ عَلَيْهِمْ وَ الْحَاجِزَ لَهُمْ عَنْهُم‏ (ترجمه: بر کسانی که گناه ندارند و از سلامت دین برخوردارند، شایسته است که بر گناهکاران و نافرمانان رحمت آرند، و شکر این نعمت بگزارند، چندان که این شکرگزاری آنان را مشغول دارد، و به گفتن عیب مردمان وانگذارد.)

نهج البلاغه، تصحیح صبحی صالح، ۱۴۱۴ق، خطبه ۱۴۰، ص۱۹۷.

بخش اولِ نهج البلاغه، برگزیده‌ای از خطبه‌های امام علی(ع) است و ۲۴۱ خطبه دارد.[۳۶] سید جعفر شهیدی از شارحان نهج البلاغه، این بخش را دائرة‌المعارفی از فرهنگ اسلامی و مشتمل بر موضوعاتی چون خداشناسی، شناخت جهان، پیدایش عالم، طبیعت انسان، امت‌ها و حکومت‌های نیکوکار و ستمکار دانسته است.[۳۷] به باور او، هدف اصلی امام(ع) از بیان امور طبیعی یا نکته‌های فلسفی یا تاریخی، تبیین مسائل مهم اسلامی و خداشناسی بوده است.[۳۸] سید رضی از میان تمام خطبه‌ها، فقط چهار خطبه شِقشِقیّه (شماره ۳)، غَرّاء (شماره ۸۳)، اَشباح (شماره ۹۱) و قاصِعَه (شماره ۱۹۲) را نامگذاری کرده است.[۳۹]

محتوای برخی از خطبه‌های مشهور نهج البلاغه

خطبه شقشقیه

خطبه شِقشِقیّه، از خطبه‌های بحث‌برانگیز نهج البلاغه است.[۴۰] امام(ع) در این خطبه مسائل مربوط به امامت را بیان کرده، عملکرد خلفای قبل از خود را نقد می‌کند و اصل خلافت آنان را ناصحیح می‌داند.[۴۱] همچنین در این خطبه، ماجرای هجوم مردم برای بیعت با امام و نیز دلیل پذیرش حکومت از سوی او بیان شده است.[۴۲]

خطبه غراء

امام علی(ع) در خطبه غَرّاء، به رعایت تقوای الهی سفارش کرده، نعمت‌های خدا، آزمایشی بودن دنیا، قیامت و مرگ را یادآوری می‌کند.[۴۳] مطابق نقل سید رضی، بلاغت این خطبه چنان بود که مردم بعد از شنیدن آن، به خود لرزیدند و اشک چشمانشان جاری شد.[۴۴] این خطبه به دلیل وجود آرایه‌های ادبی، مانند جِناس، سَجْع، استعاره و کنایه به «غَرّاء» نامگذاری شده است.[۴۵]

خطبه متقین

خطبۀ مُتَّقین از خطبه‌های عرفانی و تربیتی نهج البلاغه است.[۴۶] امام علی(ع) این خطبه را به درخواست یکی از یارانش به نام هَمَّام در توصیف مُتَّقین بیان کرد.[۴۷] امام علی(ع) در این خطبه حدود صد صفت برای پرهیزکاران برشمرده‌ است.[۴۸] همام پس از شنیدن این خطبه بیهوش شد و درگذشت.[۴۹]

نامه‌ها

امام علی(ع):
وَ لَا تُخَاطِرْ بِشَيْ‏ءٍ رَجَاءَ أَكْثَرَ مِنْهُ‏ (ترجمه: چندانکه زمانه رام توست آن را آسان گیر و به امید بیشتر، خطر را بر خود مپذیر.)

نهج البلاغه، تصحیح صبحی صالح، ۱۴۱۴ق، نامه ۳۱، ص۴۰۳.

بخش نامه‌های نهج البلاغه ۷۹ قسمت دارد که از ۶۳ نامه، ۱۲ وصیت‌نامه، سفارش و بخش‌نامه، دو فرمان، یک دعا و یک پیمان‌نامه تشکیل شده است.[۵۰] در بخش نامه‌های نهج البلاغه که مخاطبان آنها عموماً کارگزاران حکومتی، فرماندهان نظامی و مأموران مالیاتی بودند، بیشتر به مسائل حکومت‌داری و چگونگی تعامل مسئولان با مردم پرداخته شده است.[۵۱] به گفته برخی محققان، این نامه‌ها سیره سیاسی امام علی(ع) را روشن می‌کند.[۵۲] به باور سید جعفر شهیدی، اگرچه این نامه‌ها از طرف حاکم به حکمرانان و مسئولان حکومتی نوشته شده، اما لحن آنها آمرانه نیست و گویی پدری مهربان و دلسوز برای فرزندان خود نامه نوشته است.[۵۳]

 

نامه امام علی به امام حسن، فرمان مالک اشتر برای فرمان‌داری مصر و نامه امام علی(ع) به عثمان بن حنیف و نامه امام علی به اشعث از معروف‌ترین نامه‌های نهج البلاغه هستند.

کلمات قصار

امام علی(ع):
إِذَا أَرْذَلَ اللَّهُ عَبْداً حَظَرَ عَلَيْهِ الْعِلْم‏‏ (ترجمه: هرگاه خدا بنده‌ای را خوار دارد، او را از (آموختن) علم برکنار دارد.)

نهج البلاغه، تصحیح صبحی صالح، ۱۴۱۴ق، حکمت ۲۸۸، ص۵۲۶.

بخش سوم نهج البلاغه، کلمات قِصار است و ۴۸۰ کلمه قصار دارد.[۵۴] در این بخش گزیده سخنان حکمت‌آمیز امام علی(ع)، پندها و نیز پاسخ پرسش‌ها و گفتارهای کوتاه وی آمده است.[۵۵] سید رضی در میانه کلمات قصار نهج البلاغه فصلی را با عنوان «فصل فی غَرائِبِ کلامِه» (یعنی: فصلی دربارۀ سخنان شگفت امام) ذکر کرده که به اعتقادش فهمیدن آنها دشوار و نیازمند تفسیر است.[۵۶] این فصل ۹ حدیث دارد که نخستین آنها درباره ظهور امام زمان(ع) است.[۵۷]

منابع نهج البلاغه

برخی منابعی که سید رضی، در جمع‌آوری سخنان امام علی(ع)، به نام آنها اشاره کرده، عبارتند از: البیان و التبیین نوشته جاحِظ، المُقْتَضَب تألیف مُبَرَّد، المَغازی اثر سعید بن یحیی اُمَوی، الجَمَل نوشته واقدی، المَقامات اثر ابی‌جعفر اِسْکافی‌ و تاریخ ابن‌جَریر طَبَری.[۵۸] در برخی تحقیق‌ها تعداد منابع ذکر شده در نهج البلاغه را به عدد هفده رسانده‌اند.[۵۹] برخی محققان بر این باورند، منابع تحقیقاتی سید رضی برای گردآوری سخنان حضرت علی(ع) بسیار غنی و گسترده بود؛ چرا که او برای جمع‌آوری این کتاب از دو کتابخانه بزرگ بغداد (کتابخانه ۸۰ هزار جلدی برادرش سید مرتضی و کتابخانه ۱۰ هزار جلدی «کتابخانه بیت‌الحکمه» برای ابونصر شاپور، از وزیران آل بویه) بهره برده است.[۶۰]

برخی از علما ضمن تحسین آنچه سید رضی در مورد نهج البلاغه انجام داده است، انتقاداتی نیز به این کتاب وارد کرده‌اند.[۶۱] محمدتقی شوشتری در «کتاب بَهْجُ الصَّباغَةِ فی شرحِ نهجِ البلاغه» معتقد است از آنجا که سید رضی تلاش داشته تا هر سخن فصیحی را که به امام علی(ع) نسبت داده شده، جمع‌آوری کند و برای این کار تنها به کتاب‌های اهل‌تسنن مراجعه کرده، اشکالات ذیل پدیده آمده است:

  • نسبت دادن برخی سخنان به امام علی که دشمنان آنها را ساخته‌اند؛
  • تقطیع شدن برخی جملات به گونه‌ای که در مواردی به معنای مقصود امام خلل وارد می‌شود؛
  • نسبت دادن برخی سخنان به امام علی(ع) که روایات شیعه آن را ناصحیح می‌داند؛
  • نسبت دادن برخی روایات از امامان دیگر به امام علی(ع)؛
  • نقل برخی سخنانی که در خواب از امام شنیده شده است؛
  • نقل ناصحیح وقایع مرتبط با سخن امام علی(ع).[۶۲]

سند خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌ها

«کتاب نهج السعادة فی مستدرک نهج البلاغه» تألیف محمدباقر محمودی که در آن سند خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌های نهج البلاغه جمع‌آوری شده است.

ذکر نکردن سند سخنان امام علی(ع) در نهج البلاغه، یکی از چالش‌های نهج البلاغه است؛ ازاین‌رو برخی، روایت‌های این کتاب را مُرسَل دانسته‌اند و معتقدند این روایت‌ها در مباحث فقهی قابل استناد نیستند.[۶۳] در توجیه روش سید رضی در ذکر نکردن سندها، گفته شده منابع این سخنان امام، در زمان سید رضی مشهور بود و به همین دلیل او ذکر کردن منابع خود را لازم نمی‌دانسته است؛ علاوه بر اینکه او در صدد نوشتن کتاب حدیثی در موضوع فقه یا تاریخ نبوده است که لازمۀ آن ذکر کردن سند باشد، بلکه او می‌خواست زیباترین سخنان امام علی(ع) را جمع‌آوری کند تا روش بلاغت را به سخنوران بیاموزد و این کار او به ذکر کردن سند احادیث نیازی نداشت.[۶۴] با این حال پژوهشگران متعددی برای اثبات درستی انتساب نهج البلاغه به حضرت علی(ع)، سند روایات و سخنان موجود در این کتاب را از منابع کهن در قالب اسناد و مدارک نهج البلاغه جمع‌آوری کرده‌اند.[۶۵] از جمله این آثار می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:

  • «نَهْجُ السّعادَة فی مُسْتَدْرَکِ نَهجِ البلاغه» تألیف محمدباقر محمودی؛[۶۶]
  • «مدارکُ نهجِ البلاغه و دَفعُ الشبهاتِ عنه» از هادی کاشف الغطاء؛[۶۷]
  • «مَصادرُ نهجِ البلاغةِ فی مَدارکِ نهج البلاغه» از سید هبةالدین شهرستانی؛[۶۸][یادداشت ۱]
  • «مَصادرُ نهجِ البلاغه» از عبدالله نِعْمه؛[۷۰]
  • «اسناد و مدارک نهج البلاغه»[۷۱] و «روات و محدثین نهج البلاغه» از محمد دشتی؛[۷۲]
  • «بحثی کوتاه پیرامون مدارک نهج البلاغه» از رضا استادی؛[۷۳]
  • «مصادرُ نهجِ البلاغة و أسانیدُه» از سید عبدالزهرا الحسینی الخطیب.[۷۴]

ترجمه‌ها

نهج البلاغه به زبان‌های مختلف از جمله فارسی، انگلیسی، فرانسوی، هندی، ایتالیایی، ترکی استانبولی، اردو، مالایی، آلبانیایی، بوسنیایی، گجراتی، آشوری، ارمنی، سواحلی، هوسائی، ژاپنی، چینی، روسی، اسپانیایی و تاجیکی ترجمه شده است.[۷۵] شمار ترجمه‌های نهج البلاغه بیش از ۱۰۰ عنوان دانسته‌اند[۷۶] که از جمله آنها می‌توان به نزدیک به ۴۰ ترجمه به زبان فارسی،[۷۷] حدود ۱۰ ترجمه به زبان انگلیسی و ۱۳ ترجمه به زبان اردو اشاره کرد.[۷۸]

به باور جعفر سبحانی از مراجع تقلید شیعه، بسیاری از ترجمه‌های منتشر شده به زبان فارسی، از آنجا که به لغت‌شناسی، ادبیات و قواعد زبان عربی توجه کافی نداشتند، ترجمه‌های صحیح و قابل قبولی نیستند و تنها برداشت مترجم از متن نهج البلاغه‌ به‌شمار می‌آیند. او معتقد است، ترجمه ملاصالح قزوینی که به زبان فارسی قدیم نوشته شده و نیز ترجمه سید جعفر شهیدی، از معتبرترین و فصیح‌‌ترین ترجمه‌های این اثر هستند.[۷۹] از دیگر ترجمه‌های فارسی نهج البلاغه، می‌توان به آثار مترجمانی چون سید علی‌نقی فیض‌الاسلام،[۸۰] عبدالمحمد آیتی،[۸۱] محمدتقی جعفری،[۸۲] محمد دشتی،[۸۳] محمدمهدی فولادوند[۸۴] و حسین انصاریان[۸۵].

ترجمه نهج البلاغه به زبان پشتو و با نام «گفتار مقدس» در سال ۱۹۶۲م منتشر شده است. این ترجمه با حواشی امیرحمزه‌خان شینواری (۱۲۸۶-۱۳۷۲ش) مشهور به حمزه‌بابا همراه است که عموماً از ترجمه اردوی نهج‌البلاغه رئیس احمد جعفری منتقل شده است.[۸۶]

از میان ترجمه‌های انگلیسی می‌توان به ترجمه طاهره صَفّارزاده اشاره کرد.[۸۷]

ترجمه‌های منظوم

شاعران مختلفی نیز نهج البلاغه را در قالب شعر به زبان‌های مختلفی ترجمه کرده‌اند.[۸۸] از جمله این شاعران می‌توان در زبان فارسی به محمدعلی انصاری قمی، مهدی شفیعی و ناصر باریکانی، در زبان سندی به حافظ میر محمدحسن علی‌خان حیدری و در زبان ترکی به حسن ملایی علمداری اشاره کرد.[۸۹] برخی ادیبان در بمبئی هند نیز نهج البلاغه را به زبان هندی به نظم در آورده‌اند.[۹۰]

شرح‌ها

شرح‌نویسی بر نهج البلاغه چند سال پس از تألیف آن شروع شد و همچنان ادامه دارد.[۹۱] به گفته برخی محققان، در تاریخ اسلام پس از قرآن، تقریباً هیچ کتابی نیست که به اندازه نهج البلاغه شرح و تفسیر داشته باشد.[۹۲] تعداد فراوان شرح‌های نوشته شده بر نهج البلاغه، شمارش دقیق همۀ آنها را مشکل کرده است؛ ازاین‌رو مقالات و رساله‌های مختلفی برای این هدف نوشته شده است.[۹۳] برخی از شرح‌های نهج البلاغه به قرار ذیل است:

  • شرح‌های عربی
  1. شرحُ نهجِ البلاغه تألیف ابن‌ابی‌الحدید، شاعر و ادیب مُعتَزلی.[۹۴] برخی بر این باورند شرح ابن‌ابی‌الحدید، تحولی بنیادین در نگارش شرح‌های نهج البلاغه پدید آورد.[۹۵]
  2. شرح نهج البلاغه، اثر ابن‌میثم بَحرانی (درگذشت: ۶۷۹ یا ۶۹۹ق)؛[۹۶]
  3. مِنْهاجُ البَراعَة فی شَرْح نَهجُ البلاغة، تألیف حبیب‌الله خویی (درگذشت: ۱۳۲۴ق)؛[۹۷]
  4. مِنْهاجُ البَراعَة فی شَرْح نَهجُ البلاغة، اثر قُطب راوندی (درگذشت: ۵۷۳ق)؛[۹۸]
  5. حدائق الحقائق فی شرح نهج البلاغة، تألیف ‫قُطب‌الدین کِیْدَری ‫نوشته شده در سال ۵۷۶ق.[۹۹]
  • شرح‌ها فارسی
  1. ترجمه و تفسیر نهج البلاغه، تألیف محمدتقی جعفری؛[۱۰۰]
  2. ترجمه و شرح نهج البلاغه، اثرِ سید علی‌نقی فیض‌الاسلام؛[۱۰۱]
  3. شرح نهج البلاغه، به قلم میرزا محمدباقر نواب لاهیجی؛[۱۰۲]
  4. پ‍ی‍ام‌ ام‍ام‌ ام‍ی‍رال‍م‍وم‍ن‍ی‍ن‌(ع‌)، تألیف ناصر مکارم شیرازی.[۱۰۳]

مستدرک‌ها

بسیاری از علما تلاش کرده‌اند تا سخنان دیگر امام علی(ع) را از کتاب‌های دیگر که در نهج البلاغه نیامده، جمع‌آوری و با عنوان مُستَدْرَک منتشر کنند؛[۱۰۴] چنان‌که سید رضی نیز برخی صفحات نهج البلاغه را سفید گذاشته بود تا اگر در آینده سخنان جدیدی از امام علی(ع) پیدا کرد، به نهج البلاغه اضافه کند.[۱۰۵] برخی از این مُستَدْرَکات عبارتند از:

  • «التذییل علی نهج البلاغه» تألیف عبد‌الله بن اسماعیل حلبی در قرن پنجم هجری قمری؛[۱۰۶]
  • «مُلْحَقُ نهجِ البلاغه» اثر احمد بن یحیی بن ناقه، نوشته شده در سال ۷۲۹ قمری؛[۱۰۷]
  • «مُستَدْرَکُ نهجِ البلاغه» اثر هادی کاشف الغطاء(درگذشت: ۱۳۶۱ق) که در سال۱۳۵۴ق چاپ شده است.[۱۰۸]
  • «تمامُ نهجِ البلاغه» تألیف سید صادق موسوی؛[۱۰۹]
  • «نهجُ السعادةِ فی مُستَدْرَکِ نهجِ البلاغه» تألیف محمدباقر محمودی.[۱۱۰]

تردید در انتساب محتوای نهج البلاغه به امام علی(ع)

برخی سنی‌مذهبان در مورد کتاب نهج البلاغه دو تردید مطرح کرده‌اند: ۱. روشن نیست این کتاب را سید رضی گرد آورده، یا برادر او سید مرتضی؛ ۲. این احتمال وجود دارد که این سخنان از آن امام علی(ع) نباشد و سید مرتضی یا سید رضی آن را جعل کرده باشند.[۱۲۶] ابن‌حَجَر عَسْقَلانی از علمای اهل‌سنت در قرن نهم، نهج البلاغه را تألیف سید مرتضی دانسته، معتقد است سخنان این کتاب به دروغ به امام علی(ع) نسبت داده شده است.[۱۲۷]

در مقابل، علمای شیعه و عالمان متعددی از اهل‌سنت معتقدند، گردآورنده نهج البلاغه، سید رضی است و او این کتاب را از سخنان امام علی(ع) جمع‌آوری کرده است.[۱۲۸] به گفته برخی محققان، تردید در جمع‌آورندۀ این اثر، از مراجعه نکردن به اصل کتاب حکایت دارد؛ چرا که مؤلف این اثر، در موارد متعددی که کلمات دشوار امام علی را توضیح می‌دهد، از تعبیرِ «قال الرضی: …» (سید رضی می‌گوید: …) استفاده می‌کند که نشان می‌دهد گردآورنده اثر، سید رضی بوده است.[۱۲۹] به گفته محققان، اجازه‌هایی که علما برای نقل این کتاب داده و سلسله آن را به سید رضی رسانده‌اند، مُتِواتِر است و این امر هرگونه شکی را در مورد نویسنده کتاب از بین می‌برد.[۱۳۰] نجاشی از رجالیان و هم‌عصر سید رضی نیز این کتاب را به سید رضی نسبت داده است.[۱۳۱]

ابن‌ابی‌الحدید از عالمان اهل‌سنت، تردید در انتساب محتوای نهج البلاغه به امام علی(ع) را از روی هواپرستی و تعصب کورکورانه دانسته است.[۱۳۲] استدلالی که ابن‌ابی‌الحدید بر رد این ادعا بیان کرده این است که از طرفی بخشی از نهج البلاغه قطعاً از سخنان امام علی(ع) است، چرا که با نقل‌های متواتر، درستی آن ثابت شده است؛ و از طرفی دیگر هر ذوق سلیمی بر یکدست بودن نهج البلاغه حکم می‌کند.[۱۳۳] ابن‌تیمیه نیز بر اساس آنچه شاگردش صلاح‌الدین صَفَدی نقل می‌کند نهج البلاغه را کلام امام علی(ع) می‌دانسته است.[۱۳۴] علامه بحرالعلوم از مراجع تقلید شیعه در قرن دوازدهم نیز احتمال جعلی بودن این کتاب را از بزرگ‌ترین تهمتها دانسته است.[۱۳۵]

گردآوری سخنان امام علی قبل از سید رضی

سید هِبَةُالدین شهرستانی در ردّ جعلی بودن نهج البلاغه معتقد است سید رضی نخستین فردی نیست که خطبه‌ها و سخنان امام علی(ع) را گردآوری کرده است، بلکه افراد متعددی پیش از او خطبه‌ها و سخنان امام را حفظ می‌کردند.[۱۳۶] یعقوبی تاریخ‌نگار قرن سوم قمری، در کتابش از چهارصد خطبۀ به‌جای‌مانده از علی(ع) سخن به میان آورده است،[۱۳۷] چنان‌که به گفته مسعودی مؤلف کتاب مُروجُ الذَّهَب مردم بیش از ۴۸۰ خطبه از امام را از بَر بوده‌اند.[۱۳۸] ابن‌شُعبَه حَرّانی، مؤلف کتاب تُحَفُ العُقول معتقد است، اگر تنها خطبه‌های امام علی(ع) درباره توحید جمع‌آوری شود، حجم آن به اندازه کتاب تحف العقول می‌شود.[۱۳۹]

به گفته برخی محققان، نخستین فردی که خطبه‌های امام علی(ع) را در کتابی نوشت، زید بن وهب، از یاران امام علی(ع) بود که «کتاب الخطب» را تألیف کرد و کتابش تا قرن پنجم وجود داشت.[۱۴۰] «خُطَب امیرالمؤمنین» تألیف مَسعدَة بن صَدَقه، «خُطَب علی(ع)» نوشته ابراهیم بن حَکَم فَزاری، «خُطَب امیرالمؤمنین» تألیف عبدالعظیم حسنی و «خُطَب عَلیّ و کُتُبِه اِلی عُمّالِه» به قلم علی بن محمد مَدائِنی، از کتاب‌های نخستین در جمع‌آوری خطبه‌های امام علی(ع) به شمار آمده‌اند که قبل از سید رضی تألیف شده‌اند.[۱۴۱]

 

مشاهده و بارگیری (نسخه عربی)

 

مشاهده و بارگیری (نسخه فارسی)

https://cdn.dribbble.com/users/729829/screenshots/2267150/download20001.gif

زمان سنج شرکت در دوره تکمیلی ابوتراب * نکته : درس های "دکـتر یکه خوانی" به زودی اضافه خواهد شد