برگستره كتاب و سنت

برگستره كتاب و سنت
تأليف
سيد مرتضى عسكرى
ترجمه
محمّدجواد كرمى
برای دریافت نسخه PDF و کامل کتاب از لینک بالا آپلود شده توسط سایت ابوتراب کمک بگیرید.
بخشی از متن کتاب توسط هوش مصنوعی تلخیص شده است که در ادامه مشاهده می فرمایید :

از متن كتاب و سنت ار برگيريم
عزّ و شرف گذشته از سر گيريم
بِسْمِ اللَّه الرَّحمن الرَّحيم
لَقَدْ كانَ لَكُمْ في رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كانَ يَرْجُوا اللَّهَ وَ الْيَوْمَ الآْخِرَ وَ ذَكَرَ اللَّهَ كَثيرا
سوره احزاب، آيه ٢١
به راستى كه رسول خدا(ص) براى شما اسوه و سرمشق نيكويى است، براى آنان كه به خدا و روز قيامت اميد داشته و خدا را بسيار ياد مى‏كنند.

مقدمه ناشر:بِسمِ اللّه الرَّحمنِ الرَّحيم
الحمد للَّه ربّ العالمين كثيراً كما هو أهله، والصلاة والسلام على محمد وآله الطيبين الطاهرين، سيما بقيّة اللَّه في العالمين، واللعنة على أعدائهم ومخالفيهم ومنكري فضائلهم.
همانا انبياى الهى و در پى ايشان اوصياى آنها و در دوران غيبت علماى دين گشايندگان راه و روشن كنندگان مسير الى الله هستند. مثل آنها مانند ماه و ستارگان در شب تاريك و ظلمانى است. سوسو زنان هدايتگر جا ماندگان در راهند.
انبيا و اوصياى ايشان طليعه داران اين مكتبند. علما و فقهاء پيروان ايشانند در دوران غيبت در شناسايى سيره انبيا و اوصيا كه حقيقت اسلام است و در اعمال و حركات و گفتار آنان تجسم شده است. اين علما و فقها هستند كه سره و ناسره را از هم جدا كرده و به كنكاش در حقيقت اسلام پرداخته و آن را در اختيار مردم قرار مى‏دهند تا آنان را از غرق شدن در گرداب جهالت نجات دهند.
حضرت آيت الله علامه عسكرى يكى از اين شخصيتهاى نادردر جامعه اسلامى تشيع است كه عمر شريف و با بركت خود را در تحقيق و تدبر در شناخت اسلام مكتب اهل بيت(ع) گذرانده است. ايشان مباحث دينى را از جايگاه برخوردهاى سطحى به عمق تحقيق علمى كشاند و به دور از تعصبات مذهبى و با ادله مورد قبول دو مكتب اهل بيت(ع) و مكتب خلفا به دفاع از مذهب تشيع پرداخت. بدين سبب تأليفات معظم له در سراسر جهان اسلام اشتهار خاصى يافته و به زبانهاى مختلف ترجمه و منتشر گرديده است.
كتاب حاضر تدوين شده ١٧ جزوه بر گستره كتاب و سنت است كه در سالهاى قبل به صورت مجزا و در قطع جيبى چاپ گرديده است و شامل بررسى و پاسخهاى جامع و مانع ايشان از مصادر و كتب معتبر اهل سنت به مسائل مطرح شده آنها عليه مكتب اهل بيت(ع) است.
موسسه علمى فرهنگى علامه عسكرى در جهت حمايت مادى و معنوى از فعاليتها و آثار علامه عسكرى و گسترش هر چه بيشتر دامنه اين فعاليتها در فعاليتها در سطح جوامع اسلامى تشكيل شده است.
روابط عمومى موسسه علمى فرهنگى علامه عسكرى مقدمه(وحدت بر محور كتاب و سنت)بسم اللَّه الرّحمن الرّحيم
اَلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمينِ، وَ الصَّلاةُ وَ السَّلامُ عَلى مُحَمَّد وَ آلِهِ الطَّاهِرينَ وَ السَّلامُ عَلى اَصْحابِهِ الْبَرَرَةِ الْمَيامين.
ما مسلمانانِ يكپارچه، از درون و از راه مسائل اختلافى با خود به نزاع برخاستيم و دشمنان اسلام از برون و از راهى كه ندانستيم، وحدتمان را به تفرقه و شوكتمان را به ضعف كشاندند تا از دفاع ناتوانمان كردند و بر ما چيرگى يافتند؛ در حالى كه خداى سبحان فرموده است:
وَ أَطيعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ لا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ ريحُكُم ؛١
خدا و پيامبرش را اطاعت كنيد و با يكديگر نزاع نكنيد كه ناتوان شويد و قدرت و شوكت شما برود!
آرى:
وَ ما أَصابَكُمْ مِنْ مُصيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْديكُمْ وَ يَعْفُوا عَنْ كَثيرٍ٢؛
هر مصيبتى به شما رسد، دستاورد خودتان است و خداوند بسيارى رإ؛٢ نيز،مى‏بخشد!
پس شايسته آن است كه امروز و هر روز، به «كتاب و سنت» بازگرديم و وحدت كلمه خود را بر محور «كتاب و سنت» بازيابيم كه خداى متعال مى‏فرمايد:
فَإِنْ تَنازَعْتُمْ في شَيْ‏ءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَ الرَّسُولِ٣ ؛
اگر در چيزى نزاع كرديد [حكم] آن را به خدا و رسول بازگردانيد.
ما نيز، در اين سلسله از بحثها به «كتاب و سنت» مراجعه كرده و ابزار روشنگر راهمان در مسائل مورد اختلاف را از «كتاب و سنت» مى‏گيريم تا – به اذن خداى متعال – بار ديگر وسيله وحدت كلمه و يكپارچگى شود.
اميدواريم دانشمندان و متفكران اسلامى نيز، در اين ميدان با ما همراهى نموده و ديدگاههاى خود را براى ما ارسال دارند.
سيد مرتضى عسكرى
١- صلوات بر محمد و آل محمد
فضيلت صلوات بر پيامبر و آل او(ص) ١. در كنزل العمال از حسن از پيامبر خدا روايت كند كه فرمود:
أكْثِرُوا الصَّلاةَ عَلَىَّ، فَإنَّ صَلاتَكُمْ عَلَىَّ مَغْفِرَةٌ لِذُنُوبِكُمْ؛ صلوات بر من را بسيار كنيد، زيرا، صلوات شما بر من مايه آمرزش گناهانتان است٤.
٢. نيز، از ابودرداء از رسول خدا(ص) است كه فرمود:
مَنْ صَلّى عَلَىَّ حينَ يُصْبِحُ عَشْراً وَ حينَ يُمْسى عَشْراً أدْرَكَتْهُ شَفاعَتى؛ كسى كه در هر صبح و شام ده بار بر من صلوات فرستد، شفاعت من او را فرا گيرد٥.
٣. از سهل بن سعد آورده است:
قَدِمَ رَسُولُ اللَّه(ص) فَإذا بِأبى طَلْحَة، فَقامَ إلَيْهِ فَتَلَقَّاهُ فَقالَ: بِأبى اَنْتَ وَ اُمّى يا رَسُولَ اللَّه إنّى لَأرَى السُّرُورَ فى وَجْهِكَ، قالَ(ص): تانى جبرئيلُ آنفاً فَقالَ: يا مُحمّد! مَنْ صَلّى عَلَيْكَ مَرَّةً كَتَبَ اللَّهُ بِها عَشْرَ حَسَناتٍ وَ مَحى عَنْهُ عَشْرَ سَيِّئاتٍ وَ رَفَعَ لَهُ بِها عَشْرَ دَرَجاتٍ؛ رسول خدا(ص) وارد شد كه ابو طلحه به سوى او شتافت و از او استقبال كرد و گفت: «پدر و مادرم فدايت اى رسول خدا! چهره شما را مسرور مى‏بينم.» فرمود: «جبرئيل به تازگى نزد من آمد و گفت: اى محمد! هر كس يك بار بر تو صلوات فرستد، خداوند، ده حسنه پاداشش داده، ده سيئه و بدى را از او زدوده و ده درجه بالايش مى‏برد٦.»
٤. در صحيح مسلم، سنن ترمذى، سنن نسائى، مسند احمد و غير آن از ابو هريره آمده است كه: رسول خدا(ص) فرمود:
مَنْ صَلّى عَلَىَّ واحِداً صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ عَشْراً٧؛ هر كس يك صلوات بر من فرستد، خداوند ده بار بر او صلوات فرستد٨.
٥. در كنزل العمال از عمار ياسر از رسول خدا(ص) روايت كند كه فرمود:
إنَّ اللَّهَ أعْطى مَلَكاً مِنَ الْملائكة أسْماعَ الخَلْق، فَهُوَ قائمٌ عَلى قَبْرى إلى يَوْمِ القِيامة لا يُصَلّى عَلَىَّ اَحَدٌ صَلاةً إلاّ سَمَّاهُ بِاسْمِه وَ اسمِ أبيه و قالَ: يا مُحمّد صَلّى عَلَيك فُلانُ بن فُلان. وَ قَدْ ضَمِنَ لى رَبّى – تَبارَكَ وَ تَعالى- انّه أردُّ عَلَيه بِكُلِّ صَلاةٍ عَشْرا؛ خداوند فرشته‏اى از فرشتگان را به اندازه همه مردم شنوائى داده و او تا روز قيامت بر قبر من ايستاده است. هيچ‏كس بر من صلواتى نمى‏فرستد مگر آنكه او را به نام و نام پدر معرفى كرده و گويد: اى محمد! فلانى پسر فلان بر تو صلوات فرستاد. پروردگار والاى من ضمانت كرده كه هر صلواتش را ده بار به او باز گردانم٩.
٦. در سنن ابوداود و ترمذى و نسائى و مسند احمد و مستدرك از فضالة بن عبيد آورده‏اند كه گفت١٠:
سَمِعَ رَسُولُ اللَّهِ(ص) رَجُلاً يَدعُو فِى الصَّلاةِ وَ لَمْ يَذْكُر اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَمْ يُصَلِّ عَلَى النَّبى فَقالَ رَسُولُ اللَّهِ(ص): «عَجَّلَ هذا» ثُمَّ دَعاهُ وَ قالَ لَهُ وَ لِغَيْرِهِ: إذا صَلّى اَحَدُكُمْ فَلْيَبْدأ بِتَحْميدِ اللَّهِ وَ الثَّناءِ عَلَيْه ثُمَّ لِيُصَلِّ عَلَى النَّبى(ص) ثُمَّ لِيَدْعُ بَعْدُ ما شاءَ؛ رسول خدا(ص) شنيدند مردى در نماز دعا مى‏كند، ولى نه خدا را ياد كرد و نه صلوات بر پيامبر خدا(ص) فرستاد. رسول اللَّه(ص) فرمودند: «او شتاب كرد.» سپس وى را فرا خواند و به او و ديگران فرمود: «هر گاه يكى از شما نماز خواند، ابتدا حمد و ثناى الهى كند، سپس بر پيامبر خدا(ص) صلوات فرستد، پس از آن هر چه خواست، از خدا بخواهد١١.»
٧. از سعد ساعدى از رسول خدا(ص) آورده‏اند كه فرمود:
لا صَلاةَ لِمَنْ لا يُصَلّى عَلَى النَّبىّ(ص)؛ نماز كسى كه بر پيامبر(ص) صلوات نفرستد، نماز نيست١٢.
٨. از جابر از رسول خدا(ص) روايت كرده‏اند كه فرمود:
مَنْ ذُكِرْتُ عِنْدَهُ فَلَمْ يُصَلِّ عَلَىَّ فَقَدْ شَقى؛ كسى كه نام من نزد او برده شود و بر من صلوات نفرستد يقيناً ستم كرده است١٣.
٩. از امام حسين بن على(ع) از رسول خدا(ص) روايت كرده‏اند كه فرمود:
مَنْ ذُكِرْتُ عِنْدَهُ فَخَطَئ الصَّلاةَ عَلَىَّ خَطَئ طَريقَ الجَنَّة؛ كسى كه نام من نزد او برده شود و صلوات بر مرا نديده انگارد، راه بهشت را نديده انگاشته است١٤.
١٠. در مسند احمد و سنن ترمذى و غير آن، از حسين بن على(ع) از رسول خدا(ص) روايت كرده‏اند كه فرمود:
ألبَخيلُ مَنْ ذُكِرتُ عِنَدهُ فَلَم يُصَلِّ عَلَىَّ؛ بخيل كسى است كه نام من نزد او برده شود و بر من صلوات نفرستد١٥.
چگونه بر پيامبر(ص) صلوات بفرستيم؟ ١. در كنزل العمال از امام على بن ابى‏طالب(ع) روايت كند كه فرمود:
قالُوا يا رَسُولَ اللَّه! وَ كَيْفَ نُصَلّى عَلَيك؟ قالَ: قُولُوا: أللَّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ كَما صَلَّيْتَ عَلى إبراهيمَ وَ آلِ إبراهيم إنَّكَ حَميدٌ مَجيدٌ، وَ بارِكْ عَلى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ كَما بارَكْتَ عَلى إبراهيمَ وَ عَلى آلِ إبراهيمَ إنَّكَ حَميدٌ مَجيدٌ؛ (اصحاب) گفتند: اى رسول خدا! چگونه بر شما صلوات فرستيم؟ فرمود: «بگوئيد: خداوندا بر محمد و آل محمد صلوات فرست، همان‏گونه كه بر ابراهيم و آل ابراهيم صلوات فرستادى، راستى را كه تو ستوده و والائى. و بر محمد و آل محمد فزونى بخش، همان‏گونه كه بر ابراهيم و آل ابراهيم فزونى دادى، راستى را كه تو پسنديده و عظمائى١٦.
٢. در صحيح مسلم، سنن ابو داود، ترمذى، نسائى، موطأ مالك، مسند احمد و سنن دارمى، از ابو مسعود انصارى روايت كنند كه گفت:
رسول خدا(ص) آمد و با ما در مجلس سعد بن عباده نشست. بشير بن سعد – ابونعمان بن بشير – به او گفت: اى رسول خدا! خداوند ما را فرمان داده تا بر شما صلوات فرستيم، چگونه بر شما صلوات فرستيم؟ راوى گويد: رسول خدا(ص) (به گونه‏اى) ساكت شد كه ما آرزو كرديم اى كاش او چنين سؤالى نكرده بود. سپس فرمود: «بگوئيد: خدوندا بر محمد و آل محمد صلوات فرست، همان‏گونه كه بر ابراهيم صلوات فرستادى، و بر محمد و آل محمد فزونى بخش، همان‏گونه كه بر ابراهيم در جهانيان فزونى دادى. راستى را كه تو ستوده و والائى. سلام نيز همان‏گونه است كه دانستيد١٧.»
٣. در صحيح بخارى، سنن نسائى و ابن ماجه و مسند احمد از ابو سعيد خدرى روايت كنند كه گفت:
قُلْتُ: يا رَسُولَ اللَّه! هذَا السَّلامُ عَلَيْك قَدْ عَرَفْناه فَكَيْفَ الصَّلاة؟ قالَ: قُولُوا: أللَّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ عَبْدِكَ وَ رَسُولِكَ كَما صَلَّيْتَ عَلى إبراهيم، وَ بارِكْ عَلى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ كَما بارَكْتَ عَلى إبراهيم؛ گفتم اى رسول خدا! اين سلام بر شما بود، آن را دانستيم، صلوات (بر شما) چگونه است؟ فرمود: بگوئيد: خداوندا بر محمد بنده و رسول خودت صلوات فرست، همان‏گونه كه بر ابراهيم صلوات فرستادى و بر محمد و آل محمد بركت و فزونى بخش، همان‏گونه كه بر ابراهيم بركت و فزونى دادى١٨.
٤. در تفسير طبرى و سيوطى از ابن عباس آورده‏اند:
فَقُلْنا أو قالوا: يا رَسُولَ اللَّه! قَدْ علمنا السَّلام عَلَيْك فَكَيْفَ الصَّلاة عَلَيك؟ فقالَ: «أللَّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحمَّدٍ كَما صَلَّيْتَ عَلى إبراهيم و آل ابراهيم إنّكَ حَميدٌ مَجيدٌ، وَ بارِكْ عَلى مُحَمَّدٍ وَ على آلِ مُحَمَّدٍ كَما بارَكْتَ عَلى إبراهيم و آلِ ابراهيم إنّكَ حَميدٌ مَجيدٌ؛ پس گفتيم – يا گفتند -: اى رسول خدا! سلام بر شما را دانستيم، صلوات بر شما چگونه است؟
فرمود: «خداوندا بر محمد و آل محمد صلوات فرست، همان‏گونه كه بر ابراهيم و آل ابراهيم صلوات فرستادى، همانا تو ستوده و والائى، و بر محمد و آل محمد بركت و فزونى بخش، همان‏گونه كه بر ابراهيم و آل ابراهيم بركت و فزونى دادى، راستى را كه تو پسنديده و والائى١٩.»
٥. در سنن نسائى از زيد بن خارجه از رسول خدا(ص) روايت كند كه فرمود:
صَلُّوا عَلَىَّ وَ اجْتهدوُا فِى الدُّعاءِ و قُولُوا: أللَّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ و عَلى آلِ مُحَمَّدٍ وَ بارِكْ عَلى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ كَما بارَكْتَ عَلى إبراهيم و على آلِ إبراهيم إنَّكَ حَميدٌ مَجيدٌ؛ بر من صلوات فرستيد و در دعا بكوشيد و بگوئيد: خداوندا بر محمد و آل محمد صلوات فرست، و بر محمد و آل محمد فزونى بخش. همان‏گونه كه بر ابراهيم و آل ابراهيم فزونى دادى. راستى را كه تو ستوده و والائى٢٠.
٦. در سنن نسائى و مسند احمد از ابوطلحه روايت كنند كه گفت:
قُلنا: يا رَسول اللَّه! كَيْفَ الصَّلاة عَليكَ؟ قالَ: قولوا: أللَّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحمَّد كَما صَلَّيْتَ عَلى إبراهيم و آل ابراهيم إنّكَ حَميدٌ مَجيدٌ، وَ بارَكْ عَلى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ كَما بارَكْتَ عَلى إبراهيم و آلِ ابراهيم إنّكَ حَميدٌ مَجيدٌ؛ گفتيم: اى رسول خدا! صلوات بر شما چگونه است؟ فرمود: «بگوئيد: خداوندا بر محمد و آل محمد صلوات فرست، همان‏گونه كه بر ابراهيم و آل ابراهيم صلوات فرستادى، راستى را كه تو ستوده و والائى و بر محمد و آل محمد بركت و فزونى بخش، همان‏گونه كه بر ابراهيم و آل ابراهيم بركت و فزونى دادى، راستى را كه تو پسنديده و عظمائى.»
در روايت ديگرى چنين است:
مردى نزد رسول خدا(ص) آمد و گفت: اى رسول خدا! چگونه بر شما صلوات فرستيم؟ فرمود: بگوئيد: خداوندا بر محمد و آل محمد صلوات فرست. همان‏گونه كه بر ابراهيم صلوات فرستادى، راستى را كه تو ستوده ووالائى و بر محمد و آل محمد بركت و فزونى بخش، همان‏گونه كه بر ابراهيم بركت و فزونى دادى، راستى را كه تو پسنديده و عظمائى٢١.
٧. در كنز العمال از طلحه روايت كنند كه گفت:
قُلنا: يا رَسول اللَّه! قَدْ علمنا كَيفَ السّلام عَلَيْك، فَكَيْفَ الصَّلاة عَليكَ؟ قالَ: قولوا: أللَّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَ على آلِ مُحمَّدٍ وَ بارِكْ عَلى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ كَما صَلَّيْتَ و بارَكْتَ عَلى إبراهيم و على آلِ ابراهيم إنّكَ حَميدٌ مَجيدٌ؛ گفتيم: اى رسول خدا! چگونگى سلام بر شما را دانستيم، صلوات بر شما چگونه است؟ فرمود: بگوئيد: خداوندا بر محمد و آل محمد صلوات فرست و بر محمد و آل محمد بركت و فزونى بخش، همان‏گونه كه بر ابراهيم و بر آل ابراهيم صلوات فرستادى و بركت و فزونى بخشيدى، راستى را كه تو ستوده و والائى٢٢.»
٨. در صحيح بخارى و مسلم، سنن ابو داود و دارمى و نسائى و ترمذى و ابن ماجه، مسند احمد، تفسير طبرى و سيوطى از كعب ابن عجزه روايت كنند كه گفت:
كُنْتُ جالِساً عِندَ النبى(ص) إذْ جْاءَ رجل فقالَ: قَدْ علمنا كَيفَ نسلّمُ عَليكَ يا رَسُول اللَّه فَكيفَ نصلّى عَلَيكَ؟ قالَ: قولوا: أللَّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَ على آلِ مُحمَّدٍ كَما صَلَّيْتَ عَلى إبراهيم و على آل ابراهيم إنّكَ حَميدٌ مَجيدٌ، وَ بارِكْ عَلى مُحَمَّدٍ وَ عَلى آلِ مُحَمَّدٍ كَما بارَكْتَ عَلى إبراهيم و على آلِ ابراهيم إنّكَ حَميدٌ مَجيدٌ؛ نزد پيامبر خدا(ص) نشسته بودم كه مردى آمد و گفت: اى رسول خدا! ما چگونه سلام كردن بر شما را دانستيم، چگونه بر شما صلوات فرستيم؟ فرمود: بگوئيد: خداوندا بر محمد و آل محمد صلوات فرست همان‏گونه كه بر ابراهيم و آل ابراهيم صلوات فرستادى، راستى را كه تو پسنديده و والائى. خداوندا بر محمد و آل محمد بركت و فزونى بخش، همان‏گونه كه بر ابراهيم و آل ابراهيم بركت و فزونى دادى، راستى را كه تو ستوده و عظمائى٢٣.
٩. در مسند احمد و در المنثور سيوطى از برده خزاعى از رسول خدا(ص) روايت كنند كه فرمود:
قُولُوا: أللَّهُمَّ اجْعَلْ صَلَواتكَ وَ رَحْمتكَ وَ بَرَكاتكَ عَلى مُحَمَّدٍ وَ عَلى آلِ مُحَمَّدٍ كَما جَعَلْتَها عَلى إبراهيم إنَّكَ حَميدٌ مَجيدٌ؛ بگوئيد: خداوندا صلوات و رحمت و بركاتت را بر محمد و آل محمد ارزانى بخش، همان‏گونه كه آنها را بر ابراهيم ارزانى داشتى، راستى را كه تو ستوده و والائى٢٤.
١٠. در كنز العمال از محمد بن عبداللَّه بن زيد از رسول خد(ص) روايت كند كه فرمود:
قُولُوا: أللَّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَ عَلى آلِ مُحَمَّدٍ كَما صَلَّيْتَ عَلى إبراهيم وَ بارِكْ عَلى مُحَمَّدٍ وَ عَلى آلِ مُحَمَّدٍ كَما بارَكْتَ عَلى إبراهيم فِى الْعالمين إنَّك حَميدٌ مَجيدٌ، وَ السَّلام كَما عَلمتم؛ بگوئيد: خداوندا بر محمد و آل محمد صلوات فرست، همان‏گونه كه بر ابراهيم صلوات فرستادى، و بر محمد و آل محمد بركت و فزونى بخش، همان‏گونه كه بر ابراهيم در جهانيان بركت و فزونى دادى، راستى را كه تو ستوده و والائى. سلام نيز همان‏گونه است كه دانستيد٢٥.
١١. در تفسير طبرى و سيوطى از ابراهيم در ذيل آيه شريفه: «ان اللَّه و ملائكته…» آورده‏اند كه:
قالُوا يا رَسُولَ اللَّه! هذَا السَّلام قَدْ عَرفْناه، فَكَيفَ الصَّلاة عَلَيكَ؟ فَقالَ: قُولُوا: أللَّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ عَبْدكَ وَ رَسُولكَ وَ أهلِ بَيْتِهِ كَما صَلَّيْتَ عَلى إبراهيم إنَّكَ حَميدٌ مَجيدٌ؛ گفتند: اى رسول خدا! اين سلام را دانستيم، صلوات بر شما چگونه است؟ فرمود: «بگوئيد: خداوندا بر محمد بنده و رسولت و اهل‏بيت او صلوات فرست، همان‏گونه كه بر ابراهيم صلوات فرستادى، راستى را كه تو ستوده و والائى٢٦.
١٢. در كنز العمال از ام المؤمنين عايشه روايت كند كه گفت:
قالَ اَصحابُ النَّبىّ(ص): يا رَسُول اللَّه أُمِرنا أنْ نكثر الصَّلاةَ عَلَيكَ فِى اللَّيْلَةِ الغراء وَ اليَوْم الأزْهَرِ وَ أحبّ ما صَلّينا عَلَيكَ كَما تُحِبّ، قالَ: «قُولُوا: أللّهمّ صلّ على مُحمّدٍ وَ عَلى آلِ مُحَمَّدٍ كَما صَلَّيْتَ عَلى إبراهيمَ وَ آلَ إبراهيم، وَ ارْحَمْ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ كَما رحمتَ إبراهيم وَ آلَ إبراهيم، وَ بارِكْ عَلى مُحمَّدٍ وَ آلِ مُحمَّد كَما بارَكْتَ عَلى إبراهيم وَ آلِ إبراهيم إنَّكَ حَميدٌ مَجيدٌ، وَ أمَّا السَّلامُ فَقَدْ عرفتم كَيْف هُوَ؛ صحابه پيامبر گفتد: اى رسول خدا! فرموده شديم تا در شب تار و روز روشن، صلوات بر شما را بسيار كنيم. (چه زيباست كه) محبوب‏ترين صلوات ما بر شما به گونه‏اى باشد كه دوست مى‏داريد، فرمود: بگوئيد: خداوندا بر محمد و آل محمد صلوات فرست، همان‏گونه كه بر ابراهيم و آل ابراهيم صلوات فرستادى، و محمد و آل محمد را ببخشاى، همان‏گونه كه ابراهيم و آل ابراهيم را بخشودى، و بر محمد و آل محمد بركت و فزونى بخش، همان‏گونه كه بر ابراهيم و آل ابراهيم بركت و فزونى دادى، راستى را كه تو ستوده و والائى. اما كيفيت سلام را كه خود دانستيد٢٧.

٢- مُصْحَف در روايات و اخبار مُصْحَف در روايات و اخبار ١. معناى مُصْحَف در لغت عرب در زبان عرب، به چيزى كه در آن مى‏نويسند «صحيفه و جمع آن را، صحائف، صُحُف و صُحْف گويند. و «مُصْحَف» و «مِصْحَف» را، «الجامع بين الدّفّتين٢٨« يعنى مجموعه ميان دو جلد، نامند.
در تفسير «دفّتين» گفته‏اند: الدَّفَّة: جنب و پهلو و صفحه هر چيز است. پوستِ كشيده شده بر دو روى طبل را كه بر آن مى‏كوبند نيز، «دفَّتَا الطَّبل» يعنى جلدهاى دو طرف طبل ناميده‏اند.
و از اين رو، جلد اول و آخر كتاب را نيز «دفَّتا الْمُصْحَف» يعنى دو جلدِ در بردارنده «صفحات» كتاب مى‏نامند، و هرگاه مى‏گويند: «حُفِظَ ما بين الدَّفَّتين»٢٩مقصودشان اين است كه، كتاب در ميان دو جلد آن محفوظ است.
بنابراين، «مُصْحَف» نام كتابِ جلد شده است. زيرا، اگر «صحيفه» همان است كه در آن مى‏نويسند و جمع آن صُحُف، «مُصْحَف» نيز، جامع و دربردارنده «صُحُف»ى است كه ميان دو جلد است. پس، «مُصْحَف» در كلام عرب به معناى «كتابِ جلد شده» در زبان فارسى است، چه قرآن باشد و چه غير قرآن.
٢. مُصْحَف در اصطلاح صحابه واژه «مُصْحَف» در رواياتِ «جمع قرآن» تا زمان عثمان، به همان معناى لغوى به كار رفته است.
بخارى از صحابى «زيد بن ثابت» روايتى دارد كه فشرده آن چنين است: زيد گويد: «خليفه ابوبكر به او دستور داد تا قرآن را جمع كند. گويد: همه قرآن را گرد آوردم. صفحات گرد آمده نزد ابوبكر بود تا از دنيا رفت. سپس در حيات عمر نزد او، و پس از وى نزد حفصه دختر عمر باقى بود.»
بخارى بعد از آن از اَنَس روايتى آورده كه فشرده‏اش چنين است: «هنگامى كه عثمان تصميم به جمع قرآن گرفت او را نزد حفصه فرستاد كه «صُحُف» و نوشته‏ها را نزد ما بفرست تا «مصاحف» را از روى آنها نسخه‏بردارى كنيم و سپس به تو بازگردانيم… تا آخر خبر.٣٠«
بديهى است كه واژه «صُحُف» و «مَصاحِف» در اين دو روايت، به همان معناى لغوى يعنى: نوشته‏ها و كتابهاى جلد شده، آمده است.
صريح‏تر از آنچه در روايت بخارى آمده، رواياتى است كه ابو داود سجستانى [سيستانى] در باب: «جمع قرآن در مصْحَف» در كتابش به نام «المصاحف» به گونه زير آورده است:
الف – از محمدبن سيرين روايت كند كه گفت:
هنگامى كه رسول خدا(ص) رحلت فرمود، على(ع) سوگند خورد كه جز براى نماز جمعه ردا بر دوش نگيرد تا قرآن را در «مُصْحَف» جمع كند.
ب – از ابى‏العاليه روايت كند كه:
آنان قرآن را در زمان خلافت ابى‏بكر در يك «مُصْحَف» جمع كردند.
ج – از حسين روايت كند كه:
عمربن خطاب دستور جمع قرآن را داد، و او اولين كسى بود كه قرآن را در «مُصْحَف» جمع كرد٣١.
استشهاد ما به اين روايات سه‏گانه از آن رواست كه:
در زمان روايت آنها معناى «مُصْحَف» اعم از قرآن بوده است، و چنانكه گذشت، در آنها به ترتيب آمده بود:
الف – تا قرآن را در «مُصْحَف» جمع كند.
ب – قرآن را در «مُصْحَف» جمع كردند.
ج – دستور جمع قرآن را داد، و او اولين كسى بود كه قرآن را در «مُصْحَف» جمع كرد.
حال، اگر «مُصْحَف» در نزد آنان همان قرآن بود معناى روايات بدين‏گونه مى‏شد:
الف – تا قرآن را در قرآن جمع كند.
ب – قرآن را در قرآن جمع كردند.
ج – او اولين كسى بود كه قرآن را در قرآن جمع كرد.
٣. مُصْحَف در روايات امامان اهل‏بيت(ع) «مصحف» در روايات امامان اهل‏بيت(ع) نيز، به همان معناى لغوى مكتب خلفاست. كلينى در كافى باب: «قراءة القرآن فى المصحف» روايت كند كه:
١. امام صادق(ع) فرمود:
مَنْ قَرَءَ القُرانَ فِى المُصحفِ مَتَّعَ بِبَصَرهِ، وَ خَفَّفَ عَن والِدَيْهِ، و إن كانا كافِرَيْن.
هر كس قرآن را در «مُصْحَف» تلاوت كند، ديدگانش را بهره‏مند و پدر و مادرش را – اگرچه كافر باشند – سبك‏بار گرداند.
٢. و نيز، فرموده:
قَراءَةُ القُرآنِ فِى المُصحَف تُخَفِّفُ العَذابَ عَن الوالِدَيْنِ، وَ لَوْ كانا كافِرَيْن.
تلاوت قرآن در مصحف، عذاب پدر و مادر را – اگرچه كافر باشند – كاهش مى‏دهد.٣٢
پس، با توجه به آنچه آورديم، «مُصْحَف» در كلام صحابه و تابعين و راويان مكتب خلفا و مكتب اهل‏بيت(ع) به معناى: «كتاب جلد شده» به كار رفته است. يعنى: «مُصْحَف» در گفتگوها و محاورات صدر اسلام در همان معناى لغوى استعمال شده، و پس از آن، در دوره‏هاى بعد، قرآنِ مدوّنِ جلد شده به «مُصْحَف» شهرت يافته است.
٤. «مصحف» در اخبار مكتب خلفا در مكتب ‏خلفا كتابهاى ‏ديگرى‏ جز قرآن‏ را نيز، «مصحف» ناميده‏اند كه ‏از جمله ‏آنهاست:
مصحف خالد بن معدان
ابن ابى‏داود [متوفاى، ٣١٦ هجرى]، ابن عساكر [متوفاى، ٥٧١ هجرى]، مزّى [متوفاى، ٧٢٤] و ابن حجر [متوفاى، ٨٥٢] در شرح حال خالد بن معدان گويند:
علم خالدبن معدان در «مُصْحَف» وى بود كه تُكمه و جاى تُكمه داشت٣٣.
معرفى خالد بن معدان
خالد بن معدان از بزرگان علماى شام و از تابعين در اسلام بود كه هفتاد نفر از صحابه را درك كرده است.
ابن اثير [متوفاى، ٦٣٠ هجرى] در ماده «الكلاعى» شرح حال او را آورده و گويد٣٤: خالد در سال ١٠٣ يا ١٠٤ يا ١٠٨ هجرى از دنيا رفته است.
٥. شهرت واژه «مُصْحَف» در نوشته‏هاى جلد شده استعمال واژه «مصحف» در آنچه نوشته و جلد شده، يعنى كتاب مجلد، در نزد علما و پژوهشگران مكتب خلفا، مشهور و متداول بوده كه دو نمونه آن را مى‏آوريم:
الف) ابن ابى‏داود سجستانى از بزرگان قرن سوم هجرى در كتاب خود المصاحف – چنانچه گذشت – عنوان داشته كه:
١. ابوبكر صديق(رض) پس از رسول خدا(ص)، قرآن را در «مصاحف» گرد آورد.
٢. على بن ابى‏طالب(رض) قرآن را در مصحف جمع كرد.
٣. عمر بن خطاب(رض) قرآن را در مصحف گرد آورد.
ب) از علماى معاصر نيز، ناصرالدين الأسد در كتاب خود مصادر الشعر الجاهلى گويد: آنان واژه «مصحف» را بر كتاب جمع شده اطلاق می كردند و مرادشان از آن، مطلق كتاب بود، نه قرآن تنها. از جمله آنها… تا آخر خبر.
او سپس داستان «مصحف» خالد بن معدان را نيز، از كتاب مصاحف ابن ابى‏داود سجستانى آورده است٣٥.
٦. مصحف در اصطلاح امتهاى گذشته و نامگذارى كتب دينى سابق به «مصحف» ابن سعد در طبقات به سند خود از قول سهل مولاى عتيبه روايت كند كه گفته است: او فردى نصرانى و از مردم «مريس» بوده، يتيمى كه در دامن پدر و عمويش پرورش يافته و انجيل را تلاوت مى‏كرده است. گويد: من «مصحف»ى را از عمويم گرفته و آن را مى‏خواندم كه به ورقه‏اى ناشناخته، با نوشته‏اى غير معمول رسيدم، با دست آن را لمس كرده، ديدم برگه‏هاى آن به هم چسبيده است.
آن را گشودم و ديدم صفات حضرت محمد(ص) بدين‏گونه در آن آمده است كه: نه كوتاه و نه بلند، سفيد روى پرموى دو رشته كه ميان دو كتف او مهر [نبوت] است. بخشش او زياد بوده و صدقه را نمى‏پذيرد. بر حمار و شتر سوار مى‏شود و گوسفند را با دست خود مى‏دوشد و لباس پشمينه مى‏پوشد، و هر كه چنين كند از كبر دورى جسته است، و او اين كار را مى‏كند. از ذريّه و نسل اسماعيل بوده و نامش احمد است. سهل گويد: بدين جا كه رسيدم، عمويم سر رسيد و چون آن ورقه را گشوده ديد مرا كتك زد و گفت: تو را با گشودن اين ورقه و خواندن آن چه كار؟ گفتم: در آن صفات احمد پيامبر(ص) است.
گفت: او هنوز نيامده است٣٦.
بدين‏گونه «مصحف» را اسمى عام براى نوشته‏هاى جلد شده يافتيم، و اگر آنچه در روايت مصاحف ابن ابى‏داود آمده صحت داشته باشد كه، ابوبكر قرآن را «مصحف» ناميده است، اين نامگذارى تا زمان خلافت عثمان شهرت نيافته بود و اين موضوع از دو روايت پيشين كه از صحيح بخارى آورديم آشكار مى‏گردد، و ناميدن قرآن به «مصحف» تنها بعد از آن دوران شهرت يافته، و در آن هنگام نيز، اين نامگذارى منحصر به قرآن نبوده، بلكه در هر دو مكتب خلفا و اهل‏بيت(ع) كتابهاى ديگرى به اين نام بوده است كه يكى از آنها مصحف فاطمه(ع) دخت رسول خدا(ص) مى‏باشد.
٧. مصحف فاطمه(ع) دخت رسول خدا(ص) در روايات آمده است: «فاطمه(ع) دخت رسول خدا(ص) را كتابى بوده به نام مصحف كه خبرهائى از غيب در آن درج شده بود.» در كتاب بصائر الدرجات با بيش از يك سند از قول امام صادق(ع) آمده است كه آن حضرت در جواب كسانى كه نزد او آمده و از آنچه رسول خدا(ص) براى على(ع) و او براى حسن(ع) باقى گذارده، سؤال مى‏كردند، فرمود:
رسول خدا(ص) چيزى را نزد ما باقى گذارده كه همه آنچه بشر نيازمند آن است، حتى خسارت خراش ناخن نيز، در آن هست و فاطمه(ع) مصحفى باقى گذارده كه قرآن نيست… تا آخر حديث٣٧.
بنابراين، دخت رسول خدا(ص) – چنانكه گذشت – كتابى به نام مصحف داشته است. همان‏گونه كه نام كتاب خالدبن معدان نيز، مصحف بوده است، و امامان اهل‏بيت(ع) كه اين خبر را داده‏اند تصريح كرده‏اند كه آن مصحف قرآن نبوده و چيزى از قرآن در آن نيست، بلكه اخبار حوادثى است كه در آينده خواهد شد.
ولى با كمال تأسف، برخى از نويسندگان مكتب خلفا با افترا و تهمت گويند: مصحف فاطمه نزد پيروان مكتب اهل‏بيت، قرآنى ديگر است! در حالى كه پيروان مكتب اهل‏بيت(ع) هرگز اين سخن را درباره مصحف خالد نگفته‏اند.
٨. مصاحف صحابه بسيارى از صحابه رسول خدا(ص) مصحف‏هايى داشتند كه هر يك از آنان قرآن را همراه آنچه از رسول خدا(ص) در تفسير برخى از آيات آن مى‏شنيدند مى‏نوشتند. بنابراين، معناى مصاحف صحابه در عصر خود آنان مى‏شود «قرآن نوشته شده با حديث پيامبر در تفسير برخى از آيات.» همان‏گونه كه در تفاسير روائى آمده وتفسير دُرّ المنثور سيوطى، در مكتب خلفا، و تفسير برهان بحرانى در نزد پيروان مكتب اهل‏بيت(ع)، چنين‏اند.
نمونه‏هايى از مصاحف صحابه الف) مصحف ام المؤمنين عايشه از ابى‏يونس خادم عايشه روايت كنند كه گفت: عايشه به من فرمود تا مصحفى براى او بنويسم و گفت: «هرگاه به اين آيه رسيدى: حافظوا على الصلوات و الصلوة الوسطى مرا خبر كن. [گويد:] هنگامى كه به آن آيه رسيدم آگاهش كردم و او چنين املا كرد: «حافظوا على الصلوات و الصلوة الوسطى – و صلاة العصر – و قوموا للَّه قانتين» عايشه گفت: اين را از رسول خدا(ص) شنيدم.
ب) مصحف ام المؤمنين حفصه از ابو رافع خادم حفصه روايت كنند كه گفت:
حفصه از من خواست تا مصحفى بنويسم و گفت: هرگاه به اين آيه رسيدى: حافِظُوا عَلَى الصَّلواتِ… بيا تا آن را همان‏گونه كه فرا گرفته‏ام بر تو املا كنم. [گويد:]به آيه كه رسيدم گفت: بنويس: «حافِظُوا عَلَى الصَّلواتِ الوُسطى -و صلاة العصر-.»
بنابر آنچه گذشت، مصاحف در صدر اسلام، همانند كتابهاى تفسير در زمان ما، در بردارنده قرآن و بيان رسول خدا(ص) در تفسير آيات آن بوده است.
پس از آن، سياست خلفاى بعد از پيامبر(ص) – به خاطر مسائلى – بر آن شد تا قرآن را از حديث رسول خدا(ص) جدا كنند كه شرح آن را بيان مى‏داريم:
٩. سياست جداسازى قرآن از حديث رسول خدا(ص) برخى از آيات قرآن كريم در نكوهش بزرگان قريش و كسانى نازل شده كه با رسول خدا(ص) مى‏جنگيدند؛ و بخشى نيز، در نكوهش قبايل برخى صحابه قريشى، مانند آيه (٦٠) سوره اسراء كه درباره بنى‏اميه يا افرادى از صحابه مى‏فرمايد: وَ الشَّجَرَةُ المَلعُونَة فِى القُرآن. و آن درخت نفرين شده در قرآن.
يا اين دو آيه سوره تحريم [٥ – ٤] كه درباره ام المؤمنين عايشه و ام المؤمنين حفصه مى‏فرمايد:
إِنْ تَتُوبا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما وَ إِنْ تَظاهَرا عَلَيْهِ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلاهُ وَ جِبْريلُ وَ صالِحُ الْمُؤْمِنينَ وَ الْمَلائِكَةُ بَعْدَ ذلِكَ ظَهيرٌ ؛
اگر شما دو زن به سوى خدا باز گرديد كه دلهاى شما منحرف گرديده، [به سود شماست] و اگر بر عليه او [پيامبر] متحد شويد بدانيد كه خدا خود يار و مددكار او بوده و جبرئيل و صالح مؤمنان و فرشتگان، بعد از آن، پشتيبان او خواهند بود.
و به دنبال آن مى‏فرمايد:
عَسى رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ أَنْ يُبْدِلَهُ أَزْواجاً خَيْراً مِنْكُنَّ مُسْلِماتٍ مُؤْمِناتٍ قانِتاتٍ تائِباتٍ عابِداتٍ سائِحاتٍ ثَيِّباتٍ وَ أَبْكارا ؛
اى بسا كه اگر شما را طلاق گويد، خداوند زنانى بهتر از شما را نصيب او گرداند، زنانى مسلمان و مؤمن، تسليم و تائب و عابد و هجرت‏كننده، غير دوشيزه و دوشيزه.
در برابر اين آيات، آيات ديگرى است كه در مدح و ستايش ديگران نازل گرديده مانند آيه تطهير در سوره احزاب [٣٣] كه درباره رسول خدا(ص) و على و فاطمه و حسن و حسين(ع) نازل گرديده و فرموده:
إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيراً ؛
خداوند، تنها اراده كرده تا رجس و پليدى را از شما اهل‏البيت بزدايد و شما را پاك و پاكيزه گرداند.
بيان شأن نزول اين آيات و غير آنها، كه در حديث رسول خدا(ص) آمده، با سياست خلفاى سه‏گانه مخالف بود. بدين خاطر، شعار: «حسبنا كتاب اللَّه» را اعلام كرده و قرآن را از «حديث» رسول اللَّه(ص)، بدين‏گونه جدا ساختند: ابتدا ابوبكر دستور داد نسخه‏اى از قرآن را جداى از «حديث» رسول خدا(ص) بنويسند. اين كار در زمان خلافت عمر پايان يافت. وى پس از آن، كار خود را در منع و جلوگيرى از نشر حديث پيامبر(ص) آغاز كرد. پس از وفات عمر كه ميان برخى از صحابه و تابعين با بنى‏اميه و خويشاوندان عثمان درگيرى و دشمنى پديد آمد، دشمنان آنان شروع به روايت احاديث رسول خدا(ص) در نكوهش هيئت حاكمه خلافت كردند. به ويژه كه هنوز مصاحف برخى از مخالفان با بيان رسول اللَّه(ص) در اختيارشان بود و به احاديث آن استدلال مى‏كردند. عثمان كه چنين ديد به پاخاست و به تثبيت و اجراى اين شعار پرداخت كه: «قرآن را از حديث رسول خدا(ص) جدا كنيد.»
پس از آن، نسخه جداى از حديث پيامبر(ص) را از ام‏المؤمنين حفصه گرفته و از روى آن چند نسخه استنساخ و آنها را به شهرهاى مسلمانان فرستاد و ديگر مصاحف صحابه را كه صاحبانش، نص آيات را همراه با بيان و تفسيرى كه از رسول خدا(ص) شنيده بودند در دست داشتند، همه را جمع كرده و آتش زد. ديگر مسلمانان نيز، پس از آن واقعه، مصحف‏هاى خود را از روى اين مصحف كه از بيان رسول خدا(ص) خالى بود استنساخ كردند.
پس از آن، واژه «مُصْحَف» نامى شد عَلَم براى قرآنِ مجرد و جدا از بيان رسول خدا(ص). مرور زمان نيز باعث شد تا مسلمانانِ دوره‏هاى بعد ندانند كه در مصاحف صحابه، نص قرآنى با بيان تفسيرى رسول خدا(ص) همراه بوده است.
هنگامى كه منصور خليفه عباسى در سال ١٤٣ هجرى علماى مسلمان را به تدوين علوم برانگيخت، و متخصصان علوم قرآنى به نوشتن بيان و تفسير آيات -همان‏گونه كه در زمان رسول خدا(ص) بود – مبادرت كردند، مُصْحَفى كه در آن، نص قرآنى با بيان تفسيرى آيات همراه بود، تفسير ناميده شد.

٣- امامان اين امت دوازده نفرند نص صريح پيامبر(ص) بر تعداد امامان(ع) حديث عدد امامان رسول خدا(ص) خبر داده است كه امامانى كه بعد از او مى‏آيند، دوازده نفرند. اين موضوعى است كه صاحبان كتب صحيح و مسند كه نامشان در زير مى‏آيد، از آن حضرت روايت كرده‏اند:
الف) مسلم در صحيح خود از جابر بن سمره روايت كند كه گفت: شنيدم رسول خدا(ص) مى‏فرمود: «اين دين هميشه، تا قيام قيامت و تا هنگامى كه دوازده نفر خليفه بر سر شما باشند، استوار و برپاست. اين خلفا همگى از قريش‏اند.»
در روايت ديگرى آمده است: «هميشه كار مردم روبه راه است…»
در دو روايت ديگر آمده است: «تا آنكه دوازده خليفه بيايند…»
در سنن ابو داود آمده است: «تا آنكه دوازده نفر خليفه بر سر شما باشند.»
در حديث ديگرى است كه فرمودند: «تا پايان دوازده نفر٣٨.»
و در صحيح بخارى گويد: از پيامبر(ص) شنيدم كه مى‏فرمود: «دوازده نفر امير و فرمانده‏اند.» راوى گويد: پيامبر(ص) پس از آن سخنانى فرمود كه من نفهميدم، پدرم گفت: فرمود: «همگى آنان از قريش‏اند.»
در روايت ديگرى مى‏گويد: سپس رسول خدا(ص) سخنانى فرمود كه بر من پوشيده ماند، از پدرم پرسيدم: رسول خدا(ص) چه فرمود؟ پدرم گفت: فرمود: همگى آنان از قريش‏اند٣٩.
در روايت ديگرى است كه فرمود: «دشمنى كسانى كه با آنان دشمنى كنند، زيانى به ايشان نمى‏رساند٤٠.»
ب) در روايت ديگرى است كه رسول خدا فرمود:
«لا تَزالُ هذِهِ الاُمّة مُستقيماً أمرها، ظاهرة عَلى عَدوّها، حتّى يُمضى مِنهُم إثناعَشَرَ خَليفة كُلُّهُم مِن قُريش، ثمِّ يَكون المَرج أو الهَرَج.»
كار اين امت هميشه به سامان است و پيوسته بر دشمنانشان پيروزند تا آنگاه كه دوازده نفر خليفه، همگى از قريش، در گذرند. پس از آن فساد و خرابى يا فتنه و آشوب خواهد بود.٤١
ج) در روايت ديگرى آمده است كه فرمود:
«اين امت دوازده نفر قيم دارد كه هر كس آنان را يارى نكند، زيانى به ايشان نرساند، همگى آنان از قريش‏اند.»٤٢
د) در روايت ديگرى فرمود:
«كار اين مردم تا هنگامى كه دوازده مرد بر آنان ولايت داشته باشند، همواره در جريان است.»٤٣
هـ) از قول انس روايت كنند كه آن حضرت فرمود:
«اين دين تا دوازده نفر از قريش باشند، به هيچ روى نابود نگردد؛ و چون از دنيا بروند، زمين نيز، اهل خود را فرو مى‏برد.»٤٤
و) در روايت ديگرى فرمود:
«كار اين امّت، تا هنگامى كه همه آن دوازده نفر قيام كنند، هميشه قرين پيروزى است. آنان همگى از قريش‏اند.»٤٥
ز) احمد بن حنبل و حاكم و ديگران از مسروق روايت كنند كه گفت: شبى نزد عبداللَّه بن مسعود نشسته بوديم و او قرآن به ما مى‏آموخت كه مردى پرسيد: اى ابا عبدالرحمان! آيا از رسول خدا پرسيديد چه تعداد از اين امت به خلافت مى‏رسند؟ عبداللَّه گفت: از هنگامى كه به عراق آمده‏ام، هيچ‏كس پيش از تو، چنين سؤالى از من نكرده است. بعد گفت: ما اين موضوع را [از رسول خدا(ص)] پرسيديم و آن حضرت فرمود: «آنان دوازده نفرند، به تعداد نقباى بنى‏اسرائيل.»٤٦
ح) در روايت ديگرى ابن مسعود گويد: رسول خدا(ص) فرمود:
«خلفاى بعد از من به تعداد اصحاب موسى هستند.»٤٧
ابن اثير گويد: همانند اين از عبداللَّه بن عمر و حذيفه و ابن عباس نيز، روايت شده است.٤٨
مؤلف گويد: نمى‏دانم مقصود ابن كثير از روايت ابن عباس، همان است كه حاكم حسكانى از ابن عباس روايت كرده يا غير آن است.
روايات گذشته صريحاً مى‏گويد: «عدد واليان دوازده نفر و همگى از قريش‏اند.» و امام على(ع) در سخن خود مقصود از «قريش» را در اين روايات بيان كرده و مى‏فرمايد:
«همه امامان از قريش‏اند و در اين تيره از هاشم [اهل‏البيت(ع)] جايگزين شده‏اند، [ولايت] براى غير آنان روا نيست و واليان جز ايشان شايسته [ولايت] نباشند.»٤٩و نيز فرمود:
اللّهمَّ بلى لا تَخلُوا الأَرضَ مِن قائمٍ للَّهِ بِحُجّة إمّا ظاهراً مشهوراً أو خائِفاً مَغموراً لِئَلّا تَبطُلَ حُجَجُ اللَّهِ و بَيِّناتِهِ…
خداوندا! آرى، زمين هرگز از قيام كننده به حق براى خدا خالى نخواهد شد، [اين امام قائم،] يا پيروز است و نمايان و يا خائف است و پنهان، تا حجتهاى خدا و نشانه‏هاى روشن الهى نابود نگردد.٥٠
امامان دوازده‏گانه در تورات ابن كثير گويد: در توراتى كه در دست اهل كتاب است موضوعى آمده كه معناى آن چنين است: «خداوند متعال ابراهيم(ع) را به وجود اسماعيل(ع) بشارت داد و فرمود: اسماعيل را زيادتى بخشم و نسل او را گسترده گردانم و در بين آنان دوازده نفر از بزرگان و فرزانگان قرار دهم.»
و گويد: «ابن تيميه گويد: اينان كه به وجودشان بشارت داده شده، همان است كه در حديث جابر بن سمرة آمده و مقرر گرديده تا در ميان امت پراكنده باشند و اينكه قيامت برپا نگردد مگر آنكه موجود شده باشند، و بسيارى از يهوديانى كه به اسلام مشرف شده‏اند، اشتباه كرده و پنداشته‏اند آنان همان كسانى‏اند كه فرقه رافضه [شيعيان دوازده امامى] به سوى آنان دعوت كرده و از ايشان پيروى مى‏كنند.»٥١
مؤلف گويد: بشارت مورد اشاره در «سفر پيدايش» تورات امروزين، باب [١٧، شماره ١٨ – ٢٠] اصل عبرى چنين است:
قى ليشماعيل بيرختى أوتو قى هفريتى أوتو قى هربيتى بمئود شنيم عسار نسيئيم يوليد قى نتتيف لگوى گدول.»٥٢
ترجمه: اسماعيل را مبارك ساخته و جداً او را بهره‏مند و پربار و كثير و گسترده گردانم، دوازده عدد امام از او پديد آيد و او را به امت بزرگ و عظيمى تبديل خواهم كرد.
اين بخش از تورات اشاره به آن دارد كه، مباركى و پربارى و كثرت افراد تنها در نسل اسماعيل(ع) است.
واژه «شنيم عسار» يعنى: دوازده نفر، كه لفظ «عسار» در اعداد تركيبى كه معدود آن مذكر باشد، مى‏آيد و معدود در اينجا «نسيئيم» و مذكر است و با اضافه شدن «يم»٥٣در آخر آن معناى جمع مى‏دهد. مفرد آن «ناسى» يعنى: امام و پيشوا و رئيس است.٥٤
و اما سخن خداوند به ابراهيم(ع) در همان بخش نيز، يعنى عبارت «فى نتنيف لگوى گدول»، واژه «فى نتنيف» مركب است از «فى» كه حرف عطف است، و «ناتن»كه فعل است و به معناى: قرار مى‏دهم، و «يف»كه ضمير است و در آخر فعل آمده به اسماعيل(ع) باز مى‏گردد، يعنى: او را [چنين]قرار مى‏دهم.٥٥و اما لفظ «گوى» به معناى امت و مردم است، و «گدول»٥٦به معناى «كبير و عظيم»٥٧و تمام جمله يعنى: «او را امت كبير و بزرگى گردانم.»
از مجموع اين فقره روشن مى‏گردد كه مقصود از «كثرت و بركت» در نسل اسماعيل(ع) دقيقاً؛ رسول خدا محمد(ص) و اهل‏بيت آن حضرت(ع) مى‏باشند، و آنانند كه دنباله و امتداد نسل اسماعيل(ع) هستند. زيرا، خداوند متعال به ابراهيم(ع) فرمود: از سرزمين نمرود خارج شده و به شام برود. آن حضرت نيز، همراه با همسرش ساره و لوط به فرمان خدا هجرت كردند و در سرزمين فلسطين فرود آمدند.
خداوند متعال ثروت ابراهيم(ع) را بسيار فزونى بخشيد. ابراهيم گفت: «خداوندا من با اين مال بدون اولاد چه كنم؟» خداى متعال به او وحى كرد: «من فرزندان تو را به قدرى كثير و بسيار گردانم كه به تعداد ستارگان باشند.» در آن زمان هاجر كنيزك ساره بود و او را به ابراهيم(ع) بخشيد، هاجر از ابراهيم(ع) باردار شد و اسماعيل(ع) را براى او به دنيا آورد. سن ابراهيم(ع) در آن حال ٨٦ سال بود.٥٨
قرآن كريم در ضمن دعاى ابراهيم(ع) و درخواست او از خداى متعال، به اين حقيقت روشن اشاره كرده و مى‏فرمايد: ابراهيم گفت:
ربَّنا إنّي أَسكَنتُ مِن ذُرّيّتي بِوادٍ غَير ذي زَرعٍ عِندَ بَيْتك المُحرّم ربَّنا لِيُقيموا الصَّلاةَ فَاجْعَل أَفئِدةً مِنَ النّاس تَهوى إليهم وَ ارْزُقهم مِن الثَّمراتِ لَعلَّهم يَشكرون٥٩؛پروردگارا! من برخى از ذريه خود را در بيابانى خشك، در كنار خانه محترم تو جاى دادم تا نماز را به پاى دارند. پروردگارا! دلهائى از مردمان را به سوى آنان بگردان و آنان را از ثمرات روزى‏ده باشد كه سپاس گويند.
اين آيه كريمه تأكيد مى‏كند كه ابراهيم(ع) برخى از ذريه و نسل خود را كه اسماعيل و فرزندان متولد او در مكه بودند، در كنار خانه خدا جاى داد و از خداى متعال درخواست كرد تا رحمت و هدايت بشر در طول تاريخ را بر عهده ذريه و فرزندان او قرار دهد، خداوند نيز دعوتش را پذيرفته و آن را در نسل او، محمد(ص) و دوازده امام(ع) قرار داده است.
امام باقر(ع) در اين باره فرموده است: نَحنُ بَقيّةُ تِلكَ العِترة وَ كانَت دَعوة ابراهيم لَنا؛ ماييم بقيه آن [ذريه و] عترت و دعاى ابراهيم(ع) براى ما بود.٦٠
فشرده احاديث گذشته خلاصه آنچه كه گذشت و نتيجه آن، اين مى‏شود كه: «تعداد امامان در اين امت دوازده نفر پى در پى هستند، و پس از دوازدهمين امام، عمر اين دنيا پايان مى‏گيرد.»
در حديث اول آمده بود:
«اين دين تا قيام قيامت و تا هنگامى كه دوازده خليفه بر سر شما باشند، استوار و برپا خواهد بود….»
اين حديث، مدت بر پا بودن اين دين را تعيين، و آن را به برپايى قيامت محدود ساخته و تعداد امامان اين امت را دوازده نفر دانسته است.
در حديث پنجم آمده بود:
«اين دين پيوسته تا زمانى كه دوازده نفر از قريش موجود باشند استوار و برپاست، و هنگامى كه درگذرند، زمين اهل خود را فرو مى‏برد.»
اين حديث نيز، وجود و بقاى دين را تا پايان عمر امامان دوازده‏گانه تأييد كرده و پايان عمر آنان را پايان دنيا مى‏داند.
در حديث هشتم نيز، عدد امامان(ع) را تنها دوازده نفر دانسته و فرموده:
«خلفاى پس از من به تعداد اصحاب موسى هستند.»
اين حديث دلالت بر آن دارد كه بعد از رسول خدا(ص) به جز خلفاى دوازده‏گانه، خليفه ديگرى نخواهد بود.
الفاظ اين روايات كه با صراحت مى‏گويند: «عدد خلفا تنها دوازده نفر است و بعد از آنان هرج و مرج و نابودى زمين و برپائى قيامت است» ديگر الفاظى را كه چنين صراحتى از آنها دانسته نمى‏شود، بيان و تبيين مى‏كند.
بنابراين، لازم است عمر يكى از امامان دوازده‏گانه، بر خلاف عمر عادى انسانها، طولانى و خارق‏العاده باشد.
چنانكه اكنون واقع شده و دوازدهمين امام از «ائمه اثنى عشر» و اوصياى رسول خدا(ص) بدين‏گونه است.
حيرت علما در تفسير اين حديث دانشمندان مكتب خلفا در بيان مقصود از «امامان دوازده‏گانه» كه در اين روايت آمده است، دچار حيرت و زحمت شده و ديدگاههاى متفاوتى ارائه داده‏اند.
ابن عربى شارح سنن ترمذى گويد:
ما اميران بعد از رسول خدا(ص) را كه برشمرديم ديديم: ابوبكر، عمر، عثمان، على، حسن و معاويه، يزيد، معاويه بن يزيد، مروان، عبدالملك مروان، وليد، سليمان، عمربن عبدالعزيز، يزيد بن عبدالملك، مروان بن محمد بن مروان، سفاح و… هستند.
او پس از آن بيست و هفت نفر از خلفاى عباسى تا عصر خود را برشمرده و گويد:
«اگر از مجموع آنها «دوازده نفر» را به صورت ظاهر شماره كنيم آخرين آنها سليمان بن عبدالملك است، و اگر به معناى واقعى خليفه نظر داشته باشيم، تنها پنج نفر براى ما باقى مى‏ماند: خلفاى چهارگانه و عمر بن عبدالعزيز. بنابراين، من معنايى براى اين حديث نمى‏يابم.»٦١
قاضى عياش در جواب اين سخن كه مى‏گويد: بيش از اين تعداد [دوازده نفر] به ولايت رسيدند، گفته است: «اين اعتراضى نادرست است. زيرا پيامبر(ص) نفرموده است تنها دوازده نفر به ولايت مى‏رسند. البته اين تعداد به ولايت رسيده‏اند و اين مطلب از اضافه شدن بر تعداد آنهامنع نمى‏كند.٦٢
سيوطى در جواب آن سخنى را نقل كرده كه گويد:
«مراد حديث، وجود «دوازده نفر خليفه» در طول دوران اسلام تا قيامت است كه عامل بر حق باشند، اگرچه پى در پى نباشند.»٦٣
در فتح البارى گويد:
«يقيناً از اين تعداد [دوازده نفر] خلفاى چهارگانه درگذشته‏اند، و بقيه نيز، به ناچار بايد تا پيش از برپايى قيامت، تكميل گردد.»٦٤
ابن جوزى گويد:
«بنابراين، آنجا كه فرموده: «سپس فتنه و آشوب خواهد بود»، مراد فتنه‏هاى پيش از برپايى قيامت مانند: خروج دجال و بعد آن مى‏باشد.»٦٥
سيوطى گويد: «از اين «دوازده نفر» خلفاى چهارگانه و حسن و معاويه و عبداللَّه بن زبير و عمر بن عبدالعزيز، اين هشت نفر، روى كار آمده‏اند و احتمال اينكه مهدى عباسى را هم به آنان اضافه كنيم – كه او در بين عباسيان همانند عمربن عبدالعزيز در ميان امويان است – و نيز، طاهر عباسى را به خاطر عدالت‏خواهى‏اش، باز هم دو نفر باقى و مورد انتظار است كه يكى از آنان مهدى آل محمد(ص) از اهل‏البيت خواهد بود.»٦٦
و نيز، گفته شده:
«مراد حديث آن است كه، آن «دوازده نفر» در دوران عزت خلافت و قوت اسلام و استوارى امور آن باشند، از كسانى كه در زمان وى، اسلام عزيز گشته و همه مسلمانان پيرامون او گرد آيند.»٦٧
بيهقى گويد: «اين تعداد [دوازده نفر] تا زمان وليد بن يزيد بن عبدالملك روى كار آمدند، سپس فتنه و آشوب بزرگ برپا شد و پس از آن حكومت عباسيان غالب آمد، و اينكه بر عدد مذكور مى‏افزايند بدان خاطر است كه صفت مورد اشاره در حديث را رها كرده و يا كسانى را كه بعد از فتنه مذكور آمده‏اند از آنان شمرده‏اند.»٦٨
و نيز گفته‏اند: «كسانى كه امت بر آنان اجتماع كرده‏اند: خلفاى ثلاثه و سپس على تا زمان حكميت در صفين كه معاويه را در آن روز خليفه ناميدند. سپس با صلح حسن بر معاويه اجتماع كردند و پس از او بر پسرش يزيد. حسين هم كه پيش از رسيدن به خلافت كشته شد. با مرگ يزيد اختلاف كردند تا آنكه پس از كشته شدن ابن زبير، بر عبدالملك مروان اجتماع نمودند و سپس بر فرزندان چهارگانه او: وليد و سليمان و يزيد و هشام كه در اين جمع عمر بن عبدالعزيز ميان سليمان و يزيد فاصله شد و دوازدهمين آنان وليد بن يزيد بن عبدالملك بود كه مردم پس از هشام بر او اجتماع كردند و او چهار سال حكومت كرد.»٦٩
بنابراين، خلافت اين دوازده نفر به خاطر اجتماع مسلمانان بر آنها صحيح است، و پيامبر(ص) مسلمانان را به خلافت و جانشينى اينان از خودش – در حمل و انتقال اسلام به مردم – بشارت داده است!
ابن حجر درباره اين توجيه گويد: «اين بهترين توجيه است.»
و ابن كثير گويد:
«راهى را كه بيهقى پيموده و عده‏اى با وى موافقت كرده‏اند، يعنى اينكه، مراد حديث خلفاى پى در پى تا زمان وليد بن عبدالملك فاسق مى‏باشد، وليدى كه در گذشته در مذمت او سخن گفتيم، راهى غيرمقبول است. زيرا، خلفاى مورد اشاره تا زمان اين وليد، بيش از «دوازده نفرند، دليل آن، اين است كه: خلافت ابوبكر و عمر و عثمان و على مسلم است… پس از آنان حسن بن على است چنانكه واقع شد و على او را وصى خود قرار داد و مردم عراق با او بيعت كردند… تا آنكه او و معاويه صلح كردند. سپس پسر معاويه يزيد و بعد، پسر يزيد معاوية بن يزيد و سپس مروان بن حكم و بعد پسرش عبدالملك مروان و وليد بن عبدالملك، سپس سليمان بن عبدالملك، و بعد عمر بن عبدالعزيز و پس از وى يزيد بن عبدالملك و بعد هشام بن عبدالملك، كه جمع آنها پانزده نفر مى‏شود و سپس وليد بن يزيد بن عبدالملك، و اگر حكومت ابن زبير پيش از عبدالملك را نيز به حساب آوريم، مى‏شوند شانزده نفر، و با اين حساب، يزيد بن معاويه جزء آن دوازده نفر شده و عمر بن عبدالعزيز كه همه پيشوايان بر مدح و سپاس او متفق‏القولند، و او را از خلفاى راشدين به شمار آورده و همه مردم بر عدالت او اتفاق نظر دارند، و دوران او از بهترين دورانها بوده و حتى شيعيان نيز بدان اعتراف دارند، از جمع «دوازده نفر» خارج مى‏گردد.
و اگر بگويد: من تنها كسانى را به حساب مى‏آورم كه امت بر آنان اجتماع كرده باشند، لازمه‏اش آن است كه على بن ابى‏طالب و فرزندش به حساب نيايند، زيرا همه مردم بر آن دو اجتماع نكردند، دليلش آنكه مردم شام، همگى، از بيعت با او سر باز زدند.»
و نيز گويد: «برخى توجيه‏كنندگان، معاويه و پسرش يزيد و نوه‏اش معاوية بن يزيد را به شمار آورده، و زمان مروان و ابن زبير را قيد نكرده‏اند، زيرا امت بر هيچ‏يك از آنها اجتماع نكرده‏اند.»
بنابر اين ديدگاه نيز، مى‏گوييم: «در اين مسلك خلفاى سه‏گانه سپس معاويه و بعد يزيد و سپس عبدالملك و بعد وليد بن سليمان و سپس عمر بن عبدالعزيز و بعد يزيد و بعد هشام به شمار آيند كه جمعاً ده نفرند و بعد از آنها وليد بن يزيد بن عبدالملك فاسق است كه لازمه اين ديدگاه نيز، اخراج على و پسرش حسن خواهد بود، و اين دقيقاً بر خلاف آنى است كه امامان اهل سنت و بلكه شيعه بر آن تصريح كرده‏اند.»٧٠
ابن جوزى در كتاب كشف المشكل در جواب از اين توجيهات دو وجه ديگر را نقل كرده كه گويند:
اول – «پيامبر(ص) در حديث خويش اشاره به حوادث بعد از خود و اصحاب خود ندارند، و چون حكم اصحاب با حكم آن حضرت پيوسته و مرتبط است، نتيجه مى‏گيريم كه خبر از حكومتهاى واقع شده پس از صحابه است و چنان مى‏نمايد كه با بيان خود اشاره به عدد خلفاى بنى‏اميه دارد، و گويا سخن آن حضرت: «لا يزال الدين» يعنى: ولايت تا آنجا كه دوازده خليفه به حكومت رسند، سپس اوضاع به حالت ديگرى، بدتر از حال اول، برمى‏گردد. با اين حساب، اولين خليفه بنى‏اميه يزيد بن معاويه و آخرينشان مروان حمار است كه تعدادشان «سيزده نفر» مى‏باشد، و عثمان و معاويه و ابن زبير به شمار نيايند، زيرا آنها از صحابه‏اند و اگر مروان بن حكم را نيز – به دليل اختلاف در صحابى بودن يا مغلوبيتش در برابر عبداللَّه بن زبير و اجتماع مردم بر عبدالله – از جمع مذكور خارج كنيم، «عدد دوازده» راست مى‏آيد، و پس از خروج خلافت از دست بنى‏اميه نيز، فتنه‏هاى عظيم و خونريزيهاى بسيار واقع شد تا آنكه دولت بنى‏عباس مستقر گرديد و اوضاع از آنچه بر آن بود، كاملاً متغير و دگرگون شد.»٧١
ابن حجر در فتح البارى اين استدلال را مردود دانسته است.
دوم – ابن جوزى «وجه دوم» را از جزوه‏اى كه ابوالحسين بن منادى درباره مهدى گرد آورده نقل كرده كه گويد:
«ممكن است اين موضوع مربوط به بعد از مهدى‏اى باشد كه در آخر الزمان خروج مى‏كند. زيرا، من در كتاب دانيال ديده‏ام كه: «هنگامى كه مهدى وفات كند، پنج تن از نوادگان سبط اكبر به حكومت مى‏رسند، سپس پنج تن از نوادگان سبط اصغر، پس از آن آخرينشان مردى از سبط اكبر را وصى خود مى‏كند، بعد از او پسرش به حكومت مى‏رسد و بدين ترتيب «دوازده نفر» حاكم مى‏شوند كه هر يك از آنان امام و مهدى هستند. گويد: در روايات ديگرى است «… پس از او دوازده نفر مرد: شش تن از اولاد حسن، و پنج تن از اولاد حسين، و يك نفر از غير ايشان به حكومت مى‏رسند و چون فرد اخير مى‏ميرد فساد عالم‏گير مى‏شود.»
ابن حجر در صواعق خود بر اين حديث حاشيه زده و گويد:
«اين روايت، يقيناً روايتى واهى است و اعتمادى بر آن نيست!»٧٢
گروه ديگرى گويند:
«ظن غالب آن است كه آن حضرت عليه الصلاة و السلام، در اين حديث، از عجايب بعد از خود خبر داده، فتنه‏هايى كه مردم را در يك زمان متفرق كرده و تحت فرمان «دوازده» امير مى‏كشاند و اگر غير اين را اراده كرده بود مى‏فرمود: «دوازده اميرند كه چنين مى‏كنند» و چون چنين وصفى براى آنها بيان نكرده اينگونه مى‏فهميم كه اينان در زمان واحد خواهند بود…»٧٣
گفته‏اند در قرن پنجم هجرى تنها در «اندلس» واقعه‏اى رخ داد كه شش نفر همگى خود را «خليفه» مى‏ناميدند. اضافه بر آنها، حاكم مصر، خليفه عباسى بغداد و ديگر مدعيان خلافت، از علويان و خوارج نيز، مدعى خلافت بودند٧٤.
ابن حجر درباره اين توجيه گويد: «اين سخن كسى است كه به چيزى از طرق حديث – جز آنچه كه به نحو فشرده در بخارى آمده – آگاهى نداشته است.»٧٥و نيز گويد: «وجود آنان در زمان واحد، عين پراكندگى و افتراق است و نمى‏تواند مراد حديث باشد.»٧٦
مؤلف گويد:
بدين‏گونه، علماى مكتب خلفا در تفسير روايات گذشته، به ديدگاه واحدى نرسيدند. علاوه بر آن، از آوردن رواياتى كه رسول خدا(ص) اسامى آن دوازده نفر را بيان فرموده نيز، اغماض و اهمال كرده‏اند. زيرا، با سياست حاكم بر مكتب خلفا در طى قرون متمادى در تخالف و تضاد بوده است. اين روايات را محدثان مكتب اهل‏البيت(ع) در تأليفات خود با اسنادى كه به نيكان صحابه مى‏رسد، از رسول خدا(ص) روايت كرده‏اند و ما در بخش آينده به آوردن اندكى از آنها كه هر دو گروه در كتب خود آورده‏اند، بسنده مى‏كنيم.
اسامى دوازده نفر در مكتب خلفا
الف) امام جوينى٧٧از عبداللَّه بن عباس روايت كند كه گفت: رسول خدا(ص) فرمود:
أَنا سَيّدُ النَّبييّن وَ علىّ بنِ أَبي‏طالب سَيّدُ الوَصييّن، وَ إنَّ أَوصِيائي بَعدي إثنا عَشَرَ، أوَّلُهم علىّ بنِ أبي‏طالب وَ آخِرُهُم المَهدىّ؛
من آقاى پيامبران و على بن ابى‏طالب آقاى اوصياست، همانا اوصيايم پس از من «دوازده» نفرند، اوّلينشان على بن ابى‏طالب و آخرينشان مهدى است.
ب) امام جوينى باز هم به سند خود از ابن عباس روايت كند كه گفت: رسول‏خدا(ص) فرمود:
«همانا خلفاى من و اوصيايم و حجتهاى خدا بر مردم پس از من «دوازده» نفرند، اولينشان برادرم و آخرينشان فرزندم خواهد بود. گفته شد: اى رسول خدا! برادر شما كيست؟ فرمود: على بن ابى‏طالب. گفته شد: فرزند شما كيست؟ فرمود: «مهدى است. كسى كه زمين را پر از عدل و داد مى‏كند همان‏گونه كه از ظلم و ستم انباشته شده است. قسم به آنكه مرا بشارتگر و بيم‏دهنده بر حق فرستاده، اگر از دنيا باقى نماند مگر يك روز، خداوند اين روز را آنقدر طولانى كند تا فرزند من مهدى در آن خروج كند و روح خدا عيسى بن مريم فرود آيد و در پس او نماز بگزارد و زمين از نور پروردگارش روشن گردد، و فرمانروائى‏اش مشرق و مغرب را فرا گيرد.»
ج)جوينى باز هم به سند خود روايت كند كه راوى گفت:شنيدم رسول خدا مى‏فرمود:
أَنَاوَعَلىّ وَالحَسن وَالحُسين وَتِسعةٌ مِنْ‏وُلْدِالحُسين مُطهَّرُون‏مَعصُومون.
من و على و حسن و حسين و نه نفر از فرزندان حسين پاكيزگان ومعصومانيم.٧٨
سياست حاكم بر مكتب خلفا در طى قرون بر آن بود كه امثال اينگونه احاديث را از دسترس ابناى امت اسلامى به دور داشته و بر آنها پرده پوشاند و راستى را كه بخش عظيم پيروان اين مكتب در اين راه، جهاد شايانى كردند، و ما نمونه‏هايى از آن را در بحث و بررسى از اقدامات مكتب خلفا با نصوص سنت رسول اللَّه(ص) كه مخالف ديدگاهشان بود در معالم المدرستين آورديم و چون در اين بحث مجالى براى آوردن آن احاديث نداريم، تنها رواياتى را مى‏آوريم كه به معرفى امامان دوازده‏گانه پرداخته است. رواياتى از رسول خدا(ص) كه در آنها متواتراً به اسامى ايشان اشاره و تصريح شده است.
معرفى امامان دوازده‏گانه بعد از رسول خدا(ص) امام اول: اميرالمؤمنين على(ع)، پدرش ابوطالب بن عبدالمطلب بن هاشم و مادرش فاطمه بنت اسد بن هاشم.
كنيت آن حضرت: ابولحسن و الحسين، ابو تراب.
لقب آن حضرت: وصى، اميرالمؤمنين.
تولد آن حضرت: در سال سى‏ام پس از «عام‏الفيل» در بيت اللَّه الحرام، كعبه،٧٩به دنيا آمد.
وفات آن حضرت: در سال چهلم هجرى به دست عبدالرحمن بن ملجم، – يكى از خوارج – به شهادت رسيد و در بيرون كوفه، نجف اشرف، دفن گرديد.
امام دوم: حسن بن على بن ابى‏طالب(ع).
مادرش فاطمه زهرا(ع) دخت گرامى رسول خدا(ص).
كنيه آن حضرت: ابو محمد.
لقب آن حضرت: سبط اكبر، مجتبى.
ولادت آن حضرت: در نيمه رمضان سال سوم هجرى در مدينه به دنيا آمد.
وفات آن حضرت: در بيست و پنجم ربيع الاول سال پنجاهم هجرى به شهادت رسيده و در بقيع، در مدينه منوره دفن گرديد.
امام سوم: حسين بن على بن ابى‏طالب(ع).
مادرش فاطمه زهرا(ع) دخت گرامى رسول خدا(ص).
كنيت: ابو عبداللَّه.
لقب: سبط، شهيد كربلا.
ولادت: سوم شعبان سال چهارم هجرى در مدينه.
وفات: در دهم محرم سال ٦١ هجرى به همراه اهل‏بيت و يارانش در كربلا به دست يزيديان به شهادت رسيد. مزار آن حضرت نيز، هم‏اكنون در كربلا يكى از شهرهاى عراق است٨٠.
امام چهارم: على بن الحسين(ع).
مادرش غزاله يا شاه زنان.
كنيت: ابوالحسن.
لقب: زين العابدين، سجاد.
تولد: در سال ٣٣ يا ٣٧ يا ٣٨ هجرى در مدينه.
وفات: در سال ٩٤ هجرى به شهادت رسيده و در بقيع جنب عمويش امام حسن(ع) دفن گرديد.٨١
امام پنجم: محمد بن على(ع).
مادرش ام عبداللَّه دخت امام حسن بن على(ع).
كنيت: ابو جعفر.
لقب: باقر.
ولادت: در سال ٥٧ هجرى در مدينه.
وفات: در سال ١١٧ هجرى در مدينه به شهادت رسيده و در بقيع در كنار پدرش زين العابدين(ع) دفن گرديد.٨٢
امام ششم: جعفربن محمد(ع).
مادرش ام فروه دخت قاسم بن محمد بن ابى‏بكر.
كنيت: ابو عبداللَّه.
لقب: صادق.
ولادت: در سال ٧٣ هجرى در مدينه.
وفات: در سال ١٤٨ هجرى به شهادت رسيده و در بقيع در جنب پدرش امام باقر(ع) دفن گرديد٨٣.
امام هفتم: موسى بن جعفر(ع).
مادرش حميده.
كنيت: ابوالحسن.
لقب: كاظم.
ولادت: در سال ١٢٨ هجرى در مدينه.
وفات:در سال ١٨٣ هجرى در زندان خليفه هارون‏الرشيد در بغداد به شهادت رسيد و در قبرستان قريش بخش غربى بغداد امروزين، معروف به شهر كاظميه دفن گرديد.٨٤
امام هشتم: على بن موسى(ع).
مادر: خيزران.
كنيت: ابوالحسن.
لقب: رضا.
ولادت: در سال ١٥٣ هجرى در مدينه منوره.
وفات: در سال٢٠٣ ه به شهادت رسيده و در طوس خراسان [مشهد] مدفون است.٨٥
امام نهم: محمد بن على(ع).
مادر: سكينه.
كنيت: ابو عبداللَّه.
لقب: جواد.
ولادت: در سال ١٩٥ هجرى در مدينه منوره.
وفات: در سال ٢٢٠ هجرى در بغداد به شهادت رسيد و در كنار جدش موسى بن جعفر(ع) دفن گرديد.٨٦
امام دهم: على بن محمد(ع).
مادر: سمانه مغربيه.
كنيت: ابوالحسن عسكرى.
لقب: هادى.
ولادت: در سال ٢١٤ هجرى در مدينه منوره.
وفات: در سال ٢٥٤ هجرى به شهادت رسيد و در شهر سامراى عراق دفن گرديد.٨٧
امام يازدهم: حسن بن على(ع).
مادر: ام ولد به نام سوسن.
كنيت: ابو محمد.
لقب: عسكرى.
ولادت: در سال ٢٣١ هجرى در سامرا.
وفات: در سال ٢٦٠ هجرى به شهادت رسيده و در سامرا دفن گرديد.٨٨
امام دوازدهم: حضرت حجت بن الحسن – عجل اللَّه فرجه.
مادر: ام ولد به نام نرجس يا صيقل.
كنيت: ابو عبداللَّه، ابوالقاسم.
لقب: قائم، منتظر، خلف، مهدى، صاحب الزمان.
ولادت: در سال ٢٥٥ هجرى در سامرا.
آن حضرت آخرين امام از «ائمه دوازده‏گانه» است كه تاكنون زنده است. تا هرگاه خدا بخواهد – به فرمان خدا – قيام كرده و جهان را پر از عدل و داد نمايد.
تذكر و توضيحى مهم!
در يكى از روايات گذشته آمده بود:
«… دوازده نفر خليفه از آنان درمى‏گذرد و پس از آن فتنه و آشوب مى‏گردد.»
و در ديگرى آمده بود:
«اين دين همواره – تا زمانى كه دوازده نفر از قريش باقى باشند – استوار و برپاست، و هرگاه از دنيا بروند زمين اهل خود را فرو مى‏برد.»
اين دو عبارت دلالت بر آن دارند كه بعد از دوازدهمين امام از امامان پس از رسول خدا(ص)، عمر اين عالم پايان مى‏يابد. بنابراين، لازم است عمر يكى از اين دوازده نفر تا نهايت اين دنيا به طول انجامد، و اين چيزى است كه اكنون با طول عمر وصى دوازدهم، مهدى آل محمد(ص)، محمد بن الحسن العسكرى(ع) به وقوع پيوسته است. زيرا، مجموعه آن روايات تنها بر امامان دوازده‏گانه مذكور صادق بوده و بر غير ايشان راست نيايد.

٤- شيعيان اهل‏بيت پيامبر(ص) شيعيان اهل‏بيت پيامبر(ص) اهل‏البيت اهل‏البيت همان بزرگوارانى هستند كه خداوند تبارك و تعالى درباره ايشان فرمود:
إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيراً؛
خداوند اراده فرموده پليدى و گناه را از شما اهل‏بيت – خاندان نبوت – بزدايد و شما را پاك و منزه فرمايد.
در شأن نزول اين آيه كريمه از ام‏المؤمنين ام‏سلمه و اصحاب پيامبر اكرم(ص): عبدالله بن جعفر و واثلة بن الاسقع و عبدالله بن عباس و عمر فرزند ام‏سلمه و ابوسعيد خدرى و انس بن مالك و ديگران روايت كرده‏اند كه پيامبر در خانه ام‏سلمه بودند كه آثار رحمت خدا را مشاهده فرمودند، حسن(ع) و حسين(ع) را خواستند و بر دو زانوى خود نشانيدند و على(ع) و فاطمه را پيش خود و كساء يمانى را بر روى خود و ايشان پوشانيدند و آيه مورد اشاره در گذشته درباره ايشان نازل شد.
ام‏سلمه كه خارج از اتاق نشسته بود به پپامبر عرض كرد: آيا من از اهل‏بيت نيستم؟ پيامبر فرمود: شما بر خير و خوبى هستى، شما از بانوان پيامبرى – يعنى از اهل‏بيت نيستى.٨٩
بنابر اين تصريح پيامبر اكرم(ص)، اهل‏البيت: پيامبر و على و فاطمه و حسن و حسين مى‏باشند.
شيعيان اهل‏بيت كيانند در كتاب لغت المعجم الوسيط گويد: الشيعة: الاتباع و الانصار. بنابر اين تعريف در صفحات بعدى -باذنه تعالى- شيعيان را معرفى مى‏نماييم.
پروردگار عالم شريعت اسلام را بر خاتم پيامبرانش(ص) به دو گونه وحى نازل فرمود. چنانكه فرموده است:
أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُودا؛
(سوره اسراء، آيه ٧٨.)
نماز را از زوال خورشيد (هنگام ظهر) تا نهايت تاريكى شب به‏پا دار و نماز صبح را نيز به جاى آور كه نماز صبح مشهود است.
يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُون؛
( سوره بقره، آيه ١٨٢.)
اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد روزه بر شما واجب شده همان‏گونه كه بر كسانى كه قبل از شما بودند واجب شده بود.
در آيه اول با وحى قرآنى دستور به‏پا داشتن نماز ظهر و صبح داده شده است. و در آيه دوم دستور روزه داشتن در ماه رمضان. و همراه هر يك از دو وحى قرآنى نيز تفسير آن بر پيامبر اكرم(ص) وحى مى‏شده است.
در مورد اول عدد ركعات نمازهاى پنچ‏گانه و اذكار و كيفيت ركوع و سجود و ساير احكام آن با وحى غير قرآنى بيان شده است. ما اين وحى دوم را وحى بيانى مى‏ناميم.
و در مورد دوم نيز مبطلات روزه و وجوب آن در سن بلوغ و ديگر احكام با وحى غير قرآنى بيان شده است. در شريعت خاتم الانبياء احكام اسلام اينگونه با دو وحى بيان شده است.
وحى اول همان قرآن كريم است كه عين الفاظ آن را رب العالمين به وسيله وحى با جبرائيل(ع) بر خاتم پيامبران نازل فرموده و پيامبر آيه‏ها و سوره‏هاى قرآن و بيان و توضيح و تفسير آن را به صحابه‏اى كه پيرامون ايشان بودند تبليغ مى‏فرمودند و هر يك از صحابه كه مى‏توانست بنويسد هردو وحى، يعنى اصل الفاظ قرآن و بيان آن را مى‏نوشتند.
و نيز هر چه بر پيامبر از قرآن و بيان آن وحى مى‏شد هر يك از صحابه را كه مى‏توانست بنويسد مى‏طلبيدند و دستور مى‏دادند بر هر چه آماده بود از كاغذ و تخته و پوست حيوان و مانند آنها مى‏نوشت و آن نوشته‏ها را در منزل خود نگاه مى‏داشتند.
همچنان هر چه غير از قرآن بر پيامبر وحى مى‏شد به هر مسلمانى كه نزد ايشان حاضر بود تبليغ مى‏فرمودند و بعضى از صحابه كه توانايى داشتند آن حديث پيامبر را مى‏نوشتند. رب العالمين اينگونه شريعت اسلام را بر پيامبرش وحى مى‏فرمود و پيامبر اينگونه آن را به همگان تبليغ مى‏فرمود. و با اين تبليغ همگانى و ثبت و ضبط دقيق آن، شريعت اسلام تبليغ و حفظ مى‏شد.
و اضافه بر همه آنچه گفتيم مسلمانان تجسم شريعت اسلام را در عملكرد پيامبر مشاهده مى‏كردند و اين آن چيزى است كه مسلمانان آن را سيره پيامبر(ص) مى‏نامند. و گاه نيز پيامبر(ص) عملى از اعمال دينى را مثلاً وضو گرفتن يا نماز خواندن و ديگر احكام اسلامى را از صحابه يا خويشان خود مى‏ديدند و آن را انكار نمى‏فرمودند. يعنى آنگونه عمل كردن به احكام را مى‏پسنديدند كه در اصطلاح فقهى آن را تقرير پيامبر مى‏نامند. مجموع فعل و قول و تقرير آن حضرت، «سنت پيامبر» ناميده مى‏شود، چنانكه نص قرآن در اصطلاح «كتاب اللَّه» ناميده مى‏شود.
بنابراين شريعت اسلام عبارت است از آنچه در كتاب خدا و سنت پيامبر(ص) آمده است و همه مسلمانان از عصر پيامبر(ص) تا به امروز بر عمل به كتاب خدا و سنت پيامبر اتفاق نظر دارند.
موارد اختلاف مسلمانان مسلمانان در دو مورد اختلاف عقيده دارند:
يكم: در تفسير بعضى آيات كتاب خدا و فهم معانى آن.
نمونه اول: اختلافشان در مورد معناى: «وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْض « در آيه ٢٥٥ از سوره بقره است كه آن را گروهى از پيروان مكتب خلفا كرسى مى‏دانند و تختى كه خداوند بر روى آن نشسته است٩٠. و شيعيان اهل‏بيت طبق تعليم ائمه اهل‏بيت پيامبر معنى كرسى را علم دانسته و تفسير مى‏كنند و كلمه مزبور در لغت عرب نيز به اين معنى آمده است. طبق اين تفسير معنى آيه «وسع علمه السموات…» مى‏شود.
نمونه دوم: اختلاف در تفسير آيه «يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ ساق « مى‏باشد كه گروهى از پيروان مكتب خلفا روايت كرده‏اند در روز قيامت بارى تعالى «ساق پاى» خود را به مسلمانان نشان مى‏دهد و ايشان خدا را بدين وسيله مى‏شناسند و به دنبال او روانه بهشت مى‏شوند. اين دسته و گروه، اينگونه خدا را داراى جسم و مكان مى‏دانند.» اما شيعيان اهل‏بيت به پيروى از ائمه اهل‏بيت، خدا را منزه از جسم و مكان مى‏دانند.
نمونه سوم: در عصمت انبيا و رسل اختلاف عقيده دارند؛ چه آنكه پيروان مكتب خلفا ايشان راتنهامعصوم در تبليغ وحى مى‏دانند ودر غيرامر تبليغ وحى معصوم نمى‏دانند.
در حالى كه شيعيان انبيا و رسل و اوصياى ايشان را از به جا آوردن هر معصيتى معصوم مى‏دانند.
دوم: در سنت و راه دريافت آن اختلاف دارند. پيروان مكتب خلفا همه صحابه را عادل مى‏دانند و سنت پيامبر را از همه كسانى كه نام صحابى دارند مى‏گيرند و در اين باره از پيامبر روايت مى‏كنند: «أَصحابي كَالنُّجُوم، بِأَيُّهُم اقْتَدَيْتُم اهْتَدَيْتُم؛ اصحاب من همانند ستارگانند، به هر كدام اقتدا كرديد، هدايت مى‏شويد.»
اين در حالى است كه در ميان صحابه كسانى بودند كه به هم‏بستر پيامبر – العياذ باللَّه- تهمت زدند و قرآن درباره ايشان مى‏فرمايد: إنّ الَّذينَ جاؤُا بِالاِفكِ عُصبةٌ مِنكم؛٩١مسلماً كسانى كه آن تهمت بزرگ را زدند گروهى از شما بودند…
و علاوه بر اين در سوره توبه به طور كلى مى‏فرمايد:
وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفاقِ لا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُم ؛
(سوره توبه، آيه ١٠١. )
و بعضى از اهل مدينه منافقند و بر اين نفاق چنان ماهر و كاركشته‏اند كه تو از نفاقشان آگاه نيستى؛ ما آنها را مى‏شناسيم.
البته پيامبر(ص) براى شناسايى مؤمن از منافق يك علامت بسيار واضح و آشكار معرفى فرمود. و آن حبّ اميرالمؤمنين على(ع) بود كه آن را دليل بر ايمان و بغض و دشمنى با ايشان را دليل بر نفاق دانستند.٩٢به اين دليل است كه شيعيان اهل‏بيت تفسير قرآن و سنت پيامبر را از دشمنان على يعنى كسانى مانند معاويه و عمروعاص و خوارج نهروان نمى‏گيرند و از صحابه‏اى كه دوستدار اهل‏بيت هستند اخذ حديث مى‏كنند.
پس از پيامبر(ص) نيز حديث پيامبر و تفسير قرآن را از دوازده امام دريافت مى‏كنند زيرا اين دوازده بزرگوار هر چه بگويند با سند از پيامبر(ص) نقل مى‏نمايند اين امامان عبارتند از:
١. على ابن ابى‏طالب
٢. حسن بن على، سبط الرسول
٣. حسين بن على، سبط الرسول
٤. على بن الحسين السجاد
٥. محمد بن على الباقر
٦. جعفر بن محمد الصادق
٧. موسى بن جعفر الكاظم
٨. على بن موسى الرضا
٩. محمد بن على الجواد
١٠. على بن محمد الهادى
١١. الحسن بن على العسكرى
١٢. الحجة بن الحسن العسكرى
و بدين سبب ايشان شيعيان اهل‏بيت مى‏باشند و با اين نام معرفى مى‏شوند.
شيعيان اهل‏بيت پيامبر تفسير قرآن و سنت پيامبر و همه عقايد و احكام شريعت اسلام را از اين دوازده وصى پيامبر، به دو دليل اخذ مى‏كنند.
دليل اول: آنكه خدا و پيامبر آنها را پس از پيامبر آماده اداى اين مسؤوليت عظيم نموده‏اند. واسطه اين آماده‏سازى اولين امام و اولين وصى پيامبر حضرت على(ع) بود.
چگونگى آماده‏سازى على(ع) براى اداى مسؤوليت تبليغ پس از پيامبر
قبل از بعثت پيامبر در مكه قحطسالى شديد شد. حضرت ابوطالب كه شيخ قريش بود در آن سالها به سبب مهماندارى حجاج بيت‏اللَّه فقير شده بود و بار عائله پرجمعيت بر دوش ايشان سنگينى مى‏كرد پيامبر كه به واسطه ازدواج با خديجه يك خانواده متمكن بودند و عباس عموى پيامبر كه تاجر و ثروتمند بود براى كم كردن عائله حضرت ابوطالب از ايشان خواستند كه هر كدام يكى از فرزندان وى را تحت تكفل بگيرند و از سنگينى عائله او بكاهند. حضرت ابوطالب پذيرفت، عباس جعفر را به خانه خود برد و پيامبر على را.٩٣
حضرت على در اين باره مى‏فرمايد:٩٤
«او مرا كه كودكى بودم در كنار مى‏گرفت و به سينه خود مى‏چسباند و در رختخواب خود مى‏خوابانيد. و از بوى خوش بدنش برخوردارم مى‏كرد. چندان كوچك بودم كه غذا را در دهان خود نرم مى‏كرد و در دهان من مى‏گذاشت. او سخنى به گزافه و دروغ از من نشنود و كارى ناشايسته از من مشاهده ننمود.
خداوند از همان هنگام كه پيامبر را از شير بازگرفتند، با فرشته‏اى از بزرگترين فرشتگانش همراه فرمود تا او را روزها و شبها به راه بزرگواريها و سيرت و اخلاق نيكوى راهبر باشد. و من هم حضرتش را پيروى مى‏كردم. او در هر سال مدتى را در حراء مى‏گذارنيد و من تنها كسى بودم كه او را در آن ايام مى‏ديدم و به جز من كسى ديگر او را نمى‏ديد. در آن روزگار، اسلام در يك خانه بود: خانه پيغمبر و خديجه كه سومينشان من بودم. نور وحى و رسالت را مى‏ديدم و بوى نبوت را استشمام مى‏كردم.
به هنگام نزول نخستين وحى بر آن حضرت، صداى ناله‏اى را شنيدم و از آن حضرت جويا شدم، به من فرمود: اين ناله شيطان است از اينكه مورد پيروى قرار بگيرد، مأيوس و نااميد شده است. تو آنچه را كه من مى‏شنوم، مى‏شنوى و آن را كه مى‏بينم، مى‏بينى. جز آنكه تو پيغمبر نيستى، بلكه وزير و ياور من در امر رسالت مى‏باشى.»
و آنگاه كه حضرت على(ع) بزرگسال شد هر روز صبح و شام براى تعليم گرفتن هر چه از قرآن و اسلام نازل شده بود به خدمت پيامبر(ص) مى‏رسيد و دستور جلسات چنين بود كه خود فرموده:
«من سحرگاهان هر روز به خدمت پيامبر مى‏رسيدم و از پشت در مى‏گفتم «السلام عليك يا نبى اللَّه» اگر آن حضرت آهسته و آرام سرفه مى‏كرد به خانه برمى‏گشتم وگرنه وارد مى‏شدم٩٥.»
در اين ملاقاتها پيامبر هر چه از وحى كه پس از ديدار قبلى نازل شده بود به ايشان تعليم مى‏كرد. در اين ديدارها پيامبر(ص) به پسر عمويش(ع) دستور نوشتن داد و فرمود: آنچه را به تو مى‏گويم بنويس، على پرسيد: اى رسول خدا! از آن مى‏ترسى كه فراموش كنم؟ فرمود: نه، از خدا خواسته‏ام حافظه‏ات را نيرو بخشد و تو را دچار فراموشى نگرداند، آن را براى شريكانت يعنى امامان بعد از خودت بنويس و با اشاره به امام حسن فرمود: اين نخستين آنان است و به امام حسين فرمود: امامان [بعدى] از فرزندان حسين هستند٩٦.
آن دست نوشت على(ع) و املاء پيامبر كتابى به شكل طومارى شد كه نامش «جامعه» بود. اين كتاب همراه با قرآن و تفسيرى كه در خانه پيامبر بود از جمله مواريث نبوت هستند كه به اوصياى ايشان رسيده است.
رجوع ائمه اهل‏البيت(ع) به جامعه
امام صادق(ع) مى‏فرمايد: «جامعه در نزد ماست: املاى پيامبر(ص) است كه از دو لب شريفش بيرون آمده و على آن را به دست خود نوشته است حلالها و حرامها و هر چه را مردم به آن نياز داشته باشند در آن است.٩٧«
مردى از امام صادق(ع) مسأله‏اى را پرسيد و آن حضرت جوابش را فرمود. آن مرد پرسيد: به نظر شما اگر امر چنين باشد رأى شما چيست؟ حضرت فرمود: ساكت شو پاسخى كه به تو دادم از پيامبر خداست.٩٨خداوند حلال و حرام را و تأويل قرآن را به پيامبرش آموخت و رسول خدا همه آنها را به على آموخت.٩٩
دوازده امام اهل‏بيت(ع) از كتاب جامعه براى‏اصحابشان‏احكام خدارانقل مى‏كردند واز تفسير قرآنى كه در منزل پيامبر(ص) بود حديث مى‏فرمودند و اصحاب ايشان آنچه از ايشان فرامى‏گرفتند در رساله‏هايى مى‏نوشتند و آن رساله‏ها در علم حديث «اصل» ناميده شده كه در زمانى شماره آنها به چهارصد «اصل» رسيده و چهار كتاب كافى و من لايحضره الفقيه و استبصار و تهذيب، از آن اصول نقل حديث نموده‏اند و پس از ايشان علماى مكتب اهل‏بيت به آن كتب رجوع مى‏نمايند. چنانكه در جدول زير نمايان است.
سند روايت در مكتب اهل‏بيت
املاء خاتم الانبياء

١. سوره انفال، آيه ٤٦.
٢. سوره شورى، آيه ٣٠.
٣. سوره نساء، آيه ٥٩.
٤- کنز العمال، ج ١، ص ٤٣٦.
٥. همان، ص ٤٣٩.
٦. همان، ج ١، ص ٤٤٧-٤٣٦ و ج ٢، ص ١٧٩.
اين روايت از زبان ابوطلحه با اين زيادت آمده است: »و فرشته به او (فرستنده صلوات) همان را گويد كه به شما گفته است. گفتم: اى جبرئيل! اين فرشته كيست؟ گفت: خداى عز و جل از هنگامى كه شما را آفريده تا زمانى كه مبعوثتان كرده و فرشته را بر شما گماشته است؛ هيچ‏يك از امت شما بر شما صلوات نفرستد مگر آنكه (فرشته به او) گويد: و تو! خداوند بر تو صلوات فرستاد.« كنزل العمال، ج ١، ص ٤٤٩-٤٤٠ و ج ٢، ص ١٨١.
اين روايت از سعيد بن عمر انصارى و ابو بردة بن نيار و انس نيز آمده است. كنزل العمال، ج ١، ص ٤٣٨، ٤٤٨ – ٤٤٩؛ سنن نسائى، ج ٣، ص ٥٠؛ كتاب الصلاة، باب فضل صلوات بر پيامبر(ص)؛ فرائد السمطين، ج ١، ص ٢٤؛ تاريخ بغداد، ج ٨، ص ٢٨١.
٧. عبارت از صحيح مسلم است.
٨. صحيح مسلم، ج ١، ص ٣٠٦؛ كتاب الصلاة، باب صلوات بر پيامبر(ص)؛ سنن ترمذى، ج٢، ص ٢٧٠. سنن نسائى، ج ٣، ص ٥٠. مسند طياسى، ج ١، ص ٢٨٣، حديث ٢١٢٢؛ رياض الصالحين، ص ٣٨١؛ اسباب التنزيل واحدى، ص ٢٥٠؛ درالمنثور سيوطى، ج ٥، ص٢١٨؛ تفسير قرطبى، ج ١٤، ص ٢٩٤.
٩. كنز العمال، ج ١، ص ٤٥٠-٤٤٨.
١٠. عبارت از ابو داود است.
١١. سنن ابو داود، ج ٢، ص ٧٧، حديث ١٤٨٠؛ سنن ترمذى، كتاب دعا، ج ١٣، ص ٢١. در روايت ديگر از همين باب آمده است: رسول خدا(ص) به مردى كه نماز خواند و براى خويش دعا كرد ولى نه خدا را سپاس گفت و نه بر پيامبر خدا صلوات فرستاد، فرمود: »اى نمازگزار! هرگاه نماز خواندى و نشستى، خداى را سپاس گوى و بر من صلوات فرست. سپس از او بخواه.« آن حضرت به فرد ديگرى كه نماز گزارد و سپاس خدا گفت و صلوات بر پيامبر فرستاد، فرمود: »اى نمازگزار! دعا كن كه اجابت مى‏شود.« مسند احمد، ج ٦، ص ١٨؛ سنن نسائى، ج ٣، ص ٤٤؛ مستدرك حاكم، ج ١، ص ٢٦٨؛ رياض الصالحين نبوى، ص ٣٨٢.
١٢. سنن ابن ماجه، ج ١، ص ٤٠١، ٤٠٠.
١٣. همان.
١٤. كنز العمال، ج ١، ص ٤٣٨ از طبرانى. همانند اين حديث را از ابن عباس نيز در، ج ١، ص٤٣٨ مى‏بينيد. و نيز در تفسير درالمنثور، ج ٥، ص ٢١٨؛ ابن ماجه، ص ٢٩٤.
١٥. مسند احمد، ج ١، ص ٢٠١؛ سنن ترمذى، كتاب دعا، ج ١٣، ص ٦٢ -٦٣؛ كنزل العمال، ج١، ص ٤٣٧، از حسن كه ظاهراً اشتباه است. زيرا مؤلف خود گفته است: اين حديث را از احمد و ترمذى و نسائى و ابن حبان روايت كرده‏اند. (لذا بايد از حسين(ع) باشد.) همانند اين حديث را از عوف بن مالك و حسن و جابر و ابو هريره و قتاده نيز، در كنزل العمال، ج١، ص ٤٣٨-٤٣٦ و ٤٥٣ مى‏يابيد. و نيز در تفسير الدر المنثور، ج ٥، ص ٢١٨؛ و رياض الصالحين، ص ٣٨٢.
١٦. تفسير در المنثور، ج ٥، ص ٢١٧؛ كنزل العمال، ج ٢، ص ١٧٦.
١٧. صحيح مسلم، كتاب الصلاة، ج ١، ص ٣٠٥، حديث ٦٧؛ سنن دارمى، ج ١، ص ٣١٠؛ سنن ابوداود، ج ١، ص ٢٥٨، حديث ٩٨٠؛ سنن نسائى، ج ٣، ص ٤٥ – ٤٧؛ سنن ترمذى، كتاب تفسير، تفسير سوره احزاب، ج ٢، ص ٩٥؛ موطأ مالك، ج ١، ص ١٦٥ – ١٦٦؛ مسند احمد، ج ٥، ص ٢٧٤ و ج ٤، ص ١١٨؛ كنز العمال، ج ٢، ص ١٨٢؛ تفسير قرطبى، ج ٤، ص ٢٣٣؛ تفسير در المنثور، ج ٥، ص ٢١٦ – ٢١٧؛ تفسير ابن كثير، ج ٣، ص ٥٠٨؛ تفسير خازن، ج ٣، ص ٤٧٧؛ مستدرك الصحيحين، ج ١، ص ٢٦٨؛ سنن بيهقى، ج ٢، ص ٣٧٨.
١٨صحيح بخارى، كتاب تفسير، تفسير سوره احزاب، ج ٣، ص ١١٩ و كتاب دعوات، ج ٤، ص ٧٢؛ سنن نسائى، ج ٣، ص ٤٩؛ سنن ابن ماجه، ج ١،ص٢٩٢، حديث ٩٠٢؛ مسند احمد، ج٣، ص٤٧؛ تفسير در المنثور، ج٥، ص٢١٧.
١٩. تفسير طبرى، تفسير سوره احزاب، ج ٢٢، ص ٣١؛ تفسير درالمنثور، ج ٥، ص ٢١٦.
٢٠. سنن نسائى، كتاب سهو، ج ٣، ص ٤٩.
٢١. همان، ص ٤٨؛ مسند احمد، ج ١، ص ١٦٢.
٢٢. كنز العمال، ج ٢، ص ١٧٦؛ تفسير در المنثور، ج ٥، ص ٢١٦.
٢٣. صحيح بخارى، كتاب بدء الخلق، ج ٢، ص ١٦٠-١٥٩ و كتاب تفسير، تفسير سوره احزاب، ج ٣، ص ١١٩ و كتاب الدعوات، ج ٤، ص ٧٢؛ صحيح مسلم، كتاب صلاة، ج ١، ص ٣٠٥، حديث ٦٦؛ سنن ابو داود، ج ١، ص ٢٥٧، حديث ٩٧٦؛ سنن دارمى، ج ١، ص٣٠٩؛ سنن نسائى، ج ٣، ص ٤٨-٤٧؛ سنن ترمذى، ج ٢، ص ٢٦٨؛ سنن ابن ماجه، حديث ٩٠٤. مسند احمد، ج ٤، ص ٢٤٤-٢٤١؛ تفسير طبرى، ج ٢٢، ص ٣١؛ تفسير قرطبى، ج ١٤، ص ٣٣٤؛ تفسير در المنثور، ج ٥، ص ٢١٦-٢١٥؛ كنز العمال، ج ٢، ص ١٨٠؛ تفسير ابن كثير، ج ٣، ص ٥٠٧.
٢٤. مسند احمد، ج ٥، ص ٣٥٣؛ تفسير در المنثور، ج ٥، ص ٢١٨؛ كنزل العمال، ج ١، ص ٤٤٢.
٢٥. كنز العمال، ج ١، ص ٤٤٢.
٢٦. تفسير طبرى، ج ٢، ص ٣٢؛ تفسير در المنثور، ج ٥، ص ٢١٦.
٢٧. كنزالعمال، ج ٢، ص ١٨٢ و ج ١، ص ٤٣.
٢٨. مراجعه كنيد: مفردات، راغب؛ لسان العرب، ابن منظور؛ المحكم، ابن سيده؛ الصحاح، جوهرى؛ قاموس المحيط، فيروز آبادى، ماده صحف.
٢٩. مراجعه كنيد: تاج العروس زبيدى؛ المعجم الوسيط، ماده دفف.
٣٠. صحيح بخارى، كتاب فضائل القرآن، باب جمع القرآن، ج ٣، ص ١٥٠.
٣١. كتاب المصاحف، عبداللَّه بن ابى‏داود سجستانى متوفاى [٣١٦ هجرى]، تصحيح دكتر اثر جفرى، چاپ اول، قاهره [١٣٥٥ هجرى]. روايات الف و ج در ص ١٠ و روايت ب در ص٩، آمده است.
٣٢. اصول كافى، ج ٢، ص ٦١٣، چاپ تهران، ١٣٨٨ هجرى.
٣٣. المصاحف، ص ١٣٥-١٣٤؛ تاريخ دمشق، خطى، كتابخانه دمشق نسخه تصويرى »مجمع علمى اسلامى« به شماره ٥، ٢، ٢٥٩ أ؛ تهذيب الكمال، خطى، نسخه تصويرى مجمع علمى اسلامى، ج ٢، ص ١٧٠؛ تهذيب التهذيب، ج ٣، ص ١١٩-١١٨.
٣٤. اللباب فى تهذيب الأنساب، ج ٣، ص ٦٣-٦٢، مصادر آن نيز در حاشيه شماره ٨ آمده‏است.
٣٥. مصادر الشعر الجاهلى، ص ١٣٩، چاپ پنجم، به نقل از مصاحف سجستانى، ص ١٣٤ – ١٣٥.
٣٦. طبقات ابن سعد، ج ١، ص ٣٦٣، چاپ بيروت.
٣٧. بصائر الدرجات، ص ١٥٦. مشروح روايت در كتاب معالم المدرستين، ج ٢، ص ٣٢٢ آمده است.
٣٨. صحيح مسلم، ج٣، ص١٤٥٣، حديث١٨٢١، اين روايت را از آن رو برگزيديم كه جابر خود آن را نوشته است. صحيح بخارى، ج٤، ص١٦٥، كتاب الاحكام؛ سنن ترمذى، باب ما جاء فى الخلفاء من ابواب الفتن؛ سنن ابو داود، ج٣، ص١٠٦، كتاب المهدى؛ مسند طيالسى، حديث ١٢٧٨-٧٦٧؛ مسند احمد، ج٥، ص٨٦ -٩٠، ١٠١-٩٢ ،١٠٨-١٠٦؛ كنزالعمال، ج١٣، ص٢٧-٢٦؛ حلية الاولياء ابو نعيم، ج٤، ص ٣٣٣.
جابر بن سمرة بن عامرى خواهرزاده سعد بن ابى‏وقاص است كه بعد از سال هفتاد هجرى در كوفه وفات كرد. صاحبان كتب صحيح ١٦٤ حديث از او روايت كرده‏اند. شرح حال او در كتابهاى اسدالغابة، تقريب التهذيب و جوامع السيره، ص ٢٧٧ آمده است.
٣٩. فتح البارى، ج ١٦، ص ٣٣٨؛ مستدرك الصحيحين، ج ٣، ص ٦١٧.
٤٠. فتح البارى، ج ١٦، ص ٣٣٨.
٤١. منتخب كنزالعمال، ج ٥، ص ٣٢١؛ تاريخ ابن كثير، ج ٦، ص ٢٤٩؛ تاريخ الخلفاء، سيوطى، ص ١٠؛ كنزالعمال، ج ١٣، ص ٢٦؛ الصواعق المحرقه، ص ٢٨.
٤٢. كنزالعمال، ج ١٣، ص ٢٧ و منتخب آن، ج ٥، ص ٣١٢.
٤٣. شرح صحيح‏مسلم، نووى، ج١٢، ص٢٠٢؛ الصواعق‏المحرقه، ص١٨؛ تاريخ‏الخلفاء، سيوطى، ص١٠.
٤٤. كنزالعمال، ج ١٣، ص ٢٧.
٤٥. همان.
٤٦. مسند احمد، ج ١، ص ٤٠٦-٣٩٨؛ احمد شاكر در حاشيه اول (٣٩٨) گويد: اسناد آن صحيح است. مستدرك حاكم و تلخيص آن، ج ٤، ص ٥٠١؛ فتح البارى، ج ١٦، ص ٣٣٩؛ مجمع الزوائد، ج ٥، ص ١٩٠؛ الصواعق المحرقه، ابن حجر، ص ١٢؛ تاريخ الخلفا، سيوطى، ص ١٠؛ جامع الصيفر، سيوطى، ج ١، ص ٧٥؛ كنزالعمال، متقى، ج ١٣ ص ٢٧ گويد: طبرانى و نعيم بن حماد نيز آن را در فتن آورده‏اند. فيض القدير، ج ٢، ص ٤٥٨؛ تاريخ ابن كثير، ج٦، ص ٢٥٠-٢٤٨، در باب ذكر الأئمة الاثنى عشر الذين كلهم من قريش، از ابن مسعود.
٤٧. تاريخ ابن كثير، ج ٦، ص ٢٤٨؛ كنزالعمال، ج ١٣، ص ٢٧؛ شواهد التنزيل حسكانى، ج ١، ص ٤٥٥، حديث ٦٢٦.
٤٨. ابن كثير، ج ٦، ص ٢٤٨.
٤٩. نهج البلاغة، خطبه ١٤٢.
٥٠. ينابيع المودة، شيخ سليمان حنفى در باب صدم، ص ٥٢٣؛ احياء علوم الدين، غزالى، ج ١، ص ٤؛ حلية الاولياء، ج ١، ص ٨٠ فشرده.
٥١. تاريخ ابن كثير، ج ٦، ص ٢٤٩ – ٢٥٠.
٥٢ . عهد قديم، سفر التكرين، باب ١٧، ش ٢٠، ص ٢٣-٢٣.
٥٣. المعجم الحديث: عبرى عربى، ص ٣١٦.
٥٤. همان، ص ٣٦٠.
٥٥. همان، ص ٨٤ و ٣١٧.
٥٦. المعجم الحديث، عبرى – عربى، ص ٣١٧-٨٤.
٥٧. همان.
٥٨. تاريخ يعقوبى، ج ١، ص ٢٥-٢٤، نشر مؤسسه نشر فرهنگ اهل‏البيت(ع)، قم.
٥٩. سوره ابراهيم، آيه ٣٧.
٦٠. آنچه در اصل عبرى تورات و تعليقه آن آمده، آن را از مقاله استاد احمد الواسطى در مجله توحيد نشريه سازمان تبليغات اسلامى، تهران، ش ٥٤ [ص ١٢٨-١٢٧] نقل كرديم.
٦١ . شرح ابن عربى بر سنن ترمذى، ج ٩، ص ٦٩-٦٨.
٦٢. شرح نووى بر صحيح مسلم، ج ١٢، ص ٢٠٢-٢٠١؛ فتح البارى، ج ١٦، ص ٣٣٩. عبارت متن از اوست، در ص ٣٤١ نيز آن را آورده است.
٦٣. تاريخ الخلفاء، سيوطى، ص ١٢.
٦٤ . فتح البارى، ج ٦، ص ٣٤١؛ تاريخ الخلفا، ص ١٢.
٦٥. همان.
٦٦. الصواعق المحرقه، ص ١٩ و تاريخ الخلفاء، سيوطى، ص ١٢. بنابراين، براى پيروان مكتب خلفا دو امام منتظر خواهد بود كه يكى از آنان مهدى(ع) است در حالى كه پيروان مكتب اهل‏البيت(ع) تنها يك امام منتظر دارند.
٦٧. نووى در شرح صحيح مسلم، ج ١٢، ص ٢٠٣-٢٠٢ به اين موضوع اشاره كرده و ابن حجر در فتح البارى، ج ١٦، ص ٣٤١-٣٣٨ و سيوطى در تاريخ الخلفاء، ص ١٠ آن را آورده‏اند.
٦٨. تاريخ ابن كثير، ج ٦، ص ٢٤٩، به نقل از بيهقى.
٦٩. تاريخ الخلفاء، ص ١١؛ الصواعق المحرقه، ص ١٩؛ فتح البارى، ج ١٦، ص ٣٤١.
٧٠. تاريخ ابن كثير، ج ٦، ص ٢٥٠-٢٤٩.
٧١. فتح البارى، ج ١٦، ص ٣٤٠، به نقل از ابن جوزى در كتاب كشف المشكل.
٧٢. فتح البارى، ج ١٦، ص ٣٤١؛ الصواعق المحرقة، ص ١٩.
٧٣. فتح البارى، ج ١٦، ص ٣٣٨.
٧٤. شرح نووى، ج ١٢، ص ٢٠٢؛ فتح البارى، ج ١٦، ص ٣٣٩.
٧٥. فتح البارى، ج ١٦، ص ٣٣٨.
٧٦. همان، ص ٣٣٩.
٧٧. ذهبى، رجالى معروف در كتاب تذكرة الحفاظ، ص ١٥٠٥، درباره او گويد: امام محدث يگانه اكمل، فخرالاسلام، صدرالدين ابراهيم محمد بن حمويه جوينى شافعى، شيخ صوفيه، شديدا نسبت به روايت و گردآورى اجزاى آن عنايت داشت. غازان شاه به دست او اسلام آورد.
٧٨. احاديث: الف، ب و ج در كتاب فرائد السمطين: نسخه خطى كتابخانه مركزى دانشگاه تهران به شماره ١١٦٤ و ١٦٩١-١٦٩٠، برگه ١٦٠ آمده است.
٧٩. فاطمه بنت اسد، مادر امام(ع)، در حال باردارى مشغول طواف بود كه درد زايمان به سراغش آمد، در اين هنگام درب كعبه گشوده و او داخل شد و فرزندش على را به دنيا آورد. براى اطلاع بيشتر مراجعه كنيد: مستدرك، ج٣، ص٤٨٣؛ تذكرة خواص الامة، ص١٠؛ مناقب ابن مغازلى، ص٧.
٨٠. مراجعه كنيد: شرح حال ائمه: على و دو فرزندش حسن و حسين(ع)، حوادث سال ٤٠، ٥٠ و ٦٠ هجرى در تاريخ طبرى، ابن اثير، ذهبى و ابن كثير، و نيز، به شرح حال ايشان در تاريخ بغداد، تاريخ دمشق، استيعاب، اسدالغابه، اصابة و طبقات ابن سعد، چاپ جديد.
٨١. مراجعه كنيد: تاريخ ابن كثير و ذهبى، حوادث سال ٩٤ه و نيز، به شرح حال امام(ع) در طبقات ابن سعد، حلية الاوليا، وفيات الأعيان و تاريخ يعقوبى، ج٢، ص٣٠٣ و تاريخ مسعودى، ج٣، ص١٦٠.
٨٢. مراجعه كنيد: تذكرة الحفاظ، ذهبى؛ وفيات الاعيان؛ صفوة الصفوة؛ حلية الاولياء؛ تاريخ يعقوبى، ج ٢، ص ٣٢٠؛ تاريخ الاسلام، ذهبى؛ تاريخ ابن كثير، حوادث سال ١١٥ و ١١٧ و ١٨٨، شرح حال امام باقر(ع).
٨٣. مراجعه كنيد: شرح حال امام صادق(ع) در حلية الاولياء؛ وفيات الاعيان؛ تاريخ يعقوبى، ج ٢، ص ٣٨١؛ تاريخ مسعودى، ج ٣، ص ٣٤٦.
٨٤. مراجعه كنيد: شرح حال امام كاظم(ع) در مقاتل الطالبيين؛ تاريخ بغداد؛ وفيات الاعيان؛ صفوة الصفوة؛ تاريخ ابن كثير، ج ٢، ص ١٨؛ تاريخ يعقوبى، ج ٢، ص ٤١٤.
٨٥. مراجعه كنيد: تاريخ طبرى، ابن كثير؛ تاريخ الاسلام ذهبى؛ وفيات الاعيان، حوادث سال ٢٠٣ هجرى؛ تاريخ يعقوبى، ج ٢، ص ٤٥٣؛ مسعودى، ج ٣، ص ٤٤١.
٨٦. مراجعه كنيد: تاريخ بغداد، ج٣، ص٥٤؛ وفيات‏الاعيان؛ شذرات‏الذهب، ج٢، ص٤٨؛ مسعودى، ج٣، ص٤٦٤.
٨٧. مراجعه كنيد: تاريخ‏بغداد، ج١٢، ص٥٦؛ وفيات‏الاعيان؛ تاريخ‏يعقوبى، ج٢، ص٤٨٤؛ مسعودى، ج٤، ص٨٤.
٨٨. مراجعه كنيد: وفيات الاعيان؛ تذكرة الخواص؛ مطالب السئول فى مناقب آل الرسول، شيخ كمال طلحه شافعى [ت:٦٥٤ هجرى]؛ تاريخ يعقوبى، ج ٢، ص ٥٠٣.
٨٩. اين روايت در تفسير آيه در تفاسير طبرى، ابن كثير و سيوطى، و فضايل اهل‏البيت در صحيح مسلم و دهها سند ديگر آمده است. رجوع شود به رساله حديث الكساء مؤلف.
٩٠. تفسير آيه در تفسير طبرى و ابن كثير.
٩١. سوره نور، آيه ١١.
٩٢. در اين باره از يازده صحابى پيامبر در صحيح مسلم و سنن ترمذى و ابن ماجه و نسائى و مسند احمد و ديگر كتب معتبر مكتب خلفا روايت شده است. به بحث ضابطه شناخت مؤمن از منافق در جزء اول معالم المدرستين رجوع شود.
٩٣. مستدرك حاكم بر صحيحين، ج ٣،ص ٥٧٦؛ سيره ابن هشام ج ١، ص ٢٤٦، چاپ مصر،١٣٧٥.
٩٤. رجوع شود به خطبه قاصعه در نهج البلاغه.
٩٥. سنن نسائى، باب التنحنح فى الصلاة؛ سنن ابن ماجه، باب استئذان كتاب الادب؛ مسند احمد، ج ١، ص ٥٨ و ١٠٧.
٩٦. امالى شيخ طوسى، ج ٢، ص ٥٦.
٩٧. كافى، ص ١٤٢، ١٤٩ و ١٥٤.
٩٨. كافى، ج ١، ص ٥٨
٩٩. بصائر الدرجات، ص ٢٩٠.

۱
جامعه امام على جامعه امام على
روايات دوازده امام از اهل‏بيت
اصول و رساله‏هاى كوچك حديث
الفقيه‏ التهذيب ‏الاستبصار كافى
رساله‏هاى فقهاى مكتب اهل‏بيت
دليل دوم: روايتهايى است كه از پيامبر اكرم درباره آنها رسيده است. و ما در اينجا به چند روايت كه در كتب معتبره پيروان مكتب خلفا آمده اكتفا مى‏كنيم.
يكم: روايتهايى كه از پيامبر اكرم درباره امام اول على بن ابى‏طالب آمده است.
در سال سوم از بعثت پيامبر اكرم(ص) آنگاه كه از جانب پروردگار مأمور به دعوت به اسلام شد و آيه « وَ أَنْذِرْ عَشيرَتَكَ الْأَقْرَبينَ؛١خويشان نزديك خود را از خدا بترسان. « نازل شد، پيامبر دستور داد پسرعمويش، على بن ابى‏طالب طعامى آماده ساخت و بنى‏عبدالمطلب را دعوت كرد. پس از صرف طعام، عمويش ابولهب پيش‏دستى كرد و نگذاشت پيامبر سخنى بگويد، مجلس پيامبر به هم خورد، پيامبر(ص) دعوت به طعام را تكرار كرد و در بار دوم پس از صرف طعام ايشان را به اسلام دعوت كرد و از ايشان در تبليغ رسالت كمك خواست و فرمود:
أَيُّكُم‏ يُوازِرُنى ‏عَلى‏ هذَا الاَمر فَيكُون ‏أخي‏ و َ وَصيّي ‏وَ خَليفتي ‏فيكُم‏ مِنْ‏ بَعدي؛
كدام يك از شما مرا در اين امر يارى مى‏كند تا برادر من و وصى من و خليفه من در ميان شما باشد.
همه از آن پيشنهاد سر باز زدند و رو گردانيدند. على بن ابى‏طالب كه از همه آنها خردسالتر بود در جواب پيامبر گفت: من يا رسول اللَّه! وزير شما، يار و كمك شما در اين امر خواهم بود.
در اين حال پيامبر دست برد و گردن على را گرفت و فرمود:
إنَّ هذا أخي وَ وَصيّي وَ خَليفتي فيكُم فَاسْمَعُوا لَه وَ أَطيعُوا؛
اين برادر من و وصى من و جانشين من در ميان شما است، فرمانش را بشنويد و از او اطاعت كنيد.
ايشان (خويشان پيامبر) از جا برخاستند و خنده‏كنان به ابوطالب – كه شيخ و بزرگشان بود – گفتند: پسر برادرت دستورت داد، گوش به فرمان پسرت و فرمانبردارش باشى.٢
و اين خود اولين بار بود كه پيامبر(ص) اعلان به دعوت رسالت خود نموده و در همان مجلس در مكه وصى و خليفه خود را تعيين فرمود، و پس از آن پيامبر اكرم مكرر پسر عم خود، على را وصى و جانشين خود معرفى نموده و جمعى از صحابه هر يك آنچه را در اين باره شنيده روايت نموده‏اند.
سلمان فارسى
روايت مى‏كند كه به پيامبر عرض كردم: هر پيامبرى وصيّى دارد، وصى شما كيست؟ در آن وقت پاسخ نداد و مدتى بعد كه مرا ديد فرمود:
اى سلمان! به سوى حضرتش شتافتم و لبيك گفتم.
فرمود: مى‏دانى وصىّ موسى كه بود؟
عرض كردم: آرى، يوشع بن نون بود.
فرمود: براى چه – او وصى بود؟
گفتم: براى آنكه او داناتر و عالمتر از همه ايشان بود.
فرمود: وصىّ من و حامل سرّ من و بهترين كسى كه پس از خود بر جاى مى‏گذارم و وعده‏هاى مرا وفا مى‏كند و دين مرا ادا مى‏كند على بن ابى‏طالب است٣.
ابوسعيد خدرى انصارى
روايت كرده كه رسول اللَّه فرمود: «وصى من و سرّ نگهدار من و بهترين كسى كه پس از خود بر جاى مى‏گذارم كه وعده مرا وفا مى‏كند و قرض مرا ادا مى‏كند على بن ابى‏طالب مى‏باشد.»
انس بن مالك انصارى
روايت نموده كه: پيامبر وضو گرفت و دو ركعت نماز خواند و فرمود: اولين كس كه از اين در وارد مى‏شود امام متقيان و سيد (آقاى) مسلمانان و رئيس و بزرگ دين و خاتم‏الوصيّين است.
على كه آمد پيامبر فرمود: انس كه آمد؟
گفتم: على.
پيامبر خرسند برخاست و دست به گردن على انداخت٤…
وزير النبى(ص)
صحابى شهير سعد وقّاص روايت نموده كه پيامبر(ص) به على(ع) فرمود:
أَماتَرضى‏أَن‏تَكون‏مِنّي‏بِمَنزِلَةِهارُون‏مِن‏مُوسى‏إلّاأنَّهُ‏لانُبُوَّةَمِن‏بَعدي؛٥
آيا خشنود نيستى كه از من مانند هارون از موسى باشى جز آنكه پيامبرى پس از من نيست.
اين فرمايش پيامبر اشاره است به قول كليم اللَّه، موسى بن عمران(ع) آنگاه كه به خداوند عرض كرد:
وَ اجْعَلْ لي وَزيراً مِنْ أَهْلي× هارُونَ أَخي × اشْدُدْ بِهِ أَزْري×وَ أَشْرِكْهُ في أَمْري ؛
(سوره طه، آيات ٣٢-٢٩.)
از اهل‏بيت من وزيرى معاون من فرما، برادرم هارون را به او پشتم را محكم كن، و او را در امر رسالت با من شريك فرما.
پيامبر خاتم(ص) نيز على(ع) را وزير خود خواند مانند حضرت موسى(ع) كه برادرش هارون وزيرش بود. به استثناى نبوت، چه آنكه پيامبر، خاتم پيامبران بود.
بنابر اين فرمايش پيامبر(ص): مقام على(ع) با پيامبر(ص) همانند مقام هارون با موسى بن عمران بوده است.
حديثهايى كه پيامبر(ص) در حق على(ع) فرموده است بسيار است، ما در اينجا به نقل حديث غدير اكتفا مى‏نماييم.
حديث غدير خم در مسند احمد و سنن ابن ماجه و مستدرك حاكم بر صحيحين و ديگر مدارك حديثى و تفسيرى مكتب خلفا آمده است كه پيامبر اكرم(ص) در بازگشت از حجة الوداع به غدير خم كه رسيد اين آيه بر ايشان وحى شد:
يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاس. ( سوره مائده، آيه ٦٧.)
اى پيامبر! آنچه از سوى پروردگارت بر تو نازل شده، تبليغ كن؛ و اگر نكنى رسالت‏اوراانجام نداده‏اى. خداوند تو رااز[آزار] مردم‏نگاه مى‏دارد.
و با وحى بيانى مقصود از «ما أُنْزِل إلَيْكَ – في عَلىّ – « بيان فرمود.
پيامبر(ص) در همان صحرا از شتر پياده شد و دستور فرمود حاجيان پيش‏رفته بازگردند و عقب‏مانده‏ها رسيدند. پس از اداى نماز ظهر بر منبرى از پالانهاى شتر برآمد و در خطبه خود فرمود:
«من دو گرانمايه ميان شما مى‏گذارم كتاب خدا و عترتم اهل بيتم را و خداى لطيف مرا خبر داد كه اين دو از هم جدا نمى‏شوند تا در كنار حوض كوثر بر من وارد شوند. بر آن دو پيشى نگيريد كه هلاك مى‏شويد و از آن دو واپس نمانيد كه هلاك مى‏شويد. چيزى به آنها نياموزيد كه آنها از شما آگاه‏ترند.»
آنگاه فرمود: «آيا مى‏دانيد كه من از همه مؤمنان بر نفس مؤمنان اولى و مقدمترهستم؟»
مردم بانگ برآوردند: آرى يا رسول اللَّه!
در اين گاه پيامبر(ص) دست على(ع) را گرفت و او را بلند كرد به طورى كه زير بغل هر دو نمايان شد، آنگاه فرمود: «خداوند مولاى من است و من مولاى شما هستم، هر كس كه من مولاى او هستم اين على مولاى اوست.»
پس از آن دست به دعا برداشت و فرمود: «اللَّهمَّ والِ مَن والاهُ و عادِ مَن عاداه وَ انصُر مَن نَصَرَه وَ اخْذُل مَن خَذَلَه.» خدايا دوستدارش را دوست بدار و دشمنش را دشمن شمار و ياورش را يارى كن و واگذارنده‏اش را خوار فرما.
پس از تعيين على(ع) به مقام ولايت پس از پيامبر(ص)، اين آيه نازل شد:
الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتي وَ رَضيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دينا؛
امروز دين شما را براى شما كامل كردم و نعمتم را بر شما تمام نمودم و دين اسلام را برايتان پسنديدم.
پس از آن پيامبر(ص) عمامه سياه خود را كه هفت دور سر بود و نامش را «سحاب» ناميده بود و در مراسم خاصى مانند روز فتح مكه بر سر مى‏نهاد، بر سر على(ع) بست.
آنگاه صحابى عمر بن الخطاب به آن حضرت چنين تبريك گفت:
بَخٍّ بخٍّ لَك يا عَلى أصبحتُ مَولاىَ وَ مَولى كُلّ مُؤمنٍ و مُؤمِنة؛
بَه‏بَه‏بِه تواى‏على‏كه‏مولاى‏من‏ومولاى‏هرمؤمن‏ومؤمنه‏اى‏گرديدى.
در داستانى ديگر پيامبر(ص) فرمود:
علىُّ مِنّى و أَنا مِن علىّ، لا يؤدّى عَني الاّ أَنا أو عَلى؛
على از من است و من از على هستم، كسى از سوى من تبليغ نمى‏كند جز خودم يا على.
و فرمود:
أَنا مَدينةُ العِلمِ و عَلىٌّ بابُها، فَمَن أَرادَ المَدينة فَلْيَأتِها مِنْ بابِها؛
من شهر علم هستم و على دروازه آن شهر است. هر كس شهر علم را بخواهد از در آن وارد شود.
و به حضرت على(ع) فرمودند:
أَنْتَ تُبَيّن لأُمَّتي مَا اخْتَلَفُوا فيهِ بَعدى؛
شمابعدازمن‏براى‏امت‏من‏بيان مى‏كنى‏آنچه رادرآن اختلاف‏دارند.
و نيز پيامبر(ص) شماره جانشينان پس از خود را دوازده نفر به شماره نقباى بنى‏اسرائيل تعيين فرموده و فرمود: دنيا پس از ايشان سرنگون مى‏شود.
شماره‏اى كه پيامبر فرموده جز بر دوازده وصى پيامبر(ص): على(ع) و يازده فرزندش صدق نمى‏كند و دوازدهمين ايشان حضرت مهدى (عج) مى‏باشد كه پيامبر(ص) درباره او فرموده است:
«مهدى از ما اهل‏بيت مى‏باشد.»
«مهدى از عترت من از فرزندان فاطمه مى‏باشد.»
«اگر از دنيا نمانده باشد مگر يك روز، خداوند آن روز را طولانى مى‏نمايد تا آنكه مردى از فرزندان مرا كه با من هم‏نام باشد برانگيزد.»
آنگاه پيامبر دست خود را بر پشت حسين گذاشت و فرمود: «از اين پسرم.»
در تاريخ ابن كثير مى‏گويد:
در توراتى كه در دست يهوديان است آمده كه از نسل اسماعيل فرزند ابراهيم(ع) دوازده عظيم بزرگوار به ظهور مى‏رسند و اينكه ابن تيميه گفته است اين دوازده نفر همان داوازده نفر است كه در روايت پيامبر آمده است.
و ابن تيميه گفته است:
بيشتر يهوديانى كه مسلمان شده‏اند، معتقدند كه اين دوازده نفر همان دوازده نفرى هستند كه رافضه مى‏گويند و شيعه شده‏اند.
سرگردانى علماى مكتب خلفا در تشخيص دوازده جانشين پس از پيامبر(ص)
روايات دوازده جانشين پس از پيامبر و اينكه پس از ايشان دنيا به آخر مى‏رسد در كتابهاى صحيح بخارى و مسلم و مستدرك حاكم و فتح البارى در شرح بخارى و كتابهاى سنن ابو داود و ترمذى و مسند طيالسى و احمد و ديگر كتابهاى مكتب خلفا آمده است.
ابن العربى در شرح سنن ترمذى پس از آنكه خلفا را از ابوبكر مى‏شمارد سپس مى‏گويد اگردوازده خليفه كه اسمشان خليفه بوده است شماره كنم مى‏شوند: ابوبكر، عمر، عثمان، على، حسن، معاويه، يزيد، معاوية بن يزيد، يزيد بن عبدالملك،… كه مى‏شوند هفتاد نفر و چنانچه معنى خليفه را در نظر بگيريم، مى‏شود: چهار خليفه اول و عمر بن عبدالعزيز. بعد مى‏گويد معناى حديث را نفهميدم.
و همچنين علماى ديگر مكتب خلفا در مقصود از دوازده جانشين پيامبر سرگردان شده‏اند.
و اين بدان سبب است كه دوازده جانشين پيامبر كه در احاديث صحيح آمده بر خلفايى كه پس از پيامبر تا زمان بنى‏العباس حكومت كردند صدق نمى‏كند و آنها نخواستند بپذيرند كه مقصود پيامبر(ص) همان دوازده امام از اهل‏بيت يعنى: على و يازده فرزندش مى‏باشند كه شيعيان از ايشان پيروى مى‏كنند و بدين سبب دچار درماندگى و سردرگمى شدند. ليكن شيعيان مصداق قول شاعر هستند كه گفته:
فوال اناسا قولهم و حديثهم روى جدنا عن جبرئيل عن البارى
«پيروى كن از آنان كه قولشان و حديثشان اين است كه: روايت كرد جد ما از جبرائيل از بارى تعالى.»
آرى، ما شيعيان پس از پيامبر(ص) از اهل‏بيت(ع) پيروى مى‏كنيم.
و بدين سبب ما را شيعيان اهل‏بيت مى‏نامند.
و بدين سبب ما از شيعيان اهل‏بيت هستيم.
و بدين سبب در دلهاى ما حب پيامبر و اهل‏بيت است.
و بدين سبب اميدواريم در قيامت با پيامبر و اهل‏بيت پيامبر محشور شويم.
زيرا پيامبر فرموده است: «من أحبَّ حجراً حشره اللَّه معه.» هر كس سنگى را [هم] دوست بدارد خداوند با آن محشورش مى‏كند.

٥- عصمت انبياء و رسولان ابليس هيچ‏گونه سلطه‏اى بر جانشينان خدا در زمين ندارد خداوند سبحان در سوره حجر – در گفت و گويى كه با ابليس دارد – مى‏فرمايد:
تو [ابليس] بر بندگان مخلص من هيچ‏گونه چيرگى ندارى. متن گفتگو چنين است:
قالَ رَبِّ بِما أَغْوَيْتَني لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعينَ× إِلاَّ عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصين× قالَ هذا صِراطٌ عَلَيَّ مُسْتَقيمٌ× إِنَّ عِبادي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلاَّ مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوين؛٦
[ابليس] گفت: پروردگارا! حال كه مرا [بوسيله او] گمراه ساختى، در زمين براى آنها جلوه گرى كرده، و همه آنها را گمراه مى‏كنم× مگر بندگان مخلصت× را فرمود:… تو هيچ‏گونه سلطه‏اى بر بندگان من ندارى مگر بر گمراهانى كه پيرويت كنند.
خداوند در بيان داستان يوسف و زليخا و چگونگى حفظ و نگهدارى بندگان مخلص خود از اغواى شيطان نيز، مى‏فرمايد:
وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِها لَوْ لا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ كَذلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَ الْفَحْشاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصينَ؛٧
آن زن قصد يوسف كرد، و يوسف نيز، اگر برهان پروردگارش را نديده بود، قصد وى مى‏كرد. اين چنين كرديم تا بدى و زشتى را از او دور سازيم كه او از بندگان مخلَص ما بود.
عصمت، از شرايط امامت است. چنانكه خداى سبحان در بيان گفتگوى خود با ابراهيم(ع) در سوره بقره مى‏فرمايد:
وَ إِذِ ابْتَلى إِبْراهيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً قالَ وَ مِنْ ذُرِّيَّتي قالَ لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمين؛٨
و هنگامى كه پروردگار ابراهيم او را با بلاهايى امتحان كرد و وى همه را به انجام رسانيد، فرمود: من تو را امام و پيشواى مردم قرار دادم، گفت: از نسل و ذريّه من هم، فرمود: عهد و پيمان من به ستمكاران نخواهد رسيد.
و در سوره انبياء مى‏فرمايد:
وَ جَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا٩…؛
و آنان را «امامانى» قرار داديم كه به فرمان ما راه نمايند…
و در همين سوره [انبياء] برخى از آنان مانند: نوح، ابراهيم، لوط، اسماعيل، ايوب،ذالكفل، يونس، موسى، هارون، داود، سليمان، زكريا، يحيى و عيسى(ع) را نام‏برده است. و در ميان كسانى كه آنان را – در اين سوره – به «امامت» توصيف كرده:نبى و رسول و وزير و وصى، همه آمده است. بنابراين، آشكارا درمى‏يابيم كه‏خداوند متعال شرط «امام» بودن را، ظالم نبودن قرار داده است. خداوند سبحان»امام» را «خليفه» خود در زمين معرفى كرده است. چنانكه در خطاب به داود(ع) مى‏فرمايد:
يا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناكَ خَليفَةً فِي الْأَرْض١٠…؛
اى داود: ما تو را خليفه‏اى در زمين قرار داديم.
و در بيان معرفى آدم(ع) به فرشتگان مى‏فرمايد:
وَ إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَليفَةً١١…؛ و هنگامى كه پروردگارت به فرشتگان گفت: من در زمين «خليفه»اى قرار مى‏دهم.
شرح و توضيح اين آيه – به يارى خدا پس از تفسير واژه‏هاى آيات گذشته مى‏آيد.
شرح كلمات و واژه‏ها
الف) اغويتنى، لأغوينهم، غاوين
غَوى: گمراه شد. غاوى: فرو شده در گمراهى.
اَغْواهُ: گمراهش كرد. ابليس ملعون كه به خدا مى‏گويد: اغويتنى، اشاره به لعن و نفرين خداوند در آيه پيشين دارد كه به او فرمود: و انّ عَلَيْكَ اللَّعْنَة الى يَومِ الدّين؛ و لعنت و نفرين بر تو باد تا روز قيامت. خداوند به سبب نافرمانى و سرپيچى‏اش از سجده بر آدم(ع) او را از رحمت خويش دور گردانيد. چنانكه در سوره بقره مى‏فرمايد: «يُضِلُّ بِهِ كَثيراً وَ يَهْدي بِهِ كَثيراً وَ ما يُضِلُّ بِهِ إِلاَّ الْفاسِقينَ؛١٢بسيارى به وسيله آن [مثالى كه خداوند مى‏زند] گمراه، و بسيارى هدايت و راه مى‏يابند، ولى تنها فاسقان بدكردارند كه با آن گمراه مى‏شوند.»
ب) لأزيّننّ لهم: اعمال زشت آنها را در نظرشان زيبا جلوه مى‏دهم. همان‏گونه كه خداى متعال در جاى ديگر فرموده: زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُم؛١٣شيطان كارهاى [زشت] آنها را در نظرشان زيبا كرده است.
ج) المخلَصين: پاكان: كسانى كه خداوند آنان را – پس از آنكه خود را براى او خالص كردند – براى خود برگزيده و بر صافى‏شان افزوده، و در دلهاى آنان جايى براى غير خدا وجود ندارد.
د) إبتلى: مبتلا كرد، امتحان نمود، او را با خير و شر و نعمت و نقمت آزمود.
ه’) بكلمات: كلمات در اينجا به معناى قضايا و اتفاقاتى است كه خداوند ابراهيم(ع) را با آنها امتحان فرمود. مانند: مبتلا كردن او به ستاره‏پرستان و بت‏پرستان، سوزانده شدن در آتش، ذبح پسرش اسماعيل(ع) و امثال آن.
و) فأتمّهنّ: همه را تام و تمام به انجام رسانيد.
ز) جاعِلُك: قرار دادم، گردانيدم. جعل به معناى خلق، ايجاد، حكم، تشريع، قرار دادن و گردانيدن، همه آمده است و در اينجا مقصود، دو معناى اخير است.
خ) اماماً: امام، يعنى مقتدا و پيشواى مردم در گفتار و كردار.
ط) الظالمين: ستمكاران. «ظلم» يعنى: نهادن هر چيز در غير جاى خود، كار نابجا، و نيز تجاوز از حق، «ظلم» است.
«ظلم» سه نوع است:
نخست: ظلم ميان انسان و پروردگار خويش، كه بزرگترين آن «شرك و كفر» است. همان‏گونه كه خداى سبحان در سوره لقمان آيه ١٣ مى‏فرمايد: «إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظيم؛ به راستى كه شرك «ظلم» بزرگى است».
و در سوره انعام، آيه ١٥٧ فرموده: «فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِ‏آياتِ اللَّهِ…؛ و چه كسى ظالم‏تر از آنكه آيات خدا را تكذيب نمايد.»
دوم: ظلم انسان به مردم. چنانكه خداى سبحان در سوره شورى، آيه ٤٢ مى‏فرمايد: «إِنَّمَا السَّبيلُ عَلَى الَّذينَ يَظْلِمُونَ النَّاس؛ عذاب و كيفر تنها بر كسانى است كه به مردم ظلم و ستم مى‏كنند.»
سوم: ظلم انسان بر خويشتن، خداوند سبحان در سوره بقره، آيه ٢٣١ مى‏فرمايد: «…يَفْعَلْ ذلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَه؛ …و هر كه چنان كند، يقيناً بر خويشتن ظلم و ستم كرده است.» و در سوره طلاق، آيه ١ فرموده: «وَ مَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَه؛ و هر كسى از حدود الهى تجاوز كند، يقيناً بر خويشتن ظلم و ستم كرده است.»
در عين حال، ظلم از هر نوع كه باشد ظلم بر خويشتن است و كسى كه متّصف به‏ظلم گردد – در هر يك از دوره‏هاى عمرش كه باشد: گذشته، حال يا آينده – او ظالم خواهد بود.
ى) هَمَّت به و هَمَّ بها: بالأمر، يعنى: قصد انجام كرد ولى انجام نداد.
ك) رأى: ديد، ديدنِ با چشم: نگاه كردن، و ديدن با قلب: بصيرت و ادراك است.
ل) برهان: دليل محكم، حجت روشن جدا كننده حق و باطل، و آنچه يوسف(ع) ديد بيش از اينها بود.
تأويل و معناى آيات
در آياتى كه گذشت، ابليس به پروردگار عالميان گفت: خدايا! حال كه مرا لعنت كرده و از رحمت خويش دورم ساختى، كارهاى زشت مردم دنيا را در نظرشان زيبا جلوه مى‏دهم، او اين تهديدش را نيز، عملى كرد. چنانكه خداى سبحان در سوره نحل، آيه ٦٣ مى‏فرمايد:
لَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُم؛
ما به سوى امتهاى پيش از تو نيز، رسولانى فرستاديم ولى شيطان اعمال [زشت] آنها را در نظرشان زيبا جلوه داد.
و در سوره انفال، آيه ٤٨ فرموده:
وَ إِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ وَ قالَ لا غالِبَ لَكُمُ الْيَوْم…؛
و هنگامى كه شيطان اعمال (زشت) آنها را در نظرشان زيبا جلوه داد و گفت: امروز هيچ‏كس بر شما چيرگى ندارد….
و در سوره نمل، آيه ٢٤ فرموده:
…يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبيل؛
…خورشيد را به جاى خدا سجده مى‏كنند، و شيطان اعمال [زشت] آنها را در نظرشان زيبا جلوه داده و آنها را از راه راست بازداشته است.
بارى، شيطان گفت: كارهاى [زشت] مردم را در ديدشان زيبا و همه را گمراه مى‏كنم مگر بندگانى را كه تو براى خود برگزيده‏اى. و خداوند در پاسخش فرمود: تو هيچ‏گونه سلطه و چيرگى ندارى مگر بر كسانى كه پيرويت كنند: فروشدگان در ضلالت و گمراهى.
خداوند، همچنين با بيان پاره‏اى از حالات مخلَصين در طى داستان يوسف(ع) و زليخا، ما را از استوارى مخلَصين در برابر گناه و تمايلات نفسانى آگاه كرد و فرمود: و لقد همَّت به و همَّ بها لو لا ان رأى برهان ربه؛ آن زن قصد يوسف كرد و يوسف نيز، اگر برهان پروردگارش را نديده بود، قصد وى مى‏كرد. و اين در خانه‏اى بود كه زليخا آن را براى يوسف آماده و از ديگران خالى كرده بود.
زليخا ملكه مصر و مالكِ يوسف(ع) مصمم شد تا از يوسف كام ستاند. و يوسف(ع) نيز، اگر برهان پروردگارش را نديده بود، يا تصميم بر كشتن او مى‏گرفت و يا مصمّم بر فحشاء مى‏شد كه مقتضاى طبيعت و جوانى و عزوبت او بود: جوانى در اوج حركت به سوى كمالِ «مردى» با ملكه‏اى در اوج شهوت و رفاه و «انوثيت» در خانه‏اى خالى از اغيار!
ولى يوسف(ع) برهان پروردگارش را ديد و عفّت ورزيد. آرى، او از كسانى بود كه خداوند آنان را براى خود خالص و برگزيده است. اما «برهانى» كه يوسف(ع) ديد آن بود كه، آثار و نتايج هر دو كار: «كشتن يا فحشاء» را – چنانكه مى‏آيد – مشاهده كرد.
آثار عمل و جاودانگى آن و گسترش بركت و شومى برخى اعمال بر زمان و مكان
براى درك عصمت انبياء(ع) لازم است چگونگى گسترش بركت و شومى بر زمان و مكان، و آثار اعمال انسان در دنيا و آخرت را، مورد بررسى قرار دهيم. بدين خاطر، از خدا مدد جسته و مى‏گوييم:
خداى سبحان در سوره بقره، آيه ١٨٥ مى‏فرمايد:
شَهْرُ رَمَضانَ الَّذي أُنْزِلَ فيهِ الْقُرْآنُ هُدىً لِلنَّاسِ وَ بَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى وَ الْفُرْقانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْه…؛
ماه رمضان، ماهى كه قرآن در آن نازل گرديد تا راهنماى مردم و دلايل هدايت و شناخت حق و باطل باشد. پس، هر كه اين ماه را دريافت، بايد كه روزه‏اش بدارد.
و در سوره قدر مى‏فرمايد:
إِنَّا أَنْزَلْناهُ في لَيْلَةِ الْقَدْرِ وَ ما أَدْراكَ ما لَيْلَةُ الْقَدْرلَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرتَنَزَّلُ الْمَلائِكَةُ وَ الرُّوحُ فيها بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ كُلِّ أَمْرٍ سَلامٌ هِيَ حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْر؛
ما آن [قرآن] را در شب قدر نازل كرديم. و چه مى‏دانى شب قدر چيست؟ شب قدر بهتر از هزار ماه است، فرشتگان و روح در آن شب بااذن پروردگارشان و با تقدير امور فرود مى‏آيند. شبى سلامت و سالم‏تا طلوع فجر.
خداوند سبحان، قرآن كريم را در شبى از شبهاى ماه رمضان نازل كرد، و اين شب، شب قدرى شد كه فرشتگان و روح تا ابد الدهر، به اذن الهى، در آن نازل مى‏شوند، و بركت آن نيز، تا ابد الدهر به همه ماه رمضان گسترش يافته است.
ما در كتاب عقايد اسلام در قرآن كريم در مبحث «نسخ» چگونه مبارك شدن جمعه از زمان آدم(ع) را بررسى كرده و بركاتى را كه خداى سبحان در آن روز بر آدم(ع) نازل فرمود، يادآور شديم. و نيز، عصر نهم ماه ذى‏الحجة را كه به خاطر آمرزشِ نازل شده بر آدم(ع) بركت يافت و باعث شد تا خداوند براى هميشه در عصر آن روز، در عرفات، گناهان بندگانش را بيامرزد، و بدان خاطر، سرزمينهاى: عرفات، مشعر و منى نيز در نهم و دهم ماه ذى‏الحجة بر همه بنى‏آدم مبارك و ميمون شد و آثار آن تا ابد الدهر باقى ماند.
همچنين است، اثر گامهاى ابراهيم(ع) در خانه خدا، بر پشته گلينى كه بر روى آن رفته و ديوار بيت اللَّه را بالا مى‏برد، آن اثر نيز، مبارك گرديد و خداوند به ما فرمان داد تا آنجا را براى هميشه دوران، نمازگاه بگيريم، و فرمود: وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهيمَ‏مُصَلًّى؛ و از مقام ابراهيم نمازگاه بگيريد.
سرايت و گسترش شومى و نحوست نيز، بدين‏گونه است. چنانكه رسول خدا(ص) به هنگام عبور از سرزمين اصحاب حِجر به سوى تبوك، ياران خود را از آن آگاه كرده است. فشرده داستان بنابر آنچه در كتابهاى سيره و حديث آمده، چنين است:
هنگامى كه رسول خدا(ص) در سال نهم هجرى به غزوه تبوك مى‏رفتند، به نزديك سرزمين حِجر محل قوم ثمود در وادى القراى شام كه رسيدند، در آن فرود آمدند. همين كه سپاهيان از چاه آنجا آب برداشتند، منادى رسول خدا(ص) ندا داد: از آب اين محل ننوشيد و از آن براى نماز وضو نسازيد. مردم آب مشكهاى خود را خالى كردند و گفتند: اى رسول خدا! خمير ساخته‏ايم. فرمود: «آنها را به شتران بدهيد، مبادا مانند آنچه به آنان [قوم ثمود] رسيد به شما هم برسد.»
هنگامى كه كوچ كردند و به حجر رسيدند، آن حضرت جامه خود را بر صورت پوشانيد و مركب خود را برجهانيد، سپاهيان نيز چنين كردند و رسول خدا(ص) فرمود: «لا تدخلوا بيوت الذين ظلموا الا و أنتم باكون؛ داخل خانه‏هاى ستمگران نشويد مگر آنكه گريان باشيد.»
در همين حال، مردى با انگشترى كه در خانه «عذاب‏شدگان» جسته بود نزد رسول خدا(ص) آمد. آن حضرت از وى روى گردانيد و با دست، صورت خود را پوشانيد تا آن را نبيند، و فرمود: «آن را بيفكن!» و او به دورش افكند.١٤
همانند اين داستان براى امام على(ع) نيز رخ داد. نصر بن مزاحم – و غير او – در واقعه صفين روايت كنند١٥:
مخنف بن سليم با امام على(ع) به سوى بابل مى‏رفتند كه امام فرمود: «در بابل١٦سرزمينى است نفرين شده و فرو رفته، مركبت را تيزتر بران تا شايد نماز عصر را در بيرون آن بگزاريم.» گويد: امام مركبش را برجهانيد و مردم نيز از پى او شدند و هنگامى كه از پل صراة گذشت فرود آمد و نماز عصر را با مردم به جاى آورد.١٧
و راوى ديگرى گويد: با اميرالمؤمنين از پل صراة گذشتيم. عصر بود كه فرمود: «اين سرزمينى عذاب شده است. براى هيچ نبى يا وصى نبى‏اى روا نيست كه در آن نماز بگزارد.»١٨
بدين‏گونه، بركت از زمانى كه خداوند آن را براى بنده‏اى از بندگانش مبارك گردانيده گسترش يافت، همان‏گونه كه شومى و نحوست نيز، از زمانى كه خداوند بر بندگان شقى و نگون‏بختش غضب فرمود، به ديگر زمانها سرايت و ادامه يافت.
عصمت جانشينان خدا از گناه و معصيت اعمالى را كه مردم در دنيا انجام مى‏دهند، آثارى جاودانه دارند كه در آخرت، يابه صورت آتشى هميشگى، كه آتشگيره آن مردم و سنگها هستند،١٩مجسم مى‏گردند، و يا به نعمتهاى «جنات عدن» مبدل مى‏شوند. و همه اين آثار، در ديد ودرك بندگان مخلَص خداست، و آنان را به كوشش در اداى اعمال صالح و دورى ازگناهان زشت و فحشا و منكر فرا مى‏خواند.
اينگونه «درك و ديد»، همان «برهان» الهى است كه خداوند به بندگان پاك خود مى‏دهد، بندگانى كه رضاى خدا را بر خواسته دل و نفس «اماره بالسوء» برگزيده‏اند. و بدين خاطر، هيچ‏گاه از بندگان مخلص خدا گناه و خطاى ناروا صادر نگردد. مثال آنان در اين باره مثال انسان بينا و نابينايى است كه با هم در مسيرى ناهموار و پرمهلكه طى طريق مى‏كنند. بينا از مهالك و پرتگاهها دورى كرده و همراه نابينايش را نيز، آگاه مى‏كند تا از آنها دورى نمايد. و يا مانند انسانهاى تشنه‏اى كه روياروى آنان آب ظاهراً گوارايى است و جانشان را به نوشيدنى و فرو نشاندن تشنگى فرا مى‏خواند. و در ميانشان طبيبى است مجهز به ميكروسكپ كه با آن انواع ميكربهاى كشنده را مشاهده كرده و دستور مى‏دهد تا آن را پيش از مصرف تصفيه نمايند.
مثال بندگان مخلَص خدا در ديدن «برهان» الهى و بصيرت به حقايق اعمال و آثار زشت و زيباى آن نيز، بدينگونه است. آنان با چنين ديدى كه از زشتى انجام گناه و قباحت آن در دنيا، و تجسم آتشين و جاودان آن در آخرت دارند، ممكن نيست كه با اراده و اختيار خود به انجام گناه يا ترك واجب اقدام نمايند.
اما شبهاتى كه پيرامون عصمت انبياء(ع) آورده و به آيات متشابه قرآنى استشهاد كرده‏اند، برخى نتيجه خطا و اشتباهى است كه در تأويل و معناى آنها كرده و برخى ديگر به خاطر تفسير اين آيات با روايات جعلى و ساختگى است. و ما براى پرهيز از طول بحث، تنها به آوردن نمونه‏هايى از هر دو نوع بسنده مى‏كنيم:
الف) روايات دروغينى كه عليه نبى خدا داود(ع) و خاتم انبياء محمد(ص) ساختند
در اين بخش، روايات ازدواج داود(ع) با بيوه اوريا و خاتم انبياء(ص) با زينب مطلَّقه زيد را مورد بررسى قرار مى‏دهيم:
ازدواج داود(ع) در قرآن كريم خداوند سبحان در سوره(ص) مى‏فرمايد:
اصْبِرْ عَلى ما يَقُولُونَ وَ اذْكُرْ عَبْدَنا داوُدَ ذَا الْأَيْدِ إِنَّهُ أَوَّابٌ× إِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبالَ مَعَهُ‏يُسَبِّحْنَ بِالْعَشِيِّ وَ الْإِشْراقِ× وَ الطَّيْرَ مَحْشُورَةً كُلٌّ لَهُ أَوَّاب × وَ شَدَدْنا مُلْكَهُ وَ آتَيْناهُ الْحِكْمَةَ وَ فَصْلَ الْخِطاب× وَ هَلْ أَتاكَ نَبَأُ الْخَصْمِ إِذْ تَسَوَّرُوا الْمِحْراب× إِذْ دَخَلُوا عَلى داوُدَ فَفَزِعَ مِنْهُمْ قالُوا لا تَخَفْ خَصْمانِ بَغى بَعْضُنا عَلى بَعْضٍ فَاحْكُمْ بَيْنَنا بِالْحَقِّ وَ لا تُشْطِطْ وَ اهْدِنا إِلى سَواءِ الصِّراطِ× إِنَّ هذا أَخي لَهُ تِسْعٌ وَ تِسْعُونَ نَعْجَةً وَ لِيَ نَعْجَةٌ واحِدَةٌ فَقالَ أَكْفِلْنيها وَ عَزَّني فِي الْخِطاب× قالَ لَقَدْ ظَلَمَكَ بِسُؤالِ نَعْجَتِكَ إِلى نِعاجِهِ وَ إِنَّ كَثيراً مِنَ الْخُلَطاءِ لَيَبْغي بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ إِلاَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ قَليلٌ ما هُمْ وَ ظَنَّ داوُدُ أَنَّما فَتَنَّاهُ فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَ خَرَّ راكِعاً وَ أَناب× فَغَفَرْنا لَهُ ذلِكَ وَ إِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى وَ حُسْنَ مآب× يا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناكَ خَليفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَق…؛٢٠
بر آنچه مى‏گويند شكيبا باش و بنده ما داود قدرتمند را به يادآور كه بسيار توّاب بود× ما كوهها را مسخر او ساختيم كه صبح و شب با وى تسبيح گويند× و پرندگان را كه همه به سوى او مى‏آمدند× حكومتش را استوار كرديم و حكمت و علم قضاوتش داديم× آيا خبر آن مخاصمه‏كنندگان به تو رسيد؟ آنگاه كه بر بالاى محراب رفتند؟× گاهى كه بر داود وارد شدند و چون از آنان ترسيد گفتند: نترس! ما دو نفر شاكى هستيم كه يكى از ما بر ديگرى ستم كرده، پس، ميان ما به حق قضاوت كن و منحرف مشو، و ما را به راه راست هدايت كن× اين برادر من است و نود و نه ميش دارد، و من تنها يك ميش دارم. مى‏گويدآن‏راهم به من بسپار و در سخن با من درشتى مى‏كند!× [داود] گفت: او به تو ستم كرده كه مى‏خواهد ميش تو را به ميشهايش بيفزايد، و راستى كه بسيارى از شريكان بر يكديگر ستم مى‏كنند مگر آنان كه ايمان آورده و كارهاى شايسته مى‏نمايند كه اندكند. و داود دانست كه ما امتحانش كرديم. پس، از پروردگارش بخشايش خواست و به ركوع افتاد و به زارى پرداخت× ما آن را بر او بخشوديم كه وى را نزد ما مقامى بلند و فرجامى نيكوست× [و گفتيم:] اى داود! ما تو را در زمين خليفه و جانشين قرار داديم. پس، ميان مردم به حق قضاوت كن….
١. روايت وهب بن منبّه طبرى در تأويل و معناى اين آيات از وهب بن منبه روايت كند كه گويد:
«هنگامى كه بنى‏اسرائيل تحت رهبرى داود گرد آمدند، خداوند زبور را بر وى نازل فرمود و فن آهنگرى‏اش بياموخت و آهن را رام دست او كرد، و كوهها و پرندگان را فرمود تا همراه وى تسبيح گويند. و خداوند – چنانكه مى‏گويند – هيچ‏كس را صوتى چون او نداده است. او هرگاه زبور مى‏خواند – چنانكه مى‏گويند – حيوانات وحشى به اندازه‏اى نزديكش مى‏شدند كه گردنشان را مى‏گرفت و آنها رام و آرام صوت و آوازش را مى‏شنيدند. شياطين، مزمارها و بربطها و صنجها را تنها از گونه‏هاى آواز او ساختند. او بسيار تلاشگر و عابد بود. در ميان بنى‏اسرائيل بپاخاست و به فرمان خدا قضاوت مى‏كرد. نبى و خليفه بود و در بين انبياء كوشا و گريان، سپس [بدين‏گونه] دچار فتنه اين زن شد:
او محراب عبادتى داشت كه به تنهايى در آن به تلاوت زبور و اداى نماز مى‏پرداخت و در پايين آن، باغچه مردى اسرائيلى قرار داشت، و آن زنى كه داود به وى مبتلا شد همسر اين مرد بود.
او در آن روز هنگامى كه داخل محراب شد گفت: امروز تا شب هيچ‏كس نبايد در محراب نزد من آيد. و هيچ چيز نبايد مرا به خود مشغول دارد. وارد محراب شد، زبور را گشود و به قرائت آن پرداخت. در محراب پنجره‏اى مُشرِف بر آن باغچه بود. در حالى كه نشسته و زبورش را مى‏خواند كبوترى طلايين سر رسيد و بر پنجره نشست. داود سر بلند كرد و آن را ديد و در شگفت شد. سپس به ياد گفته خود آمد كه: نبايد چيزى او را مشغول كند، سر را به زير افكند و به زبورش پرداخت. كبوتر از پنجره برخاست و براى ابتلا و امتحان داود، رو به روى او فرود آمد. دست كه به سويش گشود اندكى پس رفت، در پى آن شد، به سوى پنجره پر كشيد، تا خواست آن را بگيرد پر كشيد و در باغچه فرود آمد. با چشم تعقيب‏اش كرد تا كجا مى‏نشيند كه ديد: زنى نشسته و خود را مى‏شويد. زنى در كمال و جاهت و زيبايى.
پنداشته‏اند كه آن زن داود(ع) را كه ديد موهايش را گشود و بدنش را با آنها پوشانيد و دلش را ربود. او به سوى زبور و جاى خود بازگشت، ولى ياد آن زن با او بود و قلبش را رها نمى‏كرد تا به آنجايش رسانيد كه شوهر وى را به جنگ فرستاد. سپس فرمانده لشگر را دستور داد تا – چنانكه اهل كتاب مى‏پندارند – او را در مهالك و خطرگاهها جلو اندازند تا به هلاكت رسد. داود نود و نه زن داشت. شوهر آن زن كه كشته شد او را نيز به عقد خود درآورد و با وى ازدواج كرد. خدا نيز، در حالى كه وى در محراب بود، آن دو فرشته را به مخاصمه نزد او فرستاد تا تصوير آنچه را كه با همسايه‏اش كرده به او بنمايد.
داود كه ناگهان آن دو را بر بالاى سر خود در محراب ايستاده ديد، گفت: چگونه بر من وارد شديد؟ گفتند: نترس! ما قصد سوء و ناروايى نداريم، «ما دو نفر شاكى هستيم كه يكى بر ديگرى ستم كرده» و آمده‏ايم تا ميان ما داورى كنى.»پس، ميان ما به حق قضاوت كن و منحرف مشو، و ما را به راه راست هدايت كن.» يعنى ما را به راه حق بياور، و ما را به سوى غير حق نران. فرشته‏اى كه به جاى اوريا شوهر آن زن سخن مى‏راند گفت: «اين برادر من است.» يعنى برادر دينى من. «او نود و نه ميش دارد و من تنها يك ميش دارم، مى‏گويد آن را هم به من واگذار» يعنى در اختيار من قرار ده و «در سخن با من درشتى مى‏كند.» يعنى به من زور مى‏گويد چون از من قوى‏تر و قدرتمندتر است. بدين خاطر، ميش مرا در جمع ميشهاى خود آورده و مرا تهى‏دست كرده است.
داود خشمگين شد. به سوى طرف ديگر دعوا كه ساكت بود رو كرد و گفت: اگر آنچه مى‏گويد راست باشد، ميانه دو چشمت [دماغت] را با تيشه مى‏زنم! داود سپس از نظر خود بازگشت و دانست كه اين نمادى از رفتار اوست كه با اوريا و همسرش داشته، پس به سجده افتاد و توبه كرد و ناليد و گريست و چهل روز در حال سجده و روزه، نه مى‏خورد و نه مى‏نوشيد، تا آنجا كه از اشك چشمش سبزه روييد و سجده، گوشت صورتش را زخمى كرد و خداوند بر او بخشود و توبه‏اش را پذيرفت.
و چنين بنداشته‏اندكه اوگفته است: پروردگارا!اين‏جنايتم درباره‏آن‏زن‏رابخشودى، با خون آن كشته مظلوم چه كنم؟ به‏او گفته شد:اى داود؟ – چنانكه‏اهل كتاب پندارند- آگاه باش! پروردگارت در خون وى ستم نكرده، ولى به زودى از او مى‏خواهد تو را ببخشايد، و پاداشش بر خدا باشد و خونش را از عهده تو بردارد. داود هنگامى كه از اين غم رهايى‏يافت، خطايش رابركف دست راستش ترسيم كرد وهرگاه غذاونوشيدنى به دهان مى‏برد و آن را مى‏ديد مى‏گريست. و هرگاه براى مردم سخن مى‏راند كف دستش را مى‏گشود و روبروى مردم مى‏گرفت تا اثر خطايش را ببينند.٢١
٢. روايت حسن بصرى داود روزگار را چنين تقسيم كرده بود: روزى ويژه زنانش، روزى براى عبادت، روزى براى قضاوت ميان بنى‏اسرائيل و روزى براى حضور و موعظه آنان: هم پندشان مى‏داد و هم پندشان را مى‏شنيد، مى‏گرياندشان و او را مى‏گرياندند. روز ويژه بنى‏اسرائيل كه شد گفت: پند گيريد و متذكر شويد. گفتند: آيا مى‏شود روزى بر انسان بگذرد كه در آن گناه نكند؟ داود در خود چنان ديد كه توان اين را دارد. روز عبادتش كه شد، درها را به روى خود بست و دستور داد كسى بر او وارد نشود. بر روى تورات افتاد و مشغول آن شد و در حالى كه تلاوتش مى‏كرد، كبوترى طلايين و الوان روبروى او قرار گرفت. خواست آن را بگيرد، پر زد و اندكى دورتر – به قدرى كه نوميدش نكند نشست. گويد: پيوسته به دنبالش رفت تا چشمش به زنى در حال شستشو افتاد. زيبايى و جمالش او را به شگفت آورد. گويد: آن زن سايه او را كه ديد خود را با موهايش پوشانيد، و اين بر شگفتى و اعجابش بيفزود. او كه پيش از اين شوهرش را به فرماندهى برخى از نيروها گمارده بود، به وى نوشت كه به فلان مكان برود، جايى كه اگر مى‏رفت بازگشتى نداشت. گويد: او دستور را انجام داد و كشته شد و اين، همسرش را به عقد خود آورد.٢٢
٣. روايت يزيد رقاشى از قول انس بن مالك طبرى و سيوطى در تفسير آيه با سند خود از يزيد رقاشى روايتى آورده‏اند كه فشرده آن چنين است:
يزيد رقاشى گويد: از انس بن مالك شنيدم كه گفت: از رسول خدا شنيدم كه مى‏فرمود: داود(ع) هنگامى كه آن زن را ديد بنى‏اسرائيل را به جنگ فرستاد و به فرمانده سپاه سفارش كرد و گفت: هنگامى كه به دشمن رسيديد فلان كس [اوريا] را پيش روى تابوت قرار مى‏دهى. – تابوت در آن زمان وسيله نصرت‏خواهى بود و كسى كه پيش روى تابوت مى‏جنگيد بازنمى‏گشت تا كشته شود يا دشمن از او بگريزد. اوريا كشته شد و داود با همسرش ازدواج كرد. پس، آن دو فرشته بر داود فرود آمدند و… پس از آن به سجده افتاد و چهل شب درنگ كرد تا از سرشكش سبزه روييد و زمين صورتش را خورد. و او در سجده مى‏گفت: پروردگار من! داود لغزيد، لغزشى دورتر از آنچه ميان مشرق و مغرب است. خدايا! اگر به ضعف داود رحم نكنى و گناهش را نبخشى، گناه او حديث آيندگان بعد از وى خواهد شد.
پس از چهل شب، جبرئيل آمد و گفت: اى داود! خداوند بر تو بخشود، و تو مى‏دانى كه خداوند عدل مطلق است و منحرف نگردد. فرداى قيامت با فلان [اوريا] كه مى‏گويد: خدايا! «خون من بر عهده داود است» چه مى‏كنى؟ جبرئيل گفت: من درباره آن از پروردگارت سؤال نكرده‏ام و اگر بخواهى چنين كنم. گفت: آرى، جبرئيل خشنود گشت و داود(ع) به سجده افتاد. جبرئيل تا آنجا كه خدا مى‏خواست درنگ كرد و سپس فرود آمد و گفت: اى داود! آنچه مرا به دنبالش فرستادى از خدا پرسيدم، فرمود: به داود بگو: خداوند در روز قيامت شما دو نفر راگردهم آورد وبه‏او گويد:خونت را كه برعهده داود دارى به من ببخش. مى‏گويد: از آن توست اى خداى من! خداوند مى‏فرمايد: هر چه را از بهشت خواستى يا تمايل داشتى، در عوض براى تو باشد.
×××
روايات داستان نبى خدا داود(ع) در كتب تفسير مكتب خلفا بدين‏گونه است. در بخش آينده سند اين روايات را مورد بررسى قرار مى‏دهيم.
بررسى اسناد اين روايات الف) وهب بن منبّه
پدر وهب از ايرانيانى است كه كسرى [خسرو] او را به يمن فرستاد. در شرح حالش در طبقات ابن سعد آمده است:
وهب گويد: «من نود و دو كتابِ نازل شده از آسمان را قرائت كرده‏ام كه هفتاد و دو تاى آن در كنيسه‏ها و در دسترس مردم بود و بيست عدد آن را تنها اندكى مى‏دانند.»
دكتر جواد على گويد: «گفته مى‏شود: وهب ريشه يهودى دارد و مدعى بوده كه يونانى و سريانى و حميرى و خواندن كتابهاى پيشين را مى‏دانسته است.»
در كشف الظُّنون يكى از تأليفات او را قصص الانبياء نام برده است.٢٣
ب) حسن بصرى
حسن بصرى، ابو سعيد، پدرش غلام زيد بن ثابت انصارى بود. دو سال پيش از پايان خلافت عمر به دنيا آمد و در سال ١١٠ هجرى در بصره وفات كرد. بسيار فصيح و بليغ بود. در نزد مردم و هيئت حاكمه پر هيبت و در نزد پيروان مكتب خلفا در بصره، امام و پيشوا به شمار مى‏رفت.٢٤
عقيده و ديدگاه او
از رواياتى كه در شرح حال وى در طبقات ابن سعد آمده، دانسته مى‏شود كه او «قَدَرى مسلك» بوده و درباره آن بحث و مناظره مى‏كرده و سپس از آن بازگشته است. او خروج و قيام بر عليه حكومت ظالمى همچون حجاج را روا نمى‏دانست.
ارزش روايات او
در ميزان الاعتدال در شرح حالش آمده است: «حسن بسيار فريبكار بود. وى هرگاه در نقل حديثى مى‏گفت: از فلان روايت مى‏كنم، اين نسبت دادن ضعيف ونادرست است، چرا كه وى نيازمند اينگونه سندسازى بوده، به ويژه از كسانى كه گفته شده، حسن از آنها چيزى نشنيده، مانند ابوهريره و امثال او. بدين خاطر، احاديثى را كه از ابوهريره روايت كرده، در رديف احاديث منقطع برشمرده‏اند، و خدا داناتر است.»٢٥
حسن بصرى چون خود را نيازمند بيان اينگونه سخنان مى‏ديده، براى آنها سندسازى كرده و گفته است اين مطلب را از فلان كس روايت مى‏كنم، و آن را به صورت حديث درآورده است. بويژه آنگاه كه از ابوهريره و امثال او روايت كرده، در حالى كه هيچ‏يك از آنان را نديده است.
همچنين در طبقات ابن سعد با سند خود از على بن زيد روايت كند كه گويد: «من خود حديثى را كه براى حسن گفته بودم ديدم كه براى ديگران روايت مى‏كند. به او گفتم: اى ابا سعيد! چه كسى اين حديث را براى شما روايت كرده؟ گفت: نمى‏دانم! گويد: گفتم: من آن را براى تو روايت كردم.»
نيز روايت شده كه به حسن گفتند: اين فتواهايى كه در امور مختلف صادر مى‏كنى از احاديثى است كه شنيده‏اى يا رأى و ديدگاه خودت را مى‏گويى؟ گفت: «نه به خدا، هر چه فتوا مى‏دهم مبناى نقلى ندارد، ولى رأى و نظر ما براى آنها بهتر از رأى و ديد خودشان است.»٢٦
يكى از شاگردان مكتب حسن بصرى، واصل بن عطاء [متوفاى: ١٣١ هجرى] بنيان‏گذار مذهب اعتزال و ديگرى ابن ابى‏العوجاء زنديق معروف است.
به ابن ابى‏العوجاء گفتند: مذهب استادت [حسن] را رها كردى و در راهى افتادى كه هيچ اصل و ريشه و حقيقتى ندارد! وى گفت: «استاد من درهم و برهم بود. گاهى‏قدرى مسلك بود و زمانى جبرى، و گمان ندارم بر مذهب واحدى استوار مانده‏باشد.»
ابن ابى‏العوجاء را فرماندار كوفه در سال ١٥٥ هجرى به خاطر كفر و زندقه‏اش اعدام كرد. وى به هنگام اعدام گفت: «اكنون مرا مى‏كشيد، بدانيد كه من چهار هزار حديث جعل كرده‏ام كه حلال خدا را در آنها حرام و حرام خدا را حلال كرده‏ام، روز روزه‏تان را به افطار و افطارتان را به روزه بدل نمودم.»٢٧
ج) يزيد بن ابان رقاشى
قصه‏پرداز بصرى، زاهدِ گريانِ نابخرد
در تهذيب الكمال مزّى و تهذيب التهذيب ابن حجر، در شرح حال وى مطالبى آورده‏اند٢٨كه فشرده آن چنين است:
الف) زهد او
او خود را به قدرى گرسنه و تشنه داشت تا جسمش نحيف، بدنش تكيده و رنگش دگرگون شد. مى‏گريست و همنشينان خود را مى‏گريانيد و مى‏گفت: بياييد تا بر آب خنك در روز تشنگى بگرييم! و مى‏گفت: سلام بر آب سرد در وقت ظهر! راوى گويد: وى كارهايى مى‏كرد كه رسول خدا(ص)، نه فرموده و نه عمل كرده بود. در حالى كه خداى سبحان فرموده:
قُلْ مَنْ حَرَّمَ زينَةَ اللَّهِ الَّتي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِيَ لِلَّذينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا…؛٢٩
بگو چه كسى زينتهاى خدا و روزيهاى طيب و پاكيزه‏اى را كه براى بندگانش بيرون آورده، حرام كرده است؟ بگو: آنها براى كسانى است كه ايمان آوردند، در زندگانى دنيا….
ب) ديدگاه و ارزش روايات او
در اعتقاد «قَدَرى مسلك» و در نقل روايت «ضعيف» بود٣٠.
از شعبه روايت كرده‏اند كه گويد: «اگر راهزنى كنم نزد من بهتر است تا از وى روايت نمايم.» و گويد: «اگر زنا نمايم بيشتر دوست دارم تا از او روايت كنم.»
درباره «احاديث» او گفته‏اند: «حديث‏اش منكر و ناشناخته است. حديث او متروك و رها شده است، حديث او نوشته نمى‏شود!»
ابو حاتم گويد: «واعظى گريان بود و از انس بسيار روايت مى‏كرد، رواياتى كه جاى نظر و تأمل دارد. حديث وى ضعيف است.»
در تهذيب التهذيب است كه ابن حبان گويد: «وى از بهترين بندگان خدا در شب‏زنده‏دارى و گريه بود، ولى از حفظ و ضبط درستِ حديث به خاطر اشتغال به عبادت، غفلت كرد، به گونه‏اى كه سخن حسن را وارونه كرده و آن را به روايت انس از رسول خدا(ص) تبديل مى‏كرد، بدين خاطر، نقل روايت از او روا نيست، مگر براى اظهار شگفتى!» يزيد بن ابان رقاشى پيش از سال ١٢٠ هجرى وفات كرد.٣١
نقد و بررسى متون روايات گذشته
نخست: روايت وهب بن منبّه
فشرده روايت وهب اين بود كه، داود(ع) روزى را براى عبادت برگزيد و با خود خلوت كرد و به خواندن تورات پرداخت. كبوترى طلايين، نمودار شد و روبرويش نشست. خواست آن را بگيرد، پر زد و اندكى دورتر نشست. پيوسته تعقيب‏اش كرد تا از بالا همسر اوريا همسايه‏اش را ديد كه در حال شستشوى خويش است. از زيبايى و جمالش در شگفت آمد. آن زن متوجه شد و بدنش را با پراكندن موهايش مستور كرد. داود بيش از بيش مفتون وى شد و نقشه كشتن شوهرش را كه در جبهه بود طرح و به اجر گذارد. سپس با وى ازدواج كرد. بدين خاطر، آن دو فرشته بر بالاى او در محراب ظاهر شدند و بقيه داستان كه در قرآن كريم آمده است. اينك بررسى متن روايت:
در اين روايت، يك جا آمده است: «قال وهب؛ وهب گفت»، و جاى ديگر گويد: «فى ما يزعم اهل الكتاب؛ در اعتقاد و پندار اهل كتاب» و با اين عبارت، خود را از عهده روايت آن رهانيده است.
ما به تورات كه مراجعه كرديم ديديم اين داستان در سِفْر صموئيل دوم چنين آمده كه، داود از بالاى خانه خود يتشبع همسر اوريا را مى‏بيند و به شگفت مى‏آيد. وى را به خانه خود مى‏آورد و با او همبستر مى‏شود. زن از او به زنا – پناه بر خدا! – باردار مى‏شود. تا آخر داستان.
از مقايسه روايت وهب با آنچه در سِفْر صموئيل تورات آمده، آشكار مى‏گردد كه وهب بخشى از داستان را از تورات و بخش ديگر را از ساير كتابهاى اسرائيلى كه خوانده – چنانكه خود از آن خبر داده – برگرفته است. اينگونه روايات را در علم دراية [حديث شناسى]، روايات اسرائيلى يا اسرائيليات مى‏نامند.
دوم: روايت حسن بصرى
فشرده روايت حسن همان فشرده روايت وهب است. جز آنكه حسن بصرى در ابتداى داستان بر آن افزوده كه: «داود روزها را چهار بخش كرده بود»، و ما نمى‏دانيم كه اين را از پندار خود بر آن افزوده يا از ديگر راويان اسرائيليات گرفته است؟
به هر حال، حسن بصرى براى اين روايت خود سندى نشان نداده و آن را مرسل [بدون سند] ذكر كرده است. در حالى كه اگر به هنگام روايت، مدرك آن را بيان مى‏داشت و مى‏گفت آن را از روايت وهب بن منبه يا ديگر راويان اسرائيليات نقل مى‏كند، كار آسان مى‏شد و پژوهشگران از مدرك روايت آگاه مى‏شدند و به سادگى درمى‏يافتند كه اين از روايات اسرائيلى است. ولى با پوشيده داشتن سند، كار اين روايت را بر محققان پيچيده كرده است. بويژه كه او در مكتب خلفا امامِ امامان عقايد به شمار است، روايت وى بر فهم عقايد اسلامى اثرى دو چندان مى‏گذارد.
بيشتر راويانِ روايات اسرائيلى همان مى‏كنند كه حسن بصرى كرده و روايات اسرائيلى را مرسل و بدون سند و مدرك مى‏آورند. و بدين خاطر، كار اين روايات بر غير متخصصين و آنان كه علم دراية الحديث نمى‏دانند، پوشيده مى‏ماند.
سوم: روايت يزيد رقاشى
يزيد بن ابان گويد: اين روايت را از انس صحابى و وى آن را از رسول خدا(ص) شنيده است. و بدين وسيله، بر انس و بر رسول خدا(ص) دروغ بسته است، و در همان حال در جامعه اسلامى فردى زاهد و عابد و گريان به شمار است. حال، اثر رواياتى كه امثال يزيد بن ابانِ عابد و زاهد در مواعظ و قصه‏هاى خود به خورد مردم مى‏دهند چه مقدر است، خدا مى‏داند و بس! و آيا افراد ناوارد و غير متخصص در علم دراية مى‏توانند بفهمند كه يزيد رقاشى آنچه را از حسن بصرى شنيده به انس و رسول خدا(ص) نسبت داده است؟ بويژه كه مفسران بعدى مانند طبرى [متوفاى ٣١٠ هجرى] تا سيوطى [متوفاى ٩١١ هجرى] نيز يكى پس از ديگرى اينگونه افسانه‏ها را در قالب حديث وارد تفسيرهاى خود كرده‏اند!
نقل روايات اسرائيلى و ساختگى، تنها به افرادى كه در اينجا نام برديم، محدود نگردد. بلكه اينگونه روايات را از ديگر صحابه و تابعين نيز، روايت كرده‏اند. مانند:
١. عبداللَّه بن عمرو بن عاص: وى كه دو خُرجين از كتابهاى اهل كتاب را در يكى از غزوات به دست آورده بود، بدون اشاره به هر گونه مدركى از آنها روايت مى‏كرد.
٢. تميم دارى: او ابتدا راهب نصرانى بود، سپس اسلام آورد و در مسجد رسول خدا(ص) در روز جمعه پيش از خطبه عمر بن خطاب، براى مردم قصه مى‏گفت. اين قصه‏گويى در زمان عثمان به هفته‏اى دو روز گسترش يافت.
٣. كعب الأحبار: در زمان عمر اسلام آورد، و از علماى مسلمان عصر عمر و عثمان به شمار آمد.
پس از آن نوبت به گروه بعدى رسيد كه اين روايات اسرائيلى را از گروه پيشين گرفته و براساس آنها به تفسير قرآن پرداختند. مانند:
١. مقاتل بن سليمان مروزى [متوفاى ١٥٠ هجرى]
وى از مفسران مشهور كتاب خدا در مكتب خلفاست. شافعى درباره او گويد: مردم همگى روزى‏خوار سه نفرند: مقاتل بن سليمان در تفسير، زهير بن ابى‏سلمى در شعر، و ابوحنيفه در كلام.
حال، اين آقاى مقاتل چه مقدار از اسرائيليات را در روايات مورد اعتماد مكتب خلفا جاسازى كرده، و چه مقدار از خود ساخته و به صحابه رسول خدا(ص) نسبت داده، خدا مى‏داند و بس!٣٢
نتيجه اين بررسيها وهب بن منبّه آن روايت دروغين را كه اهل كتاب بر نبى خدا داود(ع) بسته بودند، با اشاره صريح به مدرك آن، از كتب آنها روايت كرد. حسن بصرى همان روايت را بدون اشاره به مدرك، منتقل كرد، و محدث قصه‏گوى زاهد عابد گريان نابخرد، يزيد بن ابان رقاشى، فريبكارانه آن را به انس و رسول خدا(ص) نسبت داد.
تدليس و فريبكارى در اسناد روايات اسرائيلى و نسبت دادن آنها به صحابه، تنها به اين مورد و اين صحابى [انس] محدود نيست. اينگونه سندسازى را در رواياتى كه به پسرعموى رسول خدا(ص)، عبداللَّه بن عباس نسبت داده‏اند، بسيار فراتر برده‏اند، به گونه‏اى كه اگر بخواهيم به نقد و بررسى آن بپردازيم نيازمند بحثى مقارن و گسترده است و با مراجعه به صفحه پايانى تفسير سيوطى (الدر المنثور) برخى از قضيه آشكار مى‏گردد.
بدين‏گونه، منشأ خبر دروغين بسته شده بر داود(ع) را در قصه‏هاى تورات يافتيم. اينگونه افسانه‏هاى اسرائيلى، چنانكه ديديم، به تفاسير قرآن هم راه يافت و به تدريج ديدگاه نادرستى از سيره انبياء(ع) را فرا روى مسلمانان قرار داد.
تا اينجا، داستان دروغين ازدواج داود(ع) با بيوه اوريا و افترايى را كه در اين باره بر او بستند، و منشأ نشر اين تهمت را، بيان داشتيم. داستان صحيح اين ازدواج و ازدواج رسول خدا(ص) با زينب دختر جحش، مطلقه زيد بن حارثه، چنان است كه‏مى‏آيد:
ازدواج رسول خدا(ص) با زينب در روايت
خازن در تفسير آيه «وَ تُخْفي في نَفْسِكَ…» گويد: صحيح‏ترين سخن در اين باره روايت سفيان بن عينيه از على بن زيد بن جدعان است. وى گويد: زين العابدين على بن الحسين از من پرسيد: «نظر حسن بصرى در باره اين آيه چيست؟ اينكه فرموده: «وَ تُخْفي في نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْديهِ وَ تَخْشَى النَّاسَ وَ اللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاه» گفتم: مى‏گويد: «هنگامى كه زيد نزد رسول خدا(ص) آمد و گفت: «اى رسول خدا! من مى‏خواهم زينب را طلاق گويم» پيامبر به شگفت آمد و فرمود: «همسرت را نگهدار و از خدا بترس.»
على بن الحسين گفت: «چنين نيست. زيرا، خداوند عز و جل آن حضرت را آگاه كرده بود كه زينب به زودى از زنان وى خواهد شد، و زيد او را طلاق خواهد داد، لذا هنگامى كه زيد آمد و گفت: «من مى‏خواهم زينب را طلاق گويم»، و پيامبر به او فرمود: «همسرت را نگهدار»، خداوند او را مورد عتاب قرار داد و فرمود: «چرا گفتى همسرت را نگهدار، من كه تو را آگاه كرده بودم كه زينب به زودى از زنان تو خواهد شد؟»
خازن گويد: «اين بيان، بهترين بيانها و زيبنده حال انبياست، و با معناى ظاهر آيه همسو و هماهنگ مى‏باشد…»
مشروح داستان ازدواج زينب با زيد و سپس با رسول خدا(ص) در آيات و روايات، چنان است كه مى‏آيد.
آيات وارد درباره ازدواج رسول خدا(ص) با زينب خداوند سبحان در سوره احزاب مى‏فرمايد:
وَ ما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَى اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَ مَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً مُبينا×وَ إِذْ تَقُولُ لِلَّذي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَ اتَّقِ اللَّهَ وَ تُخْفي في نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْديهِ وَ تَخْشَى النَّاسَ وَ اللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ فَلَمَّا قَضى زَيْدٌ مِنْها وَطَراً زَوَّجْناكَها لِكَيْ لا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنينَ حَرَجٌ في أَزْواجِ أَدْعِيائِهِمْ إِذا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَراً وَ كانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولا× ما كانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ فيما فَرَضَ اللَّهُ لَهُ سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَ كانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً× الَّذينَ يُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ وَ يَخْشَوْنَهُ وَ لا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلاَّ اللَّهَ وَ كَفى بِاللَّهِ حَسيباً× ما كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ وَ لكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَ خاتَمَ النَّبِيِّينَ وَ كانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْ‏ءٍ عَليما؛٣٣
هيچ مرد و زن مؤمنى، در برابر فرمان خدا و رسول او، اختيارى از خود ندارند. و هر كس خدا و رسولش را نافرمانى كند، آشكارا گمراه شده است× و چون به آنكه خدا انعامش داده و تو گرامى‏اش داشتى، مى‏گفتى: «همسرت را نگه‏دار و از خدا بترس»، و چيزى را كه خدا آشكارش مى‏كند، در خود پنهان مى‏داشتى، و از مردم مى‏ترسيدى، و خدا سزاوارتر است كه از او بترسى، و هنگامى كه زيد طلاقش گفت، او را به ازدواج تو درآورديم تا مؤمنان در ازدواج با همسران پسرخواندهاشان – پس از طلاق – در تنگنا نباشند، و فرمان خدا قطعى و شدنى است× پيامبر در آنچه خدا نصيبش كرده، به هيچ روى در تنگنا نيست. اين سنتى الهى است كه در پيشينيان نيز بوده، و فرمان خدا حساب‏شده و دقيق است× آنان كه رسالتهاى الهى را تبليغ كرده و از خدا مى‏ترسند، و از هيچ‏كس جز خدا نمى‏ترسند، و همان بس كه خدا حسابرس باشد× محمد پدر هيچ‏يك از مردان شما نيست، ولى رسول خدا و خاتم انبياء است، و خداوند بر همه چيز آگاه است.
تأويل و معناى اين آيات در روايات مكتب خلفا طبرى در تأويل و معناى اين آيات از وهب بن منبه روايت كند كه گويد: رسول خدا(ص) زينب بنت جحش دخترعمه خود را به همسرى زيد بن حارثه درآورد. روزى رسول خدا(ص) به در خانه زيد رفت تا او را بخواند، باد پرده را كنار زد و زينب كه در اطاق بدون حجاب بود نمودار شد و رسول خدا(ص) را به شگفت آورد. چنين كه شد، زينب ناراحت گرديد… تا آخر داستان. پس، زيد نزد پيامبر آمد و گفت: اى رسول خدا! من مى‏خواهم از همسرم جدا شوم. فرمود: تو را چه مى‏شود؟ آيا نسبت به او مشكوك شده‏اى؟ گفت: نه به خدا. هيچ شبهه‏اى نسبت به وى ندارم. و جز خوبى نديدم… تا آخر داستان.٣٤
در اين باره روايت ديگرى نيز، با همين مضمون از حسن بصرى رسيده كه به زودى آن را در ضمن روايات اهل‏البيت(ع) در تأويل و معناى اين آيات مى‏آوريم.
نقد و بررسى هر دو روايت
الف) بررسى سند
اين دو روايت از وهب بن منبه و حسن بصرى است كه ما پيش از اين شرح حالشان را بيان داشتيم. اضافه بر آن، اين دو نفر كه سالها پس از رحلت رسول خدا(ص) به دنيا آمده‏اند، چگونه از داستانى كه در زمان رسول خدا(ص) پديد آمده آگاه شده و آن را به صورت ارسال، و بدون ذكر سند و مدرك، روايت كرده‏اند؟
ب) بررسى متن
اساس و پايه روايت بر آن است كه: جمال بى‏حجاب زينب در ديدارى ناگهانى، رسول خدا(ص) را به شگفت آورد و دوستدار آن شد كه زيد طلاقش گويد. و آن را در خود پنهان داشت.
در ساختگى بودن اين روايت همين بس كه بدانيم، زينب دخترعمه رسول خدا(ص) بود و حكم حجاب پس از ازدواج آن حضرت با وى نازل گرديد، و پيامبر(ص) پيش از آنكه به همسرى زيدش دهد، بارها و بارها او را ديده بود. پس، آنكه چنين گفته، يقيناً بر رسول خدا(ص) افترا بسته است. داستان صحيح و حقيقى در كتابهاى سيره چنان است كه مى‏آيد:
داستان ازدواج و طلاق زيد با زينب و ازدواج رسول خدا با او زيد بن حارثه در دوران جاهليت به اسارت درآمد و در برخى از بازارهاى عرب فروخته و براى خديجه خريدارى شد. خديجه نيز، پيش از بعثت پيامبر(ص) وى را كه هشت ساله بود، به رسول خدا(ص) بخشيد. وى در نزد پيامبر(ص) بزرگ شد و خويشاوندانش از حال وى آگاه شدند. پدر و عمويش به مكه آمدند تا «فِدا» داده و آزادش كنند. نزد پيامبر رفتند و گفتند: اى فرزند عبدالمطلب! اى پسر هاشم! اى زاده آقاى قوم خود! براى آزادى فرزندمان نزد تو آمده‏ايم، بر ما منت گذار و در فِداى او با ما نيكويى كن! پيامبر فرمود: چه كسى را مى‏گوييد؟ گفتند: زيد بن حارثه را، رسول خدا(ص) فرمود: چرا راه ديگر را اختيار نكنيم؟ گفتند: چه راهى؟ فرمود: او را صدا بزنيد و مختارش بگذاريد، اگر شما را برگزيد با شما باشد و اگر مرا برگزيد، به خدا سوگند من كسى نيستم كه ديگرى را بر آنكه مرا برگزيده، ترجيح دهم. گفتند: به راستى كه احسان و بخشش تو بر ما بسى فراتر از مرز انصاف است. رسول خدا(ص) زيد را فرا خواند و فرمود: آيا اينان را مى‏شناسى؟ گفت: آرى، اين پدرم مى‏باشد و اين عمويم. فرمود: من نيز، همانم كه شناخته‏اى و رفتارم را با خودت ديده‏اى. اكنون يا مرا انتخاب كن يا اينان را!
زيد گفت: من اينها را نمى‏خواهم. من كسى نيستم كه احدى را بر شما ترجيح دهم، شما براى من به جاى پدر و عمو هستيد! گفتند: واى بر تو اى زيد! تو بردگى را بر آزادى و بر پدر و بستگانت ترجيح مى‏دهى؟ گفت: آرى، من از اين مرد چيزى ديده‏ام كه هرگز كسى را بر او ترجيح نخواهم داد. رسول خدا كه چنين ديد، زيد را به سوى حجر اسماعيل – در بيت‏الحرام – برد و فرمود: اى حاضران! گواه باشيد كه زيد فرزند من است؛ از من ارث مى‏برد و از او ارث مى‏برم! پدر و عمويش كه اين صحنه را ديدند جانشان آرام گرفت و بازگشتند.٣٥
زيد بن حارثه پس از آن واقعه به رسول خدا منسوب شد و وى را زيد بن محمد مى‏گفتند و رسول خدا(ص) كنيز و دايه خود بره حبشى را به عقد او درآورد. او پيش‏تر با عبيد حبشى ازدواج كرده بود. اين زن ابتدا ايمن را به دنيا آورد و به ام‏ايمن مشهور شد و سپس در مكه اسامة بن زيد را به دنيا آورد.٣٦
اين، داستان «پسر خواندگى» زيد از سوى رسول خدا(ص) بود. داستان ازدواج زيد با زينب بدين‏گونه است كه مى‏آيد:
ازدواج زيد با زينب دختر عمه رسول خدا(ص) پس از هجرت رسول خدا(ص) به مدينه، عده‏اى از صحابه به خواستگارى زينب دختر اميمه و نوه عبدالمطلب رفتند. زينب برادرش را براى مشورت نزد رسول خدا(ص) فرستاد. پيامبر فرمود: وى درباره كسى كه كتاب خدا و سنت پيامبرش را به او بياموزد چه نظرى دارد؟ زينب پرسيد: او كيست؟ فرمود: زيد! زينب خشمگين شد و گفت: دختر عمه خودت را به غلامت مى‏دهى؟ من با او ازدواج نمى‏كنم! من از جهت ريشه و تبار از او برترم! من در قوم خود أيِّم و بى‏شوهر مى‏مانم!
خداوند متعال نيز [در پاسخ او] اين آيه را نازل فرمود:
وَ ما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَى اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَ مَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً مُبينا؛٣٧
هيچ مرد و زن مؤمنى را نشايد كه هرگاه خدا و رسولش حكمى را صادر كردند، خود را در كار خويش مختار بداند، و هر كس خدا و رسولش را نافرمانى كند، آشكارا گمراه شده است.
زينب راضى شد و رسول خدا(ص) او را – پس از امّ‏ايمن سياه‏پوست حبشى، مادر اسامة بن زيد – به همسرى زيد درآورد.
زينب، در عين حال، بر زيد برترى مى‏جست و با تيغ زبان او را مى‏گزيد و درشتى مى‏كرد. زيد نزد رسول خدا از وى شكوه مى‏نمود و مى‏كوشيد تا طلاقش گويد. مشيت و حكمت الهى نيز، بر آن بود كه پس از زيد، او را به ازدواج رسول خدا درآورد تا بدين وسيله، «پسرخواندگى» را در ميان مسلمانان بى‏اعتبار و ملغى نمايد، و پيامبر(ص) را به وسيله وحى از آن آگاه كرده بود. رسول خدا(ص) نيز، از آن مى‏ترسيد كه مردم بگويند: همسر پسرش را به عقد خود درآورده است. بدين خاطر، وحى الهى را در ضمير خود پنهان داشت و به زيد – كه در طلاق زينب پافشارى مى‏كرد – فرمود: از خدا بترس و همسرت را نگه‏دار!
هنگامى‏كه‏زيد شديداًاز همسرش زينب به تنگ‏آمد واورااطلاق گفت و عدّه طلاق وى پايان گرفت، آيات گذشته به يكباره بر رسول خدا(ص) نازل شد، و از آنچه به وقوع پيوسته بود خبرداد، وحكم «پسرخواندگى» درشريعت‏اسلام رابدين‏گونه روشن‏ساخت.
فَلَمَّا قَضى زَيْدٌ مِنْها وَطَراً زَوَّجْناكَها لِكَيْ لا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنينَ حَرَجٌ في أَزْواجِ أَدْعِيائِهِم…× ما كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ وَ لكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَ خاتَمَ النَّبِيِّينَ…؛٣٨
پس هنگامى كه زيد او را طلاق گفت، وى را به ازدواج تو داديم تا مؤمنان در ازدواج با زنان «پسرخوانده‏هاشان» – پس از طلاق در حَرَج و تنگنا نباشند…× محمد پدر هيچ‏يك از مردان شما نيست، ولى رسول خدا و خاتم انبياست…
خداوند عزو جل به ديگر مؤمنان نيز، فرمود: وَ ما جَعَلَ أَدْعِياءَكُمْ أَبْناءَكُمْ ذلِكُمْ قَوْلُكُمْ بِأَفْواهِكُمْ وَ اللَّهُ يَقُولُ الْحَقَّ وَ هُوَ يَهْدِي السَّبيل× ادْعُوهُمْ لآِبائِهِمْ هُوَ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ فَإِنْ لَمْ تَعْلَمُوا آباءَهُمْ فَإِخْوانُكُمْ فِي الدِّينِ وَ مَواليكُم؛٣٩
[خداوند] پسرخوانده‏هاى شما را فرزند شما قرار نداده، اين سخنى است كه شما بر زبان مى‏آوريد، و خداوند حق را مى‏گويد و به راه راست هدايت مى‏كند× آنان را به نام پدرانشان بخوانيد، اين نزد خدا عادلانه و پسنديده‏تر است. و اگر پدرانشان را نمى‏شناسيد، آنان برادران دينى و دوستان شما هستند.
×××
تا اينجا دو نمونه از آياتى را كه دانشمندان – به خاطر روايات دروغين و افتراهاى بسته شده برانبياى الهى- درتأويل ومعناى‏آنهااشتباه‏كرده‏اند، آورديم.دربخش بعدى نمونه‏هايى از ديگر آيات را كه برخى در تأويل و معناى آنهابه‏اشتباه رفته‏اند، مى‏آوريم.
ب) آيات ديگرى كه در تأويل و معناى آنها اشتباه كرده‏اند ١. نسبت «عصيان» به آدم(ع) در سوره طه، آيه ١٢١ كه خداوند متعال فرموده: و عصى آدم ربه فغوى؛ آدم پروردگارش را نافرمانى كرد و سرگردان شد.
٢. سخن ابراهيم(ع) در سوره انبياء، درباره شكستن بتها كه گفت: بل فعله كبيرهم؛ بلكه بزرگترشان آنها را شكسته. در حالى كه خود وى آنها را شكسته بود. چنانكه خداى سبحان مى‏فرمايد:
فَجَعَلَهُمْ جُذاذاً إِلاَّ كَبيراً لَهُمْ لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُون× قالُوا مَنْ فَعَلَ هذا بِ‏آلِهَتِنا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمين× قالُوا سَمِعْنا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقالُ لَهُ إِبْراهيمُ× قالُوا فَأْتُوا بِهِ عَلى أَعْيُنِ النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُون× قالُوا أَ أَنْتَ فَعَلْتَ هذا بِ‏آلِهَتِنا يا إِبْراهيم× قالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبيرُهُمْ هذا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ× فَرَجَعُوا إِلى أَنْفُسِهِمْ فَقالُوا إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُون× ثُمَّ نُكِسُوا عَلى رُؤُسِهِمْ لَقَدْ عَلِمْتَ ما هؤُلاءِ يَنْطِقُون؛٤٠
او همه بتها را درهم كوبيد، جز بزرگترشان را، تا شايد به سوى او بازگردند× گفتند: چه كسى با خدايان ما اين چنين كرده، راستى كه او از ستمكاران است× گفتند: شنيديم جوانى آنها را ياد مى‏كرد كه ابراهيم‏اش نامند× گفتند: او را در ديدگاه مردم آوريد تا شايد گواهى دهند× گفتند: تو با خدايان ما اين چنين كرده‏اى اى ابراهيم؟× گفت: بلكه بزرگترشان، اين چنين كرده است، از خودشان بپرسيد اگر سخن مى‏گويند× آنان به خود بازگشتند و گفتند: راستى كه شما خودتان ستمكاريد؟ سپس بر سرهايشان واژگون شدند [و گفتند:] تو خود مى‏دانى كه اينها سخن نمى‏گويند.
٣. خداوند در سوره يوسف مى‏فرمايد: مأموران وى به برادرانش گفتند: انكم لسارقون؛ شما دزدانيد. در حالى كه آنان «پيمانه» شاه را سرقت نكرده بودند. مشروح داستان در قرآن كريم چنين است:
فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ جَعَلَ السِّقايَةَ في رَحْلِ أَخيهِ ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَيَّتُهَا الْعيرُ إِنَّكُمْ لَسارِقُون× قالُوا وَ أَقْبَلُوا عَلَيْهِمْ ما ذا تَفْقِدُونَ× قالُوا نَفْقِدُ صُواعَ الْمَلِكِ وَ لِمَنْ جاءَ بِهِ حِمْلُ بَعيرٍ وَ أَنَا بِهِ زَعيمٌ× قالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُمْ ما جِئْنا لِنُفْسِدَ فِي الْأَرْضِ وَ ما كُنَّا سارِقين× قالُوا فَما جَزاؤُهُ إِنْ كُنْتُمْ كاذِبين× قالُوا جَزاؤُهُ مَنْ وُجِدَ في رَحْلِهِ فَهُوَ جَزاؤُهُ كَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمين× فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ قَبْلَ وِعاءِ أَخيهِ ثُمَّ اسْتَخْرَجَها مِنْ وِعاءِ أَخيهِ كَذلِكَ كِدْنا لِيُوسُفَ ما كانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ في دينِ الْمَلِكِ إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ وَ فَوْقَ كُلِّ ذي عِلْمٍ عَليم× قالُوا إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ فَأَسَرَّها يُوسُفُ في نَفْسِهِ وَ لَمْ يُبْدِها لَهُمْ قالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَصِفُونَ×قالُوا يا أَيُّهَا الْعَزيزُ إِنَّ لَهُ أَباً شَيْخاً كَبيراً فَخُذْ أَحَدَنا مَكانَهُ إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنين؛٤١
و هنگامى كه جهاز و بارشان را مجهز و آماده كرد، «پيمانه» را در بار برادرش جاى داد. سپس ندا كننده‏اى فرياد زد: اى كاروانيان! شما دزدانيد!× آنان رو به مأموران كرده و گفتند: چه گم كرده‏ايد؟× گفتند: پيمانه شاه را. و هر كس آن را بياورد، يك بار شتر دارد و من ضامن آنم× گفتند: به خدا سوگند شما مى‏دانيد كه ما براى فساد در زمين نيامده‏ايم، و ما سارق نيستيم× گفتند: اگر دروغ بگوييد كيفر دروغگو چيست؟× گفتند: كيفر او، هر كس كه در بارش يافته شد، خودش كيفر آن باشد. ما ستمكاران را اينگونه كيفر مى‏دهيم× يوسف پيش از بررسى بار برادرِ [مورد نظرش] به بررسى بار آنان پرداخت و سپس آن را از بار برادرش بيرون آورد، بدين‏گونه براى يوسف چاره ساختيم× او در قانون پادشاه [مصر] نمى‏توانست برادرش را بگيرد مگر آنكه خدا بخواهد. درجات هر كس را بخواهيم بالا مى‏بريم و بالاتر از هر عالمى عالم‏ترى مى‏باشد× گفتند: اگر سرقت كند، [عجيب نيست، چه] پيشتر نيز، برادرش دزدى كرد. يوسف آن را در خود پنهان داشت و براى آنها آشكارش نكرد. گفت: شما بدتريد، و خدا به آنچه نسبت مى‏دهيد داناتر است× گفتند: اى عزيز! وى را پدرى بسيار پير است، يكى از ما را به جاى او بگير، ما تو را از نيكوكاران مى‏بينيم.
٤. خداوند سبحان در سوره انبياء مى‏فرمايد: «ذا النون»، يونس پيامبر(ع) بر اين باور بود كه خداوند او را در تنگنا قرار ندهد. چنانكه فرموده:
وَ ذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنادى فِي الظُّلُماتِ أَنْ لا إِلهَ إِلاَّ أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمين× فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَ نَجَّيْناهُ مِنَ الْغَمِّ وَ كَذلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنينَ؛٤٢
و ذا النون [يونس(ع)] هنگامى كه خشمگين رفت و چنان مى‏ديد كه ما بر او سخت نگيريم. پس، در آن تاريكيها ندا داد كه: [خدايا!] هيچ الهى جز تو نيست، منزهى تو، من از ستمكاران بودم× پس، دعايش را اجابت كرديم و از اندوه نجاتش داديم، و مؤمنان را اينگونه رهايى مى‏بخشيم.
٥. خداوند در سوره فتح به خاتم انبياء(ص) فرموده: ما بعد از فتح «گناهان» گذشته و آينده تو را بخشيديم:
إِنَّا فَتَحْنا لَكَ فَتْحاً مُبيناً× لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَ ما تَأَخَّرَ وَ يُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَ يَهْدِيَكَ صِراطاً مُسْتَقيما× وَ يَنْصُرَكَ اللَّهُ نَصْراً عَزيزا؛٤٣
ما تو را پيروز كرديم، پيروزى آشكار× تا خداوند تبعات و پى‏آمدهاى گذشته و آينده‏ات را بپوشاند و نعمتش را بر تو تمام گرداند و تو را به راه راست هدايت نمايد× و خداوند ياريت مى‏كند، يارى شكست‏ناپذير.
×××
اينگونه آيات و امثال آنها، آياتى است كه برخى افراد، تأويل و معناى درست آنها را درنيافته‏اند، و ما به زودى بعد از تفسير واژه‏ها و برخى مصطلحات – به يارى خدا – به بررسى آنها خواهيم پرداخت.
تفسير برخى واژه‏ها و مصطلحات نخست: تعريف مصطلحات بحث الف) اوامر و نواهى خداوند
مخالفت با برخى از اوامر و نواهى خداوند، تنها آثار دنيايى دارد، و به حيات اخروى سرايت نمى‏كند، مانند اين دستور خداى متعال كه مى‏فرمايد: كُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا؛ بخوريد و بياشاميد و اسراف و زياده‏روى نكنيد.٤٤
اسراف، درگذشتن از حد و اندازه است. در هر كارى كه انسان مى‏كند، مانند: زياد خوردن و بسيار نوشيدنِ پاكيزه‏ها كه اثر مخالفت با اينگونه اوامر الهى، در همين زندگى دنيا بر انسان آشكار مى‏گردد، و به آخرت وى نمى‏رسد. اينگونه اوامر و نواهى را، «امر و نهى ارشادى» گويند.
نوع ديگر «امر و نهى» آن است كه فعلِ خواسته شده «واجب» و الزامى، و ترك آن «حرام» است. و نيز، انجام فعلِ نهى شده، «حرام» مى‏باشد. اينگونه «اوامر و نواهى» است كه آثار مخالفت با آنها به روز قيامت كشيده شده و سبب عذاب انسان مى‏گردد، و آنها را «امر و نهى مولوى» نامند.
ب) ترك اولى
برخى اعمالى كه انسان انجام مى‏دهد به گونه‏اى است كه اگر ضد آن را انجام دهد، بهتر است. ترك اين بهتر را «ترك اولى» نامند. دو نمونه از «ترك اولاى» انبياء(ع) را كه در قرآن كريم آمده، به زودى نشان خواهيم داد.
ج) معصيت
«معصيت» نافرمانى، خروج از طاعت و انجام ندادن امر و فرمان است.
واژه «أمر» در تركيب جمله و كلام، گاهى با يكى از مشتقات معصيت مى‏آيد. مانند:
١. سخن موسى(ع) به آنكه قصد همراهى‏اش را داشت [خضر(ع)] كه به وى گفت:
سَتَجِدُني إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً وَ لا أَعْصي لَكَ أَمْرا؛٤٥
به زودى اگر خدا بخواهد – مرا صابر و شكيبا مى‏يابى و هيچ «امر» تو را عصيان و نافرمانى نكنم.
٢. در معرفى فرشتگان مأمور بر جهنم مى‏فرمايد:
عَلَيْها مَلائِكَةٌ غِلاظٌ شِدادٌ لا يَعْصُونَ اللَّهَ ما أَمَرَهُمْ وَ يَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُون؛٤٦
موكلان بر جهنم فرشتگانى خشن و سخت‏گيرند كه هرگز خدا را در آنچه «امر»شان فرموده «عصيان» نكنند، و هر چه را مأمور شدند انجام‏دهند.
در برخى موارد زير، واژه «امر» به خاطر وضوح معنى در كلام نمى‏آيد. مانند: فعصى آدم ربه؛ آدم پروردگارش را عصيان كرد. يعنى آدم «امر»٤٧پروردگارش را عصيان كرد.
گاهى نيز، نام آنكه «امر»ش «عصيان» شده، ذكر نشده. مانند آنچه در داستان فرعون در سوره نازعات فرموده: فكذب و عصى؛ پس تكذيب كرد و عصيان نمود.٤٨
د) ذنب
حقيقت ذنب، دنباله و پى‏آمد اعمال است؛ پى‏آمدى كه در آينده به انسان مى‏رسد. اين پى‏آمد گاهى ويژه اعمال دنيايى است، اعمالى كه انسان را در تيررس كسانى قرار مى‏دهد كه توان زيان رساندن بر او را دارند. چنانكه در حكايت سخن موسى(ع) در مناجات با پروردگارش در سوره شعرا فرموده:
وَ إِذْ نادى رَبُّكَ مُوسى أَنِ ائْتِ الْقَوْمَ الظَّالِمين× قَوْمَ فِرْعَوْنَ أَ لا يَتَّقُون× قالَ رَبِّ إِنِّي أَخافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ× وَ يَضيقُ صَدْري وَ لا يَنْطَلِقُ لِساني فَأَرْسِلْ إِلى هارُونَ× وَ لَهُمْ عَلَيَّ ذَنْبٌ فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ× قالَ كَلاَّ فَاذْهَبا بِ‏آياتِنا إِنَّا مَعَكُمْ مُسْتَمِعُونَ؛٤٩
و هنگامى كه پروردگارت به موسى فرمود: به سوى آن قوم ستمكار برو× قوم فرعون، آيا پرهيز نمى‏كنند× گفت: پروردگارا! من مى‏ترسم تكذيبم كنند× سينه‏ام تنگ و زبانم نارساست، اين رسالت را به هارون واگذار× و آنان را بر من «ذنب» و پى‏آمدى است كه مى‏ترسم [به خاطر آن] مرا بكشند× فرمود: نه چنان است! هر دو نفر برويد، با آيات و نشانه‏هاى ما، ما با شماييم و مى‏شنويم.
فعل [و ذنب ] موسى(ع) كشتن آن مرد قبطى بود كه داستان آن در آيات سوره قصص چنين است:
وَ دَخَلَ الْمَدينَةَ عَلى حينِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِها فَوَجَدَ فيها رَجُلَيْنِ يَقْتَتِلانِ هذا مِنْ شيعَتِهِ وَ هذا مِنْ عَدُوِّهِ فَاسْتَغاثَهُ الَّذي مِنْ شيعَتِهِ عَلَى الَّذي مِنْ عَدُوِّهِ فَوَكَزَهُ مُوسى فَقَضى عَلَيْهِ قالَ هذا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبين× قالَ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسي فَاغْفِرْ لي فَغَفَرَ لَهُ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحيم× قالَ رَبِّ بِما أَنْعَمْتَ عَلَيَّ فَلَنْ أَكُونَ ظَهيراً لِلْمُجْرِمينَ× فَأَصْبَحَ فِي الْمَدينَةِ خائِفاً يَتَرَقَّبُ فَإِذَا الَّذِي اسْتَنْصَرَهُ بِالْأَمْسِ يَسْتَصْرِخُهُ قالَ لَهُ مُوسى إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبين× فَلَمَّا أَنْ أَرادَ أَنْ يَبْطِشَ بِالَّذي هُوَ عَدُوٌّ لَهُما قالَ يا مُوسى أَ تُريدُ أَنْ تَقْتُلَني كَما قَتَلْتَ نَفْساً بِالْأَمْسِ إِنْ تُريدُ إِلاَّ أَنْ تَكُونَ جَبَّاراً فِي الْأَرْضِ وَ ما تُريدُ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْمُصْلِحينَ× وَ جاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَى الْمَدينَةِ يَسْعى قالَ يا مُوسى إِنَّ الْمَلَأَ يَأْتَمِرُونَ بِكَ لِيَقْتُلُوكَ فَاخْرُجْ إِنِّي لَكَ مِنَ النَّاصِحين× فَخَرَجَ مِنْها خائِفاً يَتَرَقَّبُ قالَ رَبِّ نَجِّني مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمينَ؛٥٠
و[موسى] روزى بدون اطلاع وارد شهر شد و دو مرد را در حال نزاع ديد، يكى هوادار وى و ديگرى دشمن وى. آنكه هوادارش بود موسى را بر عليه دشمنش به يارى طلبيد. موسى مشتى بر او نواخت و هلاكش نمود. گفت: اين از عمل شيطان است كه او دشمن گمراه‏كننده آشكار است× گفت: پروردگارا! من بر خود ستم كردم پس بر من بپوشان و خداوند برايش پوشانيد كه او پوشاننده بخشايشگر است× گفت: پروردگارا! به خاطر نعمتى كه ارزانى‏ام داشتى هرگز پشتيبان ستمكاران نخواهم شد× پس، در شهر بيمناك و مراقب بود كه ديد آنكه ديروز بياريش خواسته بود [باز هم] از وى مدد مى‏جويد! موسى به او گفت: به راستى كه تو آشكارا گمراهى× و چون خواست تا بر آنكه دشمن هردوشان بود يورش برد، گفت: اى موسى! تو مى‏خواهى مرا بكشى، همان‏گونه كه ديروز يك نفر را كشتى؟ تو قصد آن دارى كه در زمين ستمكارى كنى و نمى‏خواهى از اصلاحگران باشى× [در اين حال بودند كه] مردى شتابان از انتهاى شهر آمد و گفت: اى موسى! سردمداران در حال مشورت براى كشتن تو هستند، بيرون برو كه من از خيرخواهان تو هستم× پس، در حال بيم و انتظار از شهر بيرون شد و گفت: پروردگارا! مرا از اين قوم ستمگر رهايى بخش.
بارى، فعل موسى(ع)، يعنى كشتن آن شخص قبطى، «پى‏آمد» دنيايى داشت كه آن هم مشورت فرعونيان براى كشتن وى بود.
اما تبعات و پى‏آمدهاى اوامر و نواهى «مولوىِ» خداوند غالبا در عالم آخرت به انسان مى‏رسد. گاهى نيز، در دنيا و آخرت هر دوست كه آن، گناه گستاخانه بنده در برابر پروردگار خويش است.
دوم: تعريف و شرح برخى واژه‏ها الف) ذا الأيد: قدرتمند، توانا.
ب) أوّاب: توّاب، بازگشت كننده از خطا و گناه.
ج) لا تشطط: ستم مكن، منحرف مشو.
د) أكفلنيها: به من واگذارش كن، تحت كفالت من قرارش ده.
ه’) عزَّنى فى الخطاب: در سخن با من درشتى مى‏كند.
و) الخُلطاء: دوستان، معاشران، شريكان.
ز) ظَنَّ: پنداشت، گمان كرد، يقين نمود. ظن چيزى است كه از دلايل و نشانه‏ها به دست مى‏آيد و گاهى به درجه يقين مى‏رسد. مانند: و ظنّ داود أنما فتنّاه؛ داود يقين كرد كه ما او را امتحان كرديم.
ح) فَتَنّاه: امتحانش كرديم. فتنه، يعنى امتحان.
ط) خَرَّ: به رو درافتاد، از بالا سقوط كرد، ناگهان به ركوع يا سجده درآمد.
ى) أنابَ: رجوع كرد، بازگشت، از گناه توبه كرد.
ك) غفرنا: پوشانديم، غفر اللَّه ذنوبه، يعنى خداوند گناهان او را پوشانيد و مستور نمود، يعنى آثار دنيايى و آخرتى آن را محو كرد.
ل) زُلفى: قرب و منزلت و نزديكى.
م) مآب: بازگشتگاه، محل مراجعت.
ن) خليفه: جانشين [و خليفه خدا در زمين، جانشين خدا در آن است] و آنچه گفته شده كه مقصود از «خليفة اللَّه» در قرآن كريم، نوع انسان است، صحيح نيست. بلكه «خليفة اللَّه» در روى زمين تنها همان امام منصوب است كه خداوند او را براى هدايت مردم و قضاوت در ميان آنان برگزيده است. اين معنى در سخن خداى متعال به داود(ع) آشكار است: يا داود انا جعلناك خليفة فى الأرض فاحكم بين الناس بالحق؛ اى داود! ما تو را خليفه و جانشين در روى زمين قرار داديم. پس، ميان مردم به حق قضاوت كن.
س) الخِيَرَة: ترجيح دادن، حق گزينش، بهترگزينى.
ع) وَطَرَ: نياز، اهتمام. قَضى وَطَرَه: نيازش را برآورد به او دست يافت.
ف) أدعياؤهم: فرزندخوانده‏هاشان، مفرد آن مى‏شود: الدعى، يعنى كسى كه به قومى منسوب مى‏گردد و از آنان نيست. بارزترين مصداق آن، «فرزندخوانده» است.
ص) سنة اللَّه: نظام الهى، حكم خداوشريعتى كه بر پيامبران پيشين فرستاده است.
ق) قدراً مقدوراً: تدبير به اندازه.
ر) جُذاذاً: قطعه‏قطعه، شكسته شده.
ش) فتى: جوان نورسيده، جوان بانشاط. مرد كامل، و نيز به غلام و كنيز از روى محبت «فتى» گويند.
ت) نَكَسُوا: سرشكسته شدند، سرافكنده شدند.
ض) السقاية: ظرف آب خوردن، پيمانه.
ظ) ألعير: كاروان و كاروانيان.
غ) صُواع: همان «سقاية» قبلى است، پيمانه.
خ) زعيم: ضامن، كفيل.
سوم: تأويل و معناى آيات
در بيان تأويل و معناى آيات، ابتدا تأويل و معناى برخى موارد را،متناسب بامعناى لغوى بيان مى‏داريم و سپس به روايات امامان اهل‏البيت(ع) در اين باره مى‏پردازيم.
تأويل و معناى آيات گذشته براساس معناى واژه‏ها در لغت عرب
الف) داستان ابراهيم(ع) و شكستن بتها ابراهيم(ع) كه پس از شكستن بتها گفت: بل فعله كبيرهم هذا؛ بلكه بزرگشان اين‏چنين كرده، آن حضرت «توريه» فرمود و سخن را مشروط و دو پهلو بيان داشت تا آنان را به خود آورد، و لذا به دنبال آن فرمود: فَاسْئَلُوهُم إنْ كانُوا يَنْطِقُون؛ از خودشان بپرسيد اگر سخن مى‏گويند، يعنى: اگر سخن مى‏گويند، بزرگشان چنين كرده است! و اين از پاسخ بت‏پرستان به ابراهيم(ع) دانسته مى‏شود كه گفتند:لَقَدْ عَلِمْتَ ما هؤُلاءِ يَنْطِقُون؛ تو خود مى‏دانى كه اينها سخن نمى‏گويند٥١.
ب) داستان يوسف و برادران اينكه مأموران يوسف(ع) به برادرانش گفتند: أَيَّتُهَا الْعيرُ إِنَّكُمْ لَسارِقُون؛ اى كاروانيان شما سارقانيد! اين سخنى درست [اما با توريه] بود، زيرا آنان – در گذشته – يوسف را از پدرش دزديده بودند.
اما درباره «پيمانه» شاه نيز گفتند: نَفْقِدُ صُواعَ الْمَلِك؛ پيمانه شاه را گم كرده‏ايم، و نگفتند: پيمانه شاه سرقت شده كه در اين سخن نيز «توريه» شده است.٥٢
ج) داستان رسول خدا(ص) پس از فتح خداوند سبحان در سوره فتح فرموده:
إِنَّا فَتَحْنا لَكَ فَتْحاً مُبيناً× لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَ ما تَأَخَّرَ وَ يُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَ يَهْدِيَكَ صِراطاً مُسْتَقيما× وَ يَنْصُرَكَ اللَّهُ نَصْراً عَزيزا؛٥٣
ما تو را فتح و پيروزى روشن داديم× تا خداوند تبعات و پى‏آمدهاى گذشته و آينده‏ات را بر تو بپوشاند، و نعمتش را بر تو تمام گرداند، و به راه راست هدايتت نمايد× و خداوند ياريت مى‏كند، يارى شكست‏ناپذير.
شرح و تفسير واژه‏ها
الف) فَتَحْنا: گشوديم. مراد از فتح در اينجا، صلح حديبيه است. خداوند از آن رو فتح و فيروزى‏اش فرموده، كه عزت و شوكت مشركان قريش را درهم شكست، و قدرت دشمنى با رسول خدا(ص) و آماده كردن سپاه را از آنان گرفت، و راه ورود پيامبر(ص) به مكه را گشود و آن را فتح كرد.
ب) لِيَغْفر: تا بپوشاند. غفران: پوشاندن.
ج) ذنبك: دنباله و پى‏آمد كارت. راغب اصفهانى گويد: «ذنب» در اصل، گرفتن دنباله و ذنب هر چيز است. «أذنبته» يعنى: دنبال او را گرفتم. كاربرد اين واژه در كارهايى است كه آينده وخيم و ناهنجار دارند. جمع «ذنب»٥٤ذنوب است.
تأويل و معناى آيه براساس معناى لغوى از جمله اخبار «صلح حديبيه»، روايت مغازى واقدى است كه فشرده آن چنين است:
…و عمر به سوى رسول خدا(ص) خيز برداشت و گفت: آيا ما مسلمان نيستيم؟ فرمود: «چرا.» گفت: پس چرا در دينمان به پستى و زبونى تن دهيم؟ رسول خدا(ص) فرمود: «من بنده خدا و فرستاده او هستم و هرگز نافرمانى‏اش نكنم و هرگز ضايعم نكند.» و عمر پيوسته رسول خدا(ص) را پاسخ مى‏گفت. سپس با ابوبكر و ابوعبيده -در اين باره به گفتگو پرداخت و آنها پاسخش داده و نظرش را رد كردند. عمر خود در اين باره گويد: در آن روز چيزى از شك و ترديد بر من وارد شد، و به گونه‏اى به پيامبر بازگشتم كه هرگز بمانند آن نكرده بودم… تا آخر روايت.٥٥
اين سوره نازل شد واعلام داشت كه صلح حديبيه براى رسول‏خدا(ص) ومسلمانان عين فتح و فيروزى است، و آنچه را كه مشركان پى‏آمد و دنباله كارهاى پيامبر(ص) و گناه او به شمار آورده‏اند، يعنى: سفيه خواندن آنها و كوبيدن بتهايشان در مكه، و كشتن آنها در جنگ بدر و احد و… خداوند به وسيله اين صلحِ فتح‏آور، همه را پوشاند. و جمله: ما تقدّم من ذنبك و ما تأخّر در اين سوره از جهت معنى به مانند جمله: و لهم علىَّ ذنب و اخاف ان يقتلون در سوره شعراست. يعنى: ذنب و گناه و پى‏آمد كار به نظر مشركان و فرعونيان، و نه ذنب و گناه حقيقى و واقعى. بنابراين، گناه پيامبر(ص) در برابر قومش، همانند گناه موسى در برابر قبطيان مصر بود.
×××
به همين مقدار از بيان تأويل و معناى آيات، بنابر معناى لغوى آن، بسنده مى‏كنيم و در بخش بعدى – به يارى خدا – تأويل و معناى آيات در روايات را مى‏آوريم.
تأويل و معناى آيات در روايات امامان اهل‏بيت(ع)
شيخ صدوق روايت كند كه: مأمون عباسى متكلمان اسلامى و ساير اديان از يهود و نصارى و مجوس و صابئين را نزد امام رضا(ع) گرد هم آورد. على بن جهم از متكلمان اسلامى كه در بين آنان بود از امام رضا(ع) پرسيد: اى زاده پيامبر! آيا شما قائل به عصمت انبياييد؟ فرمود: آرى. گفت: پس با اين سخن خداى متعال چه مى‏كنيد كه فرموده: وَ عَصى آدَمُ رَبَّه، و نيز اينكه فرموده: وَ ذَاالنُّونَ إذْ ذَهَبَ مُغاضباً فَظَنَّ أَن لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْه، و اينكه درباره يوسف فرموده: و لقد همّت به و همّ بها، و اينكه درباره داود فرموده: وَ ظَنَّ داوُد أنَّما فَتَنّاه، و اينكه درباره پيامبرش محمد(ص) فرموده: وَ تُخفي في نَفسكَ مَا اللَّهُ مُبْديهِ وَ تَخْشَى النّاسَ وَ اللَّهُ أَحقُّ أَن تَخْشاه؟
امام(ع) به او فرمود: «واى بر تو اى على! از خدا بترس و زشتيها را به انبياى الهى نسبت مده، و كتاب خدا را به رأى خود تأويل و معنى مكن كه خداى عزوجل مى‏فرمايد: وَ ما يَعْلَمُ تَأْويلَهُ إِلاَّ اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ؛ تأويل و معناى آن را جز خدا و راسخان در علم نمى‏دانند.
اما سخن خداى عزوجل درباره آدم: وعصى آدم ربه فغوى، پس بدان كه خداى سبحان آدم را آفريد تا حجت و جانشين او در زمين و آباديهاى آن باشد. خداوند او را براى بهشت نيافريده بود. و نافرمانى آدم در بهشت بود نه در زمين. [در بهشت بود] تا مقدرات الهى به انجام رسد. پس، هنگامى كه به زمين فرود آمد و با گزينش الهى حجت و جانشين خدا شد، معصوم گرديد كه خداوند فرموده: إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْراهيمَ وَ آلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمينَ ؛ خداوند، آدم و نوح و آل ابراهيم و آل عمران را بر جهانيان برگزيد.
و اما سخن خداى عزوجل [درباره يونس(ع)]: «وَ ذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ؛ و يونس هنگامى كه خشمگين رفت و بر اين باور بود كه هرگز در تنگنايش نمى‏گذاريم»، يونس، بر اين باور بود كه خداوند روزى‏اش را در تنگنا قرار نمى‏دهد. آيا سخن خداى عزوجل را نشنيده‏اى كه مى‏فرمايد: وَ أمّا إذا مَا ابْتَلاهُ فَقَدَرَ عَلَيْه رِزْقَه؛ اما هرگاه انسان را امتحان كند و روزى‏اش را در تنگنا قرار دهد. يعنى، او را در مضيقه بگذارد، و اگر يونس پنداشته بود كه خداوند، قادر و تواناى بر او نيست كه يقيناً كافر شده بود!
اما سخن خداى عزوجل درباره يوسف: «وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِها؛ آن زن قصد يوسف كرد و او قصد وى»، يعنى: آن زن قصد گناه كرد و يوسف قصد كشتن وى – اگر مجبورش مى‏كرد – كه بر گناه بزرگى وادارش كرده بود. پس، خداوند كشتن و فحشاء را از يوسف دور گردانيد. چنانكه فرموده: لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَ الْفَحْشاء؛ تا بدى و فحشاء را از او دور گردانيم. سوء، يعنى: كشتن. و فحشاء، يعنى: زنا.
و اما داود، اصحاب شما درباره او چه مى‏گويند؟
على بن جهم گفت: مى‏گويند: داود در محراب خود نماز مى‏گزارد كه ابليس به شكل زيباترين پرندگان خود را به او نماياند. او نمازش را شكست و برخاست تا آن پرنده را بگيرد. پرنده به داخل خانه رفت. او به دنبالش برون شد. پرنده به پشت بام پريد. او در طلبش بالا رفت. پرنده در خانه اوريا بن حنان فرود آمد. داود پرنده را مى‏پاييد كه ناگهان ديد همسر اوريا خود را مى‏شويد. او را كه ديد خواستارش شد. اوريا را پيش‏تر به برخى از جنگها فرستاده بود. پس، به فرمانده‏اش نوشت كه اوريا را در خط مقدم جبهه قرار بده. اوريا به خط مقدم رفت و بر مشركان پيروز شد و اين بر داود گران آمد. دوباره نوشت كه او را پيشاروى «تابوت» قرار بده، اوريا – كه رحمت خدا بر او باد – كشته شد و داود همسرش را به عقد خود درآورد.
امام رضا(ع)، ناگهان تپانچه بر صورت خويش زد و فرمود: «انّا لله و انّا اليه راجعون؛ به راستى كه پيامبرى از پيامبران الهى را ابتدا به سبك شمردن نمازش نسبت داديد تا به دنبال كبوتر افتاد، سپس به فحشاء، و پس از آن به قتل و كشتن!»
گفت: اى زاده رسول خدا! پس خطاى او چه بود؟
فرمود: «واى بر تو! داود، تنها پنداشت كه خداى عزوجل مخلوقى داناتر از او نيافريده است. خداوند نيز آن دو فرشته را برانگيخت تا بر بالاى محراب رفتند و گفتند: حَضْمان بَغَى بَعْضُنا عَلى بَعْض فَأَحْكُم بَيْنَنَا بِالحَقِّ وَ لا تُشْطِطْ وَ اهْدِنا إلى سَواءِالصِّراطِ. إنَّ هَذا أَخى لَهُ تِسْعٌ وَ تِسْعُونَ نَعْجَةً وَلِىَ نَعْجَةٌ واحِدةٌ فَقالَ اَكْفِلَيْنَها وَ عَزَّني فِى الخِطاب؛ ما دو شاكى هستيم كه يكى از ما بر ديگرى ستم كرده، پس در ميان ما به حق داورى كن و منحرف مشو، و ما را به راه راست هدايت كن. اين برادر من است كه نود و نه ميش دارد و من يكى بيش ندارم. مى‏گويد: آن را هم در اختيار من بگذار و در سخن با من درشتى مى‏كند.» داود بر عليه متشاكى شتاب كرد و گفت: «لَقَدْ ظَلَمَكَ بِسُؤالِ نَعْجَتِكَ الى نِعاجِهِ؛ او با درخواست افزودن ميش تو بر ميشهايش، بر تو ستم كرده است!»
او از شاكى دليل نخواست، و به متشاكى توجه ننمود و نپرسيد: پاسخ تو چيست؟ و اين خطاى داورى او بود، نه آنچه شما به سوى آن رفته‏ايد. آيا سخن خداى عزوجل را نمى‏شنوى كه مى‏فرمايد: يا داوُدُ إنّا جَعَلْناكَ خَليفَةً فِى الأَرْض فَاحْكُمْ بَينَ النّاسِ بِالحَقّ؛ اى داود ما تو را خليفه‏اى در زمين قرار داديم. پس در ميان مردم، به حق داورى كن.»
[راوى گويد:] گفتم: اى زاده رسول خدا! پس داستان او با اوريا چيست؟ فرمود: «زن در دوران داود اگر شوهرش مى‏مرد يا كشته مى‏شد، پس از او هرگز ازدواج نمى‏كرد، و اولين كسى كه خداوند عزوجل، ازدواج با زنِ شوهر از دست داده را براى او روا دانست، داود بود…»٥٦
در داستان داود(ع)، روايت ديگرى از اميرالمؤمنين على(ع) است كه فرموده: «اگر فردى را پيش من آوردند كه بگويد داود(ع) با همسر اوريا ازدواج كرده، دو حد بر او جارى مى‏كنم: حدى براى نبوت و حدى براى اسلام.»٥٧يعنى: اگر كسى بگويد داود پيش از شهادت اوريا با همسر او ازدواج كرده است.
در روايت ديگرى است: «هر كس داستان داود را، بدان گونه كه قصه‏پردازان روايت مى‏كنند، روايت كند، يكصد و شصت تازيانه بر او مى‏زنم. [حد قذف هشتاد تازيانه است].
و در روايت ديگرى است: «اين حد افترا بر انبياست.»٥٨
صدوق همانند روايت اول را از امام صادق(ع) نيز، روايت كرده است.
اگر گفته شود، آنچه شما آورديد با آنچه در تفسير منسوب به قمى آمده، معارض است. فشرده روايت تفسير منسوب به قمى چنين است: «داود(ع) در محرابش نماز مى‏گزارد كه پرنده‏اى فرارويش قرار گرفت و چون برخاست تا آن را بگيرد، پرنده پر زد و بر ديوار ميان داود و اوريا نشست – داود او را پى فرمانى فرستاده بود – داود از ديوار بالا رفت تا آن را بگيرد كه ديد زنى نشسته خود را مى‏شويد. زن كه او را ديد موهايش را پراكند و بدنش را با آنها پوشانيد. داود شيفته او شد و به محراب خويش بازگشت و به فرمانده‏اش نوشت به كجا و كجا حركت كند و «تابوت» رابين خود ودشمن قرار دهد و اوريا را پيشاروى تابوت فرستد. او چنين كرد و وى كشته شد و…»٥٩
مى‏گوييم: «راوى اين روايت، روايات متعدد وارد در تفسير آيات در مكتب خلفا راگردهم آورده، و از پندار خود نيز چيزى بر آن افزوده، سپس آن را از قول امام صادق(ع) روايت كرده است.
ما متن اين روايت را – بدون اشاره به سند آن – مورد بررسى قرار داده و مى‏گوييم: درباره داستان اورياى مذكور، خبر ويژه‏اى از امام صادق(ع) رسيده كه وقتى راوى از او مى‏پرسد:
نظر شما در آنچه مردم درباره داود و همسر اوريا مى‏گويند چيست؟
امام مى‏فرمايد: «اين چيزى است كه عامه ساخته‏اند.»٦٠
امام صادق(ع) در اين حديث با صراحت مى‏فرمايد: منشأ سخن مردم درباره داود و بيوه اوريا، «عامه» يعنى پيروان مكتب خلفا هستند.
پس، اين سخن يقيناً از سوى آنها به كتب حديثى مكتب اهل‏بيت(ع) سرايت كرده است، و ما اينگونه روايات را «روايات منتقلة» ناميده‏ايم، يعنى رواياتى كه از مكتب خلفا به مكتب اهل‏بيت منتقل شده است.٦١
و اگر مصدر و ريشه اين روايت را در كتابهاى تاريخ و تفسير مكتب خلفا بجوييم، درمى‏يابيم كه، راويان اين روايت آن را از رسول خدا(ص) روايت نكرده‏اند، و نگفته‏اند كه رسول خدا(ص) آن را گفته است؛ مگر يك روايت كه سيوطى در تفسير آيه از يزيد رقاشى از انس روايت كرده، و ما پيش‏تر، در همين بحثها بطلان آن را روشن كرديم.
×××
نتيجه آنكه:
در داستان زيد و زينب، رسول‏خدا(ص) با شوهر دادن زينب به زيد، قانون «همتايى نَسَبى» جاهلى را، با قانون «همتايى اسلامى» درهم شكست، و پس از اين پيروزى بزرگ، خداوند متعال او را فرمان داد تا – با زينب مطلّقه زيد – ازدواج كند و قانون «پسرخواندگى» شناخته شده جاهلى را نيز، درهم بشكند و آن را به قانون اسلامى بدل نمايد – همان‏گونه كه داود(ع) با بيوه اوريا ازدواج كرد [و ممنوعيت ازدواج با زنان شوهر از دست داده را درهم شكست]. همه انبياء(ع) در اجراى احكام اسلامى چنين مى‏كنند. رسول خدا(ص) در ابطال قانون «ربا» و قانون «خون‏خواهى» اهل جاهليت نيز، چنين كرد و در حجة الوداع، «ربا» و سود پولهاى عمويش عباس را باطل شده، و خون پسرعمويش را مهدور، اعلام داشت.٦٢
×××
اين، حقيقت ازدواج نبى خدا داود(ع) با بيوه اوريا و ازدواج خاتم انبياء(ص) با مطلّقه پسرخوانده‏اش زيد است. ولى گسترش «روايات اسرائيلى» در تأويل و معناى «قصص انبيا»ى پيشين، و گسترش «روايات ساختگى» در كتابهاى تفسير و برخى ديگر از مصادر اسلامى، حق و باطل را درهم آميخته، و حق را از ديد پژوهشگران مستور داشته است. اين روايات در جوامع اسلامى از آن رو رواج و شهرت يافت كه براى فرو رفتن برخى افراد سلطه حاكم در شهوت جنسى توجيه مناسبى در خود داشت. چنانكه صدور گناهان از امثال يزيد بن معاويه و اشباه وى از خلفاى مروانى و همتايانشان، انگيزه آن شد تا «عامه» به انبياء و رسولان الهى(ع) نيز، نسبت گناه و معصيت داده و از ايشان سلب عصمت نمايند، و اين آيات را درباره آنان به گونه‏اى تأويل و معنى نمايند كه هر گونه نقد و ايراد را از برخى خلفا دور سازد.
١. سوره شعراء، آيه ٢١٤.
٢. اين داستان در تاريخ طبرى، ط اوربا، ج ١، ص ١١٧٢-١١٧١؛ ابن اثير، ج ٢، ص ٢٢٢؛ ترجمه حال حضرت على در تاريخ ابن عساكر و ديگر مدارك معتبر مكتب خلفا آمده است. رجوع شود به بحث اهتمام الرسول به تعيين ولى الامر من بعده، معالم المدرستين، ج ١.
٣. معجم كبير، طبرانى، ج ٦، ص ٢٢١؛ مجمع الزوائد، ج ٩، ص ١١٣؛ و ديگر مدارك آن در بحث »وصى الرسول…« در جلد اول معالم رجوع فرماييد.
٤. تاريخ ابن عساكر، ج ٢، ص ٤٨٦؛ حلية الاولياء، ج ١، ص ٦٣.
٥. صحيح مسلم، ج ٧، ص ١٢٠؛ سنن ترمذى، ج ١٣، ص ١٧١؛ مستدرك صحيحين حاكم، ج ٣، ص ١٠٨ و ١٠٩.
٦. سوره حجر، آيات ٣٩ – ٤٢.
٧. سوره يوسف، آيه ٢٤.
٨. سوره بقره، آيه ١٢٤.
٩ . سوره انبياء، آيه ٧٣.
١٠. سوره ص، آيه ٢٦.
١١. سوره بقره، آيه ٣٠.
١٢. سوره بقره، آيه ٢٦.
١٣. سوره انفال، آيه ٤٨؛ سوره نحل، آيه ٢٤؛ سوره عنكبوت، آيه ٣٧.
١٤. معجم البلدان، ماده «حجر»؛ سيره ابن هشام، ج ٤، ص ١٦٤ و ١٦٥؛ مغازى واقدى، ص ١٠٠٦- ١٠٠٨؛ امتاع الاسماع، ص ٤٥٦-٤٥٤؛ مسند احمد، ج ٢، ص ٥٨، ٥٩، ٧٢-٦٦، ٧٤، ٩١، ٩٦، ١١٣ و ١٣٧ و ج ٣، ص ٢٩٦؛ صحيح بخارى، ج ٣، ص ٦١ و ٩٦، در ذكر غزوه تبوك و تفسير سوره حجر، صحيح مسلم، كتاب زهد، حديث ٣٩ و ٤٠.
١٥. عبارت از نصر است.
١٦. بابل منطقه‏اى در عراق بين كوفه و بغداد است. و پل صراة بر رودخانه صراة در نزديكى بغداد مى‏باشد. مراجعه كنيد: معجم البلدان، ماده «صراط» و «بابل».
١٧. وقعه صفين، نصر بن مزاحم، ص ١٣٥.
١٨. بحارالانوار، ج ٤١، ص ١٦٨، به نقل از علل الشرايع، ص ١٢٥ و بصائر الدرجات، ص ٥٨.
١٩. اقتباس از آيه… سوره بقره.
٢٠. سوره ص، آيات ١٧ – ٢٦.
٢١. تفسير طبرى، ج ٢٣، ص ٩٥ و ٩٦، چاپ دار المعرفة بيروت.
٢٢. تفسير طبرى، ج ٢٣، ص ٩٦، چاپ دار المعرفة بيروت؛ تفسير سيوطى، ج ٥، ص ١٤٨. عبارت متن از طبرى است.
٢٣.طبقات ابن‏سعد،ج٥، ص٣٩٥، چاپ‏اروپا؛ كشف‏الظنون، ص١٣٢٨؛ تاريخ‏العرب، دكتر جوادعلى، ج١، ص٤٤.
٢٤. وفيات الاعيان، ابن خلكان، ج ١، ص ٣٥٤، چاپ اول؛ طبقات ابن سعد، ج ٧، بخش اول، ص ١٢٠، چاپ اروپا.
٢٥. ميزان الاعتدال، ج ١، ص ٥٢٧، شماره رديف: ١٩٦٨.
٢٦. طبقات ابن سعد، ج ٨، ص ١٢٠.
٢٧. وفيات الاعيان، ابن خلكان، در شرح حال واصل بن عطاء. و نيز مراجعه كنيد: يكصد و پنجاه صحابى ساختگى، شرح حال ابن ابى‏العوجاء در بحث: زندقه و زنادقه؛ الكنى و الألقاب، ج١، ص١٩٢، چاپ صيدا.
٢٨. تهذيب‏التهذيب، ج١١، ص٣٠٩ – ٣١١؛ تهذيب الكمال، ج٨، ص٢٦٨، نسخه خطى كتابخانه ظاهرية.
٢٩. سوره اعراف، آيه ٣٢.
٣٠. طبقات ابن سعد، ج ٧، قسمت دوم، ص ١٣، چاپ اروپا.
٣١. تهذيب التهذيب، ج ١١، ص ٣٠٩ – ٣١١.
٣٢. مراجعه كنيد: تاريخ بغداد، ج ١٢، ص ١٦٠- ١٦٩، در شرح حال مقاتل، ش ٧١٤٢؛ وفيات الأعيان، ج ٤، ص ٢٤٢-٢٤٠؛ تهذيب التهذيب، ج ١٠، ص ٢٧٩- ٢٨٥؛ ميزان الاعتدال، ج ٤، ص ١٧٢، ش ٧٨٤١.
٣٣. سوره احزاب، آيات ٣٦ – ٤٠.
٣٤. تفسير طبرى، ج ٢٢، ص ١٠ و ١١، چاپ دار المعرفة، بيروت.
٣٥. اسد الغابة، ج ٢، ص ٢٢٧-٢٢٤.
٣٦.اسدالغابه، ج٧، ص٣٠٣؛ در شرح حال ام‏ايمن؛ استيعاب، ص٧٦٥؛ اصابه، ج٤، ص٤١٧-٤١٥، ش١١٤٥.
٣٧. سوره احزاب، آيه ٣٦.
٣٨. سوره احزاب، آيات ٣٧ – ٤٠.
٣٩. سوره احزاب، آيات ٤ و ٥.
٤٠. سوره انبياء، آيات ٥٨ – ٦٥.
٤١. سوره يوسف، آيات ٧٠ – ٧٨.
٤٢. سوره انبياء، آيات ٨٧ – ٨٨.
٤٣. سوره فتح، آيات ١ – ٣.
٤٤. سوره اعراف، آيه ٣١.
٤٥. سوره كهف، آيه ٦٩.
٤٦. سوره تحريم، آيه ٧.
٤٧. سوره طه، آيه ١٢١.
٤٨. سوره نازعات، آيه ٢.
٤٩. سوره شعراء، آيات ١٠ – ١٥.
٥٠ . سوره قصص، آيات ١٥ – ٢١.
٥١. سوره انبياء، آيات ٦٣ و ٦٥.
٥٢. مراجعه كنيد: تفسير مجمع البيان، ج ٣، ص ٢٥٢، در تفسير اين آيات.
٥٣. سوره فتح، آيات ١ – ٤.
٥٤. مفردات راغب، ماده ذنب.
٥٥. مغازى واقدى، ج ١، ص ٦٠٦ و ٦٠٧، كه ما فشرده آن را آورديم.
٥٦. بحار، ج ١١، ص ٧٣، به نقل از امالى صدوق، ص ٩٢-٩٠ و عيون اخبار الرضا، ص ١٠٨.
٥٧. تفسير مجمع البيان و نور الثقلين در تفسير آيه، و تنزيه الأنبياء سيد مرتضى، ص ٩٢.
٥٨. تفسير خازن و فخر رازى و نور الثقلين در تفسير آيه.
٥٩. بحار، ج ١٤، ص ٢٣-٢٠، به نقل از تفسير قمى. و التتمة فى كتاب الاسرائيليات و اثرها فى كتب التفسير، ص ٢٣٣، چاپ اول، بيروت.
٦٠. بحار، ج ١٤، ص ٢٠٠.
٦١. به بحث «روايات منتقلة» در كتاب ما، القران الكريم و روايات المدرستين، ج ٢ مراجعه نماييد.
٦٢. در سيره ابن هشام، ج ٤، ص ١٧٥، چاپ مصر روايت كند كه: رسول خدا(ص) در خطبه‏اش در حجة الوداع فرمود: «…و هر گونه ربايى برداشته شد، و سرمايه‏هاى شما از آنِ شماست، نه ستم كنيد و نه ستم شويد. خداوند فرموده هيچ‏گونه ربايى نباشد، و «ربا»ى عباس بن عبدالمطلب، همه‏اش برداشته و باطل است، و هرگونه خونى كه در جاهليت ريخته شده، هَدَر است، و اولين خونى كه از شما برمى‏دارم، خون پسر ربيعة بن حرث بن عبدالمطلب است – وى در قبيله «بنى‏ليث» شير مى‏خورد كه قبيله «هذيل» او را كشتند – و او اولين كس است كه براى هدر شمردن خونهاى جاهليت، از وى شروع مى‏كنم.»

۲
٦- توسل به پيامبران خدا و تبرك به آثار ايشان ٦- توسل به پيامبران خدا و تبرك به آثار ايشان توسل به پيامبر(ص) و تبرك به آثار او در حيات و ممات برخى از مسلمانان در بحث از صفات انبيا(ع) گويند:
تبرك جستن به آثار انبيا و عبادتگاه گرفتن محل قبر ايشان شرك است. بازسازى و بناى بر قبور آنان در حد شرك است. مجلس بزرگداشت تولد ايشان و تولد اوليا معصيت و بدعتِ حرام است. و در يك كلام، توسل به خدا به وسيله غير خدا، در حد شرك است. و وسيله قرار دادن رسول خدا(ص) پس از وفات آن حضرت، مخالف شرع اسلام است.
مخالفان اين گروه در پاسخ چنين استدلال مى‏كنند كه:
الف) تبرك جستن به آثار پيامبر(ص) در همه كتب حديثى با نقل متواتر آمده است كه: صحابه رسول خدا(ص) در زمان حيات ايشان با مباشرت و خواسته خود آن حضرت به آثار او تبرك مى‏جستند. چنانكه پس از وفات ايشان نيز، اين روش را ادامه دادند. برخى از دلايل ايشان چنين است:
تبرك جستن به آب دهان پيامبر(ص) در صحيح بخارى از سهل بن سعد روايت كند١كه رسول خدا(ص) در جنگ خيبر فرمود: «فردا اين پرچم را به دست كسى خواهم داد كه خداوند خيبر را به دست او مى‏گشايد، او دوستدار خدا و رسول خداست و خدا و رسول خدا دوستدار اويند.» راوى گويد: مردم آن شب را به سختى سپرى كردند تا بدانند پرچم به دست كدامين آنها داده خواهد شد. بامدادان همگى به نزد رسول خدا(ص) آمدند و هر يك اميد آن داشت كه پرچم به او داده شود كه رسول خدا فرمود: على كجاست؟ گفته شد: يا رسول اللَّه او از درد چشمانش مى‏نالد. پيامبر به دنبال او فرستاد تا حاضر شد، و دو چشم او را با آب دهان شفا بخشيد، به گونه‏اى كه گويا دردى وجود نداشته است…» تا آخر حديث.٢
اين روايت در صحيح مسلم از قول سلمة بن اكوع چنين است:
گويد: نزد على آمدم و او را كه دچار درد چشم بود با خود مى‏كشيدم تا نزد رسول‏خدايش آوردم. آن حضرت با آب دهان چشمانش را شفا بخشيد و پرچم را به‏دست او داد.٣
تبرك جستن به وضوى رسول خدا(ص) در صحيح بخارى از انس بن مالك روايت كند كه گفت:
«وقت نماز عصر فرا رسيد و مردم براى وضو به جستجوى آب پرداختند و آن را نيافتند. پيامبر(ص) با ظرف وضو سر رسيد و دست خود را در آن نهاد و به مردم فرمود وضو بگيرند. ناگهان ديدم آب از سر انگشتان آن حضرت همچون چشمه مى‏جوشيد و مردم تا آخرين نفر از آن وضو گرفتند.»٤
و در روايت ديگرى از جابربن عبداللَّه گويد:
«من با پيامبر(ص) بودم كه وقت نماز عصر فرا رسيد و ما جز اندكى آب نداشتيم. آن را در ظرفى ريختند و نزد پيامبر(ص) آوردند. ايشان دست خود را در آن فرو بردند و انگشتان خود را باز كردند و فرمودند: وضوگيرندگان بشتابند كه خداوند بركت افزايد. ناگهان ديدم آب از ميان انگشتان آن حضرت مى‏جوشيد تا آنگاه كه مردم وضو گرفتند و نوشيدند، و اين معجزه چنان در من اثر كرد كه ديگر دچار ترديد نگشتم و دانستم كه اين عين بركت است. به جابر گفتند: شما در آن روز چند نفر بوديد؟ گفت: يك هزار و چهارصد نفر! و در روايت ديگرى، پانصد نفر.»٥
تبرك جستن به موى پيامبر(ص) مسلم در صحيح خود روايت مى‏كند كه: «رسول خدا(ص) به مِنى آمد و پس از رمى جمرات و قربانى كردن، سر خود را تراشيد و آن را به مردمان داد.»
و در روايت ديگرى گويد: «آن حضرت سرتراش را فرا خواند و پس از تراشيدن موها، آنها را به اباطلحه داد. راوى گويد: او نيز آنها را ميان مردم تقسيم كرد.»٦
و نيز از انس بن مالك روايت كند كه گفت:
«رسول خدا(ص) را ديدم كه سر مى‏تراشيد و صحابه آن حضرت دور او را گرفته بودند تا هر مويى كه فرو افتد در دست يكى از آنان قرار گيرد.»٧
و در كتاب اسد الغابه در شرح حال خالد بن وليد گويد:
«خالد بن وليد كه در نبرد با ايرانيان و روميان نقش ويژه و برجسته‏اى داشت به هنگام فتح دمشق در شب كلاهى كه با آن مى‏جنگيد، تار مويى از رسول خدا(ص) را قرار داده بود كه به بركت آن فتح و ظفر مى‏جست و هميشه پيروز بود.»
همچنين در شرح حال او در اصابه و مستدرك حاكم گويند:
«خالد بن وليد در نبرد يرموك شب كلاه خويش را گم كرد و دستور داد آن را بجويند. ابتدا آن را نيافتند، ولى دوباره جستجو كردند و آن را يافتند و ديدند شب كلاهى كهنه و مندرس است. خالد گفت: رسول خدا(ص) در سالى عمره به جاى آورد و سر تراشيد. مردمان به جمع‏آورى موهاى آن حضرت پرداختند و من در گرفتن موى پيشانى بر آنان سبقت گرفتم و آن را در اين شب كلاه نهادم و اكنون در هيچ نبردى حاضر نمى‏شوم كه اين شب كلاه با من باشد مگر آنكه پيروزى نصيب من مى‏گردد.»٨
و در صحيح بخارى روايت كند كه: «تارهايى از موى پيامبر(ص) نزد ام‏سلمه زوجه رسول خدا(ص) بود كه هرگاه كسى را چشم‏زخمى مى‏رسيد ظرف آبى خدمت ايشان مى‏فرستاد تا آن موها را در آن فرو كند و آسيب‏ديده را شفا بخشد.»٩
عبيده گويد: «اگر يك تار موى پيامبر نزد من باشد از همه دنيا و هرچه در آن است نزد من محبوبتر است.»١٠
تبرك جستن به لباس پيامبر(ص) عبداللَّه خادم اسماء دختر ابوبكر گويد: «بانوى من اسماء جبه و روپوش بلندى با نشانهاى سبز به من نشان داد و گفت: اين جبه را رسول خدا(ص) مى‏پوشيد و ما آن را مى‏شوييم و از آن شفا مى‏گيريم.»١١
و در صحيح مسلم گويد: «اين جبه رسول خدا(ص) است. سپس جبه‏اى بلند و خسروانه بيرون آورد كه جادكمه‏ها و چاكهاى آن از حرير و ديباج بود و گفت: اين جبه نزد عايشه بود تا از دنيا رفت و پس از او به من رسيد. پيامبر آن را مى‏پوشيد و ما آن را مى‏شوييم تا بيماران به وسيله آن بهبود يابند.»١٢
تبرك جستن به تير و پيكان پيامبر(ص) بخارى درباره صلح حديبيه روايت كرده و گويد:
«رسول خدا(ص) با سپاهيان خود در انتهاى حديبيه بر سر چاهى كم‏آب فرود آمدند مردم به سوى آن شتافتند و با سرعت آب آن را كشيدند و اندكى بعد از تشنگى به رسول خدا شكوه كردند. پيامبر(ص) تيرى از تيردان خود بيرون كشيد و فرمود تا آن را در درون چاه قرار دهند. پس به خدا سوگند پيوسته جوشيد و آنان را سيراب كرد تا از آنجا كوچ كردند.»١٣
تبرك جستن به جاى دست پيامبر(ص) در كتاب اصابه و مسند احمد در شرح حال حنظله روايتى است كه فشرده آن چنين است:
حنظله گويد: «جد من مرا خدمت پيامبر(ص) برد و گفت: من پسرانى بزرگ و كوچك دارم كه اين كوچكترين آنهاست. براى او دعا بفرماييد. پيامبر(ص) دستى بر سر او كشيد و فرمود: «خداوند سعادتت افزايد. يا: او سعادتمند است.» راوى گويد: با چشم خود ديدم كه بيمارانِ صورت باد كرده يا حيوانات پستان ورم كرده را نزد حنظله مى‏آوردند و او بر دست خود آب دهان مى‏زد و با «بسم اللَّه» آن را بر سر خود مى‏كشيد و مى‏گفت: اين جاى دست رسول خدا(ص) است. سپس محل ورم كرده را مسح مى‏كرد و به گفته راوى، ورم برطرف مى‏شد.»١٤
و در عبارت اصابه آمده است:
«حنظله بسم اللَّه مى‏گفت‏و دستش را بر سر خود، كه جاى دست رسول‏خدا بود، مى‏نهاد و آن را مسح مى‏كرد و سپس بر محل ورم كرده مى‏كشيد و آماس آن برطرف مى‏شد.»
×××
بارى، بركت و فرخندگى همچون نور خورشيد و عطر شكوفه از رسول خدا(ص) به اطراف او پراكنده مى‏شد؛ و در كودكى و بزرگى، در سفر و حضر، در شب و روز، هيچ‏گاه از آن حضرت جدا نگرديد. چه آنگاه كه در خيمه حليمه سعديه مادر رضاعى خود بود، و چه در سفر شام براى تجارت، يا در خيمه ام معبد در حال هجرت، يا در مدينه در كسوت قيادت و رهبرى و حكومت. و بديهى است كه آنچه را ما در اينجا آورديم نمونه‏اى از انواع است و ما هرگز در صدد آمار و احصاء نبوده‏ايم. زيرا، احصاى همه در توان هيچ پژوهشگرى نگنجد. و آنچه بيان شد براى دارندگان قلب سليم و گوش شنوا و دل آگاه بسنده باشد.
در بخش بعد موضوع شفاعت‏خواهى و وسيله قرار دادن پيامبر(ص) به درگاه خداى متعال را بررسى كرده و سپس – به يارى خدا – به منشأ اختلاف درباره ويژگيها و امتيازات رسول خدا(ص) بر ساير مردمان مى‏پردازيم.
توسل به رسول خدا(ص) معتقدان به جواز و مشروعيت توسل به رسول اللَّه(ص) و وسيله قرار دادن آن حضرت به درگاه خداوند متعال در همه دورانها، مى‏گويند: اينگونه توسل پيش از خلقت رسول خدا و در زمان حيات و بعد از وفات آن حضرت با رضاى الهى انجام گرفته است و همچنان تا روز قيامت نيز، به دلايل زير، ادامه مى‏يابد:
نخست: توسل به رسول خدا(ص) قبل از خلقت گروهى از راويان حديث از جمله حاكم نيشابورى در كتاب مستدرك خود از قول عمر بن خطاب روايت كنند كه، «آدم(ع) هنگامى كه دچار آن لغزش گرديد، عرض كرد: پروردگارا! از تو مى‏خواهم كه به حق محمد و آل محمد مرا ببخشى. خداوند سبحان فرمود: اى آدم! تو محمد را چگونه شناختى در حالى كه من هنوز او را نيافريده‏ام؟
عرض كرد: پروردگارا! هنگامى كه مرا به دست قدرت خود آفريدى، و از روح خودت در من دميدى، سر كه برداشتم ديدم بر ستونهاى عرش نوشته شده: لا اله الا اللَّه محمد رسول اللَّه.پس دانستم كه تو نام كسى جز محبوب‏ترين آفريده‏ات را كنار نام خود قرار نمى‏دهى.
خداوند فرمود: راست گفتى اى آدم! او محبوب‏ترين آفريده‏هاى من است. مرا به حق او بخوان كه تو را بخشيدم. و اگر محمد نبود تو را نمى‏آفريدم.»
اين حديث را طبرانى نيز در كتاب خود آورده و بر آن افزوده: «و او آخرين پيامبر نسل توست.»١٥
و در تفسير اين آيه شريفه:
وَ لَمَّا جاءَهُمْ كِتابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ وَ كانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكافِرين؛١٦
و هنگامى كه از سوى خدا كتابى به سويشان آمد كه تصديق‏كننده كتاب آنان است، و آنها خود پيش از اين – به نام آورنده آن – بر كفار پيروزى مى‏جستند. حال كه همان شناساى ايشان به سويشان آمده به آن كافر شدند. پس لعنت خدا بر كافران باد.
محدثان و مفسران در تفسير اين آيه روايت كرده‏اند كه: يهود مدينه و خيبر پيش از بعثت هرگاه با همسايگان عرب و مشرك خود از قبيله اوس و خزرج و غير ايشان، مى‏جنگيدند، به نام رسول خدا(ص) كه در تورات يافته بودند بر آنان پيروزى مى‏جستند و پيروز مى‏شدند و عليه كفار دعا مى‏كردند و مى‏گفتند: «پروردگارا! به حق نبىّ امّى از تو مى‏خواهيم كه ما را بر آنها پيروز گردانى.» يا مى‏گفتند: «پروردگارا! به نام نبى خودت ما را بر آنها پيروز گردان.»١٧
اما هنگامى كه كتاب خداوندى، قرآن كريم و تصديق‏كننده تورات و انجيل به وسيله كسى كه او را به خوبى و بى‏ترديد مى‏شناختند، يعنى محمد، به سويشان آمد، بدان كافر شدند، زيرا او از بنى‏اسرائيل نبود.١٨
دوم: توسل به پيامبر(ص) در حال حيات احمد بن حنبل، ترمذى، ابن ماجه و بيهقى از عثمان بن حنيف روايت كنند كه: مردى نابينا خدمت رسول خدا(ص) آمد و عرض كرد: از خدا بخواه مرا بهبود بخشد. پيامبر(ص) به او فرمود: «اگر خواستى دعا مى‏كنم و اگر بخواهى صبر مى‏كنى كه براى تو بهتر است.» عرض كرد: دعا بفرماييد. پيامبر به او فرمود: «وضو بگير، وضوى نيكو و اين دعا را بخوان:
اللّهمّ إنّي أَسألكَ وَ أَتوجَّهُ إليكَ بِنَبيّكَ مُحمّد نَبىِّ الرَّحْمة. يا مُحمَّد إنّي تَوجَّهتُ بكَ إلى ربّي في حاجتي لِتُقضى لي. اللّهمَّ شفّعه فى.
پروردگارا! من به وسيله پيامبرت محمد پيامبر رحمت، به سوى تو مى‏آيم و از تو درخواست مى‏كنم. اى محمد! من براى درخواست حاجتم از خداوند نزد تو آمدم و تو را وسيله قرار دادم تا خواسته‏ام برآورده گردد. خداوندا! او را شفيع و وسيله من قرار ده.»١٩
اين روايت را بيهقى و ترمذى صحيح السند دانسته‏اند.
سوم: توسل به پيامبر(ص) بعد از وفات طبرانى در معجم الكبير از عثمان بن حنيف روايت كند كه:
«مردى براى نياز خويش نزد عثمان بن عفان آمد و شد مى‏كرد ولى عثمان به او و خواسته او توجهى نشان نمى‏داد. آن مرد ابن حنيف را ديد و از وضع موجود شكوه كرد. عثمان بن حنيف به او گفت: به وضوخانه برو وضو بگير. سپس به مسجد درآى و دو ركعت نماز بگزار و بگو:
اللّهمَّ إنّي أسْألكَ وَ أَتوجَّهُ إليكَ بِنَبيّنا مُحمّد نَبىِّ الرَّحمة. يا مُحمّد إنّي أتوجَّهُ بكَ لي ربّي لِتقضى حاجتي.» و تذكر حاجتك.
«پروردگارا! من به وسيله پيامبرمان محمد پيامبر رحمت، به سوى تو مى‏آيم و از تو درخواست مى‏كنم. اى محمد! من براى رفتن به سوى خدا نزد تو آمدم و تو را وسيله قرار دادم تا حاجتم برآورده گردد.» سپس خواسته ات را يادآور مى‏شوى.
آن مرد رفت و آنچه به او گفته بود انجام داد. سپس به در خانه عثمان بن عفان آمد كه ناگهان دربان خانه نزد او آمد و دستش را گرفت و وارد مجلس عثمان كرد. او نيز وى را روى زيرانداز كنار خود نشانيد و گفت: خواسته‏ات چيست؟ او خواسته‏اش را بيان كرد و وى آن را برآورده ساخت. سپس به او گفت: تو تا اين ساعت نيازت را يادآور نشده بودى. و گفت: هر نياز و حاجت ديگرى كه دارى بيان كن.»٢٠
ج) توسل به قبر پيامبر(ص) در سنن دارمى و وفاء الوفاء سمهودى از اوس بن عبداللَّه روايت كنند كه گفت:
«مردم مدينه دچار قحطى شديد شدند و به عايشه شكوه كردند. عايشه گفت: به سوى قبر پيامبر(ص) برويد و دريچه‏اى از آن به سوى آسمان باز كنيد تا ميان قبر و آسمان سقفى نباشد.
راوى گويد: چنين كردند. پس از آن، چنان بارانى بر ما باريد كه گياهان روييدند و شتران فربه شدند.»٢١
د) توسل به عباس عموى پيامبر(ص) در صحيح بخارى است كه:
عمر بن خطاب هرگاه قحطى مى‏شد عباس بن عبدالمطلب را شفيع و وسيله قرار مى‏داد و مى‏گفت:
اللّهمَّ إنّا كنّا نتوسَّل إليكَ بِنَبيّنا فَتسقينا و إنّا نتوسَّل إليكَ بِعمِّ نَبيِّنا فَاسْقنا. قال: فيسقون.
پروردگارا! ما در گذشته با توسل به پيامبرمان به سوى تو مى‏آمديم و تو بارانمان مى‏دادى و سيرابمان مى‏كردى. و اكنون با توسل به عموى پيامبرمان به سوى تو مى‏آييم. پس، بارانمان ده و سيرابمان كن.
راوى گويد: پس از آن باران مى‏باريد و سيراب مى‏شدند.٢٢
هـ) توسل به لباس پيامبر(ص) براى كاستن از فشار قبر در كنزالعمال، استيعاب، اسدالغابه و اصابه در شرح حال فاطمه بنت اسد از ابن عباس روايت كنند كه گفت: «هنگامى كه فاطمه بنت اسد مادر اميرالمؤمنين، على بن ابى‏طالب(ع) وفات كرد، رسول خدا(ص) پيراهن خود را بر او پوشانيد و در قبر وى در كنار او خوابيد.»
حاضران با تعجب گفتند: آنچه را كه با اين جنازه انجام دادى، تا به حال از شما نديده بوديم! فرمود: «اين براى آن است كه هيچ‏كس – بعد از ابى‏طالب نسبت به من نيكوكارتر از او نبوده است. من پيراهن خود را بر او پوشاندم تا او از جامه‏هاى بهشتى بپوشد، و در قبر با او خوابيدم تا از فشار قبر در امان باشد.»٢٣
و در طبقات ابن سعد از سهل بن سعد روايت كند كه گفت: «زنى با عبايى بافته‏شده حاشيه‏دار خدمت رسول خدا(ص) رسيد و گفت: يا رسول اللَّه! من اين عبا را با دست خود بافته و آن را آورده‏ام كه بر شما بپوشانم. راوى گويد: رسول خدا(ص) كه بدان نياز داشت، آن را پذيرفت و پوشش خود قرار داد و روزى كه بإ؛ظظس‏ذ آن در جمع ما آمده بود، فلان بن فلان آن را برانداز كرد و گفت: يا رسول اللَّه! اين عبا چقدر نيكوست! آن‏را بر من بپوشان! فرمود: باشد. پس، تا آنجا كه خدا خواست در آن مجلس نشست و سپس مراجعت فرمود و چون به منزل رسيد، آن را پيچيد و نزد او فرستاد. مردم به او گفتند: كار خوبى نكردى، رسول خدا(ص) چون به آن نياز داشت آن را پذيرفت و تو كه مى‏دانستى پيامبر هيچ سائلى را رد نمى‏كند آن را از او درخواست كردى! آن مرد گفت: به خدا سوگند، آن را براى پوشيدن بر خود نخواستم، بلكه او رااز پيامبر(ص) درخواست كردم تا كفن روز مرگم باشد. سهل گويد: آن عبا روز مرگ‏كفن او بود.»٢٤

٧- بزرگداشت ياد انبياء و بندگان صالح خدا اختلاف درباره بزرگداشت ياد انبياء(ع) و بندگان صالح خدا دلايل معتقدان به استحباب بزرگداشت معتقدان به محبوبيت بزرگداشت ياد انبياء استدلال مى‏كنند كه بيشتر مناسك حج بزرگداشت ياد انبياء و اولياء(ع) است. چنانكه به نمونه‏هايى از آن اشاره مى‏كنيم:
الف) مقام ابراهيم خداوند متعال مى‏فرمايد:
وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهيمَ مُصَلًّى؛٢٥
نمازگاه خود را از مقام ابراهيم برگيريد.
در صحيح بخارى روايتى است كه فشرده آن چنين است: ابراهيم و اسماعيل هنگامى كه خانه كعبه را بنا مى‏كردند، اسماعيل سنگ مى‏آورد و ابراهيم بنا مى‏كرد تا آنكه ديوار بلندى يافت و اسماعيل اين سنگ را [براى زير پاى پدر] آورد٢٦.
ابراهيم(ع) بر روى آن ايستاد و به ادامه بنا پرداخت و اسماعيل نيز سنگها را به دست او مى‏داد٢٧.
در روايت بعد از آن آمده است:
ديواربلندى يافت و ابراهيم از جابجايى سنگهاناتوان گرديد، بدين‏خاطر، بر روى سنگ مقام ايستاد و اسماعيل سنگها را به دست او مى‏داد.
خداوند سبحان – چنانكه روشن است – مردمان را فرمان داده تا از قدمگاه ابراهيم در بيت اللَّه الحرام تبرك جويند و از آن نمازگاه برگيرند تا ياد ابراهيم(ع) زنده و جاويد گردد، و هيچ اثرى از شركِ به خدا هم در آن نيست.
ب) صفا و مروه خداوند سبحان مى‏فرمايد:
إِنَّ الصَّفا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما؛٢٨
به راستى كه صفا و مروه از شعائر الهى است. پس كسى كه حج بگذارد يا عمره، هيچ باكى بر او نيست كه آنها را طواف نمايد.
بخارى در اين باره روايتى دارد كه فشرده آن چنين است:
هنگامى كه ابراهيم(ع) هاجر را با پسرش اسماعيل در مكه رها كرد و آب آشاميدنى آنها تمام شد و او و فرزندش دچار تشنگى شدند و اسماعيل از شدت تشنگى به خود مى‏پيچيد، هاجر [از شدت اندوه]به سوى صفا رفت تا شاهد آن حالت نباشد. سپس بر بلنداى آن شد و به اطراف نگريست تا شايد كسى را ببيند، و چون كسى را نيافت، از صفا فرود آمد و به زمين هموار كه رسيد، همانند انسانى تلاشگر، به «سعى» و كوشش پرداخت تا هموارى را پيمود و به مروه رسيد. سپس بر بلنداى آن شد و به اطراف نگريست تا شايد كسى را ببيند، و چون در آنجا نيز كسى را نيافت، اين رفت و آمد را هفت بار ادامه داد.
ابن عباس گويد: رسول خدا(ص) فرمود: اين سعى مردمان در ميان صفا و مروه، [يادآور] همان سعى هاجر است٢٩.
خداوند «سعى» ميان «صفا و مروه» را نيز، بخشى از مناسك حج قرار داد تا يادآور «سعى» هاجر و بزرگداشتى براى كار بزرگ او باشد. استحباب هروله و تند رفتن حاجيان در فاصله هموار ميان «صفا و مروه» نيز، زنده كردن ياد هروله و تند رفتن‏هاى تلاشگرانه او در آنجاست.
ج) رمى جمره يا پرتاب سنگ به سوى شيطان امام احمد بن حنبل و طيالسى در مسندهاى خود از رسول خدا(ص) روايت كنند كه فرمود:
جبرئيل ابراهيم(ع) را به سوى «جمره عقبه»٣٠برد و شيطان را به او نشان داد، ابراهيم(ع) با هفت عدد سنگ او را رمى كرد كه ناپديد شد. سپس او را به سوى «جمره وسطى»٣١برد و – باز هم – شيطان را به او نماياند و ابراهيم نيز با هفت عدد سنگ او را راند تا ناپديد شد. سپس به «جَمَره قُصوى»٣٢آمد و شيطان را به وى نشان داد و او با هفت سنگ شيطان را راند تا ناپديد شد.٣٣
خداوند سبحان، بدين‏گونه رمى شيطان از سوى ابراهيم(ع) را گرامى داشت و براى زنده نگه داشتن ياد او، «رمى جمرات» را بخشى از مناسك حج قرار داد.
د) فدية يا قربانى دادن خداوند سبحان درباره ابراهيم و اسماعيل مى‏فرمايد:
فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَليم× فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قالَ يا بُنَيَّ إِنِّي أَرى فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ ما ذا تَرى قالَ يا أَبَتِ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ سَتَجِدُني إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرين× فَلَمَّا أَسْلَما وَ تَلَّهُ لِلْجَبين× وَ نادَيْناهُ أَنْ يا إِبْراهيمُ× قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنينَ× إِنَّ هذا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبينُ× وَ فَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظيم؛٣٤پس او را به پسرى بردبار، مژده داديم و چون به رشد رسيد و با پدر كوشيد [ابراهيم به او] گفت: پسرم! من در خواب مى‏بينم كه بايد تو را قربانى كنم، تو چه نظر مى‏دهى؟ [اسماعيل]گفت: پدر جان! هرچه مأمورى انجام ده كه به زودى – اگر خدا بخواهد – مرا از بردباران مى‏يابى. پس چون تسليم شدند و او را به روى افكند، ندايش داديم كه، اى ابراهيم! به راستى كه آن خواب را راست گردانيدى، ما نيكوكاران را اينگونه پاداش مى‏دهيم. به راستى كه اين همان امتحان روشن است و او را به ذبح عظيمى فدا داديم.
و بدين‏گونه، خداوند براى زنده نگه داشتن ياد و خاطره اين قربانى، و فرستادن آن گوسفند در فداى اسماعيل، قربانى كردن گوسفند و بزرگداشت آن خاطره را بخشى از مناسك حج قرار داد، و حاجيان را فرمود تا همواره در «مِنى» قربانى كنند، و با اين قربانى ياد و خاطره تسليم شدن ابراهيم در برابر خداى متعال را بزرگ و گرامى بدارند.
آرى، در مقام ابراهيم(ع)، بركت و فرخندگى از قدوم ابراهيم(ع) به جاى پاى آن حضرت گسترش يافت، و خداوند فرمان داد تا آن محل در «بيت اللَّه الحرام» نمازگاه شده و زنده‏كننده ياد و خاطره آن حضرت باشد.
در بخش آينده، به گسترش بركت و فرخندگى از آدم ابوالبشر(ع) مى‏پردازيم.
گسترش بركت از آدم(ع) و بزرگداشت ياد آن در برخى روايات آمده است كه: خداوند ذوالجلال بعد از ظهر نهم ماه ذى‏الحجة در عرفات آدم(ع) را مورد بخشايش قرار داد. سپس جبرئيل به هنگام غروب او را به سوى مشعر الحرام حركت داد. آدم(ع) در شب دهم ذى‏الحجة در آنجا با بيتوته و شب زنده‏دارى به دعا و تشكر از خداوند در قبول توبه‏اش پرداخت. سپس صبح كه شد به سوى «منى» حركت كرد و در روز دهم سر خود را تراشيد تا نشانه قبول توبه و آزادى او از گناهان باشد.
خداوند نيز، اين روز را براى آدم(ع) و فرزندان او عيد قرار داد، و هر چه را آدم(ع) انجام داده بود، براى هميشه تاريخ، از مناسك حج فرزندان او گردانيد: در عصر روز نهم در عرفات توبه آنان را مى‏پذيرد و در شب دهم در «مشعر الحرام» به دعا و ياد خدا مى‏پردازند و روز دهم كه مى‏شود در «منى» سرهاى خود را مى‏تراشند. سپس بر اين مناسك و اعمال، آنچه ابراهيم و اسماعيل و هاجر نيز انجام داده بودند، افزوده شده و مناسك حج با آنها كامل گرديد.
بنابراين، اعمال حج همگى، بركت‏جويى از آن زمانها و مكانهايى است كه آن بندگان صالح و شايسته خداوند در آنها زيستند، و همه اين مناسك بزرگداشت ياد و خاطره آنان در هميشه تاريخ است.
در بخش بعد، نمونه‏اى از گسترش و سرايت شومى و نحوست از مكان به واردشوندگان در آن را مى‏آوريم.
گسترش نحوست و شومى از مكان به اهل آن بخارى و مسلم و احمد بن حنبل روايت كنند كه: رسول خدا(ص) در سالى كه به غزوه تبوك مى‏رفتند، با سپاه در سرزمين حِجر، نزديك خانه‏هاى قوم ثمود پياده شدند. همراهان آن حضرت از چاههاى آبى كه قوم ثمود از آن مى‏نوشيدند، آب كشيدند و خمير نان ساختند و ديگ‏هاى پخت گوشت را بر پا داشتند. رسول خدا(ص) فرمانشان داد تا غذاى ديگها را دور بريزند و خميرها را به شتران بدهند. سپس آنان را حركت داد تا بر سر چاهى كه ناقه صالح از آن مى‏نوشيد، فرود آمدند، و آنان را از ورود بر جايگاه قومى كه عذاب شده‏اند بر حذر داشت و فرمود:
إنّي أَخشى أنْ يُصيبكُم مِثل ما أَصابَهُم فَلا تَدخُلوا عَليهم؛ من مى‏ترسم بر شما نيز، همان برسد كه بر آنها رسيد، پس بر جايگاه آنان وارد نشويد!٣٥
عبارت صحيح مسلم چنين است:
وَ لا َتَدخُلوا مَساكِن الَّذينَ ظَلمُوا أَنفسهُم الاّ أنْ تَكونُوا باكين، حَذرَاً أنْ يُصيبَكُم مِثلِ ما أَصابَهُم. ثمَّ زَجَرَ وَ أَسرع حتّى خَلَّفَها؛ در خانه‏هاى كسانى كه بر خويشتن ستم كرده‏اند، داخل نشويد مگر آنكه گريان باشيد تا از مانند آنچه بر آنها رسيده در امان بمانيد. سپس حركت داد و سرعت گرفت تا آنجا را پشت سر گذاشت.
و در عبارت صحيح بخارى آمده است:
[رسول خدا(ص)] پس از آن، سر خود را پوشانيد و بر سرعت افزود تا از آن وادى‏گذشت.
در روايت ديگرى در مسند احمد آمده است:
[رسول خدا(ص)] در حالى كه سوار بر مركب بود، بار داى خويش، سر خود را پوشانيد٣٦.
منشأ و علت شومى و بركت در مكان شومى سرزمين و چاههاى آب قوم ثمود٣٧چيزى نبود جز آنچه كه از اين قوم سر زد و از آنها به سرزمين و چاههاى آب‏شان سرايت كرد و تا عصر خاتم انبيا(ص) و تا هر گاه كه خدا بخواهد، باقى است.
بركت و فرخندگى آبشخور ناقه صالح نيز، چيزى نبود جز آنكه، ناقه صالح از آن نوشيده بود و فضيلت و بركتش به آن چاه سرايت كرد و تا زمان خاتم انبيا(ص) و تإ؛غ‏غ‏أظ هر چه خدا بخواهد باقى است.
و بديهى است كه ناقه صالح و آبشخور آن، نزد خدا از اسماعيل و چاه زمزم او، گرامى‏تر نيست؛ بلكه خداوند از بركت اسماعيل(ع)، براى هميشه تاريخ، زمزم را مبارك قرار داده است.
همچنين است سرايت و گسترش بركت از چيزهايى كه خداوند بر بندگان صالح و شايسته خود، در زمانهاى ويژه همانند روز جمعه، قرار داده است.
بركت و فرخندگى روز جمعه
در صحيح مسلم روايتى است كه مى‏گويد:
إنَّ اللَّه خلَق آدمَ يومَ الجُمُعة و أدْخَلَه الجنَّة يومَ الجُمُعة؛ خداوند آدم را در روز جمعه آفريد و در روز جمعه نيز، او را وارد آن بهشت گردانيد.٣٨
اين شرافت و برترى، و غير آن، از مواهبى است كه خداوند، در روز جمعه، بر بندگان خويش ارزانى فرموده و بركت روز جمعه را دائمى و هميشگى قرار داده است.
بركت در ماه رمضان
همچنين است حال بركت در ماه رمضان كه خداوند سبحان فرموده:
شَهْرُ رَمَضانَ الَّذي أُنْزِلَ فيهِ الْقُرْآنُ هُدىً لِلنَّاسِ وَ بَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى وَ الْفُرْقان؛٣٩
ماه رمضان، ماهى كه قرآن در آن نازل شد براى هدايت مردمان و نشانه‏هايى از راهنمايى و جدايى [حق و باطل].
و نيز فرموده:
إِنَّا أَنْزَلْناهُ في لَيْلَةِ الْقَدْرِ وَ ما أَدْراكَ ما لَيْلَةُ الْقَدْرِ لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْر٤٠…؛ ما اين [قرآن] را در شب قدر نازل كرديم. و چه مى‏دانى شب قدر چيست. شب قدر بهتر از هزار ماه است….
بنابراين، بركت و فرخندگى از شب قدرى كه قرآن بر خاتم انبيا(ص) در آن نازل شد، به همه روزها و شبهاى ماه رمضان سرايت و گسترش يافت و همين بركت در اين ماه از اين شب، تا هميشه تاريخ ماندگار و ابدى گرديد.
پس از اشاره به فضيلت بزرگداشت ياد و خاطره برگزيدگان خدا، تأكيد مى‏كنيم كه مقصود ما از بزرگداشت ياد و خاطره آنان -مثلاً-: خواندن سيره و روش صحيح ودرست و تحريف نشده رسول خدا(ص) در شب تولد آن حضرت مى‏باشد، و نيز، طعام دادن در راه خدا و هديه كردن ثواب آن براى رسول الله(ص) است. با اين شرط كه از اقدام بر بدعتها و خلاف شرع‏هاى اختراعى برخى صوفيه شديداً اجتناب گردد.
٨- حكم بازسازى قبور انبياء واولياءو عبادت در آنها دلايل معتقدان به تحريم بنا بر قبور مسلمانان در موضوع بازسازى و عمارت بر قبور انبياء و اولياء، و طواف پيرامون آنها، و مسجد و عبادتگاه قرار دادن اين قبور، با يكديگر، اختلاف كرده‏اند. معتقدان به تحريم به رواياتى استدلال مى‏كنند كه مهمترين آنها اينهايند:
الف) از امام على(ع) روايت كرده‏اند كه فرموده:
كانَ رَسُولُ اللَّهِ(ص) فى جِنازَةٍ فَقالَ: أيُّكم يَنْطَلق إلَى الْمَدينَةِ فَلا يَدَعُ بِها وَ ثَناً، إلاَّ كَسَرَه، وَلا قَبْراً إلاَّ سَوَّاه، وَ لا صُورَة إلاَّ لَطخَها؟ فَقالَ رَجُلٌ: أنَا يا رَسُولَ اللهِ، فَانْطَلَقَ فَهابَ أهْلَ الْمَدينَةِ، فَرَجَعَ. فَقالَ عَلىٌّ: أنَا اَنْطَلِقُ يا رَسُولَ اللَّه؟ قالَ: فَانْطَلِقْ. فَانْطَلِقَ ثُمَّ رَجَعَ فَقالَ: يا رَسُولَ اللَّهِ! لَمْ اَدَعْ بِهَا وَ ثَنَاً إلاَّ كَسَرْتُهُ وَ لا قَبْراً إلاَّ سَوَّيْتُه، وَ لا صُورَةً إلاَّ لَطَخْتُها؛
على(ع) فرموده: «رسول خدا(ص) در تشييع جنازه‏اى بود كه فرمود: كدام يك از شما به سوى مدينه مى‏رود تا همه بتهاى آنجا را شكسته و همه قبرهاى آن را صاف و همه صورتها [مجسمه‏هاى] آن را دگرگون كند؟» مردى گفت: «من اى رسول خدا!» او رفت و از مردم مدينه ترسيد و بازگشت. على(ع) گفت: «اى رسول خدا(ص) من بروم؟» فرمود: «برو.» او رفت. سپس بازگشت و گفت: «اى رسول خدا(ص)! همه بتها را شكستم، همه قبرها را صاف كردم و همه صورتها را واژگون نمودم.»
اين روايت در كتابهاى حديثى تكرار شده و ما كاملترين عبارت آن را آورديم.٤١
ب) از رسول خدا(ص) روايت كرده‏اند كه فرموده:
أللَّهُمَّ لا تَجْعَلْ قَبْرى وَ ثَناً، لَعَنَ اللَّهُ قَوْماً اتَّخَذُوا قُبُورَ أنْبِيائِهِم مَساجِد؛
پروردگارا قبر مرا بت مگردان، خدا لعنت كند گروهى را كه قبور انبيايشان را مسجد گزيدند٤٢.
در روايت ديگرى رسول خدا(ص) آنانى را كه قبور انبياى خود را مسجد گزيده‏اند معرفى كرده و فرموده:
قاتَلَ اللَّهُ اليَهُود، إتَّخَذُوا قُبُور أنْبِيائِهم مَساجِد؛
خدا بكشد يهود را، آنان قبور انبيايشان را مسجد گزيدند٤٣.
ج) استدلال بدانچه از رسول خدا(ص) درباره نهى زنان از زيارت قبور روايت شده، مانند آنچه ابن ماجه و ترمذى و ابوداود با اسناد خودشان در سنن از ابوهريره و حسان و ابن عباس آورده‏اند كه:
أنَّ رَسُولَ اللَّه(ص) لَعَنَ زَوّاراتِ القُبُور؛
رسول خدا(ص) زنهاى زيارت‏كننده قبور را لعنت فرموده است٤٤.
اشكال و خدشه در روايات بخش اول اشكال نخست: اوضاع مدينه پيش از هجرت پيامبر اكرم(ص) پس از آنكه برخى از مردم مدينه اسلام آوردند، پيش از هر كار، ابتدا مصعب بن عمير را براى ياد دادن احكام آنروزين اسلام به تازه مسلمانان، به سوى آنان گسيل داشت، زيرا تنها بخشى از مردم مدينه در سفرى كه به حج رفتند در عقبه حاضر شده و با رسول خدا(ص) مخفيانه بيعت كرده بودند، و اسلام در ميان آنان گسترش نيافت مگر آنگاه كه رسول خدا(ص) به سوى ايشان هجرت كرد، و آنان به تدريج به اسلام گرويدند. امام على(ع) نيز، پس از سه روز يا بيشتر، در پى آن حضرت روان شد. داستان ورود پيامبر(ص) به مدينه نيز، معروف و مشهور است. و نيز، رسول خدا(ص) پس از آنكه با يهود بنى‏قريظه و بنى‏النضير و بنى‏قينقاع پيمان‏نامه منعقد كرد، حكومت خود بر مدينه را به تدريج بسط و گسترش داد. حال،با چنين روندى كه از شروع و توسعه و گسترش اسلام در مدينه مى‏دانيم، سؤال اين است كه: رسول خدا(ص) در كجا و چه وقت، در حالى كه در تشييع جنازه بوده، امام على(ع) را به مدينه فرستاده تا بتها را نابود، قبرها را صاف و پيكره‏ها راواژگون نمايد؟
آن هم از موضع قدرت و بمانند فرمانروايى كه سرپيچى از فرمانش ممكن نيست؟ اضافه بر آن، فرستاده نخستين كه مى‏رود و ترسان بازمى‏گردد، پيامبر و ديگران همچنان در تشييع جنازه بوده‏اند!
سپس پيامبر(ص) امام على(ع) را بعد از او فرستاده و آنان همچنان در تشييع جنازه بوده‏اند! اين چگونه ممكن مى‏شود؟
اشكال دوم: زمان و مكان مأموريت در دنباله روايت آمده است كه امام على(ع) به ابوالهياج اسدى فرمود:
أبْعَثُك فيما بَعَثَنى رَسُولُ اللَّهِ(ص): اَمَرَنى أنْ اُسَوِّىَ كُلَّ قَبْرِ وَ أطْمِسَ كُلَّ صَنَمٍ٤٥؛
من تو را به كارى مأمور مى‏كنم كه رسول خدا(ص) مرا مأمور آن كرد: فرمانم داد تا همه قبرها را صاف و همه بتها را نابود كنم.
مسلَّم است كه امام(ع) ابوالهياج اسدى را تنها در دوران حكومت و خلافت خويش مأموريت داده است. بنابراين، باز هم اين سؤال پيش مى‏آيد كه: مأموريت امام(ع) به ابوالهياج در كجا و چه وقت بوده است؟
در عصر خلافت امام على(ع) و پس از فتوحات اسلامى و پس از دوران خلفاى سه‏گانه يا پيش از آن؟ امام(ع) ابوالهياج را به كدام يك از سرزمينها فرستاده تا قبرها را ويران و صاف و بتها را محو و نابود كند؟
ختام سخن آنكه، در هر دو روايت، فرمان صادره از رسول خدا(ص) و امام على(ع) – اگر هر دو خبر صحيح باشد – فرمان نابودى و ويرانى قبور مشركين در سرزمين شرك است. گسترش اين حكم به قبور مسلمانان و وجوب ويرانى آنها از كجاى روايت به دست مى‏آيد؟
اشكال و خدشه در روايات بخش دوم نخست: درباره قبور انبياى بنى‏اسرائيل در باب بيست و پنجم سِفْر پيدايش تورات روايتى است كه فشرده آن چنين است:
ابراهيم(ع) وفات كرد و اسحاق و اسماعيل او را در غار مكفيله در صحراى عِفرون بن صوحار حِثى در مقابل ممرا دفن كردند.٤٦
و در باب پنجاهم آمده است: هنگامى كه يعقوب در مصر وفات كرد فرزندش يوسف او را به غار مكفيله آورد و در كنار پدر و جدش دفن كرد.
و در باب دهم از سِفْر اعداد آمده است: هارون وفات كرد و برادرش موسى او رإ؛ق‏ق‏ت بر فراز كوه هور دفن كرد.
و در باب سى و چهارم از سِفْر تثنيه آمده است:
موسى(ع) در سرزمين مواب وفات كرد و در جواء مقابل خانه فغور دفن گرديد و هيچ انسانى تا به امروز قبر او را نمى‏داند.
و در باب بيست و چهارم از سفر يوشع آمده است: او را در كوه افرايم دفن كردند. و استخوانهاى يوسف در شكيم دفن شده است. و از مدفن داود و سليمان در اسفار تورات ذكرى نيست. صاحب كتاب قاموسِ كتاب مقدس در معرفى و ترجمه صهيون گويد: مدفن داود و سليمان شناخته نشده است.
در ماده الخليل معجم البلدان آمده است:
الخليل نام موضع و شهرى است نزديك بيت‏المقدس به فاصله يك روز راه، داراى قلعه‏ها و ساختمانها و بازار كه قبر ابراهيم خليل(ع) در آنجا و در غارى زير زمين است. آنجا زيارتگاه و محل اجتماع و مهمانسراى زائران است و آن موضع را الخليل گويند؛ نام اصلى‏اش حبرون يا حبرى است.
در تورات است كه خليل(ع) محلى را از عفرون بن صوحارِ حثى به مبلغ چهارصد درهم نقره خريدارى و ساره را در آن دفن كرده است. گروهى از اهل حديث بدانجا منسوب‏اند. آنجا محلى پاك و روح‏افزاست كه آثار بركت بر آن هويداست. مى‏گويند: قلعه آن از بناى سليمان بن داود(ع) است.
هَروى گفته است: «در سال ٥٦٧ هجرى وارد «بيت المقدس» شدم. در آنجا و در شهر «الخليل» با بزرگانى از اهل حديث گرد آمدم. آنان براى من روايت كردند كه در سال ٥١٣ هجرى در دوران ملك بردويل محلى در غار الخليل فرو رفت؛ گروهى از فرنگيان با اجازه شاه وارد آن شدند و ابراهيم و اسحاق و يعقوب(ع) را در آنجا يافتند؛ كفنهايشان پوسيده بود و آنان به ديوارى تكيه داشتند؛ بالاى سرشان قنديلهايى آويزان و سرهايشان باز بود؛ پادشاه دوباره بر آنان كفن پوشانيد و محل فرو رفته را مسدود كرد.
گويد: نزد سلفى خواندم: «مردى كه ارمنى‏اش مى‏گفتند، قصد زيارت الخليل كرد و هداياى فراوانى به متولى آن محل داد و از او خواست تا امكان فرود و ديدار جسد ابراهيم(ع) را برايش فراهم كند. پاسخ شنيد: «اكنون نمى‏شود ولى اگر بمانى تا خلوت شود و زائران بروند، انجام خواهم داد.» هنگامى كه زائران رفتند سنگى را كنار زد و چراغى برگرفت و با يكديگر به اندازه هفتاد درجه به سوى غارى كه هواى فراوانى در آن جريان داشت فرود آمدند. در غار سكويى بود كه ابراهيم(ع) بر روى آن خوابيده و جامه سبزى بر روى او پوشيده بود و هواى جارى در غار با ريش سفيدش بازى مى‏كرد. اسحاق و يعقوب نيز در كنار او بودند. سپس او را به نزديك ديوار غار آورد و به او گفت: ساره پشت اين ديوار است. او خواست تا پشت ديوار را نظاره كند كه ناگهان صدايى برخاست: «از نزديك شدن به حرم بپرهيز!» او گفته است: [با شنيدن صدا] از همانجا كه پايين رفته بودم بازگشتم٤٧.»
در جلد اول تاريخ ابن عساكر در اين باره مطلبى آمده كه فشرده آن چنين است:
«هنگامى كه پس از سال ٨٦ هجرى جامع دمشق را به دستور وليد بن عبدالملك (متوفاى ٩٦ هجرى) حفر مى‏كردند، سر يحيى بن زكريارادر سبدى در صندوق ودر زير يكى از پايه‏هاى گنبد يافتند و آن را به همان‏گونه در زير ستونى از ستونها قرار دادند.»
در تورات و غير تورات ذكرى از قبور ديگر انبياى بنى‏اسرائيل نيامده و مدفن لوط و يوشع و ايوب و عزير و زكريا(ع) شناخته نشده است. عيسى بن مريم(ع) را هم كه خداوند به سوى خود بالا برد.
×××
آنچه گذشت، اخبار قبور «انبياى بنى‏اسرائيل» – يهود بود. ما نه ديده و نه شنيده‏ايم و نه كسى نوشته است كه يهود قبور انبياى خويش را «بت» گرفته باشند و مى‏دانيم كه «بت» كردن قبر با احترام قبر و زيارت آن تفاوت دارد. «بت» گرفتن و «بت» ساختن قبر معنايش آن است كه در نمازها قبر را همانند كعبه قبله‏گاه خويش قرار دهند. پس مقايسه اين دو با هم قياسى باطل است.
دوم: معبد يهود و عبادتگاه بنى‏اسرائيل عبادتگاه بنى‏اسرائيل – يهود – كه «تابوت عهد» در آن بود، خيمه اجتماع نام داشت. در باب «٢٥ تا ٢٨» سِفر خروج تورات چگونگى فرمان خدا به پيامبرش موسى(ع) درباره ساخت آنها، و در باب «٣٠-٢٩» چگونگى فرمان خدا به بنى‏اسرائيل – آنگاه كه در صحرا بودند – براى عبادت در خيمه اجتماع، آمده است.
بنى‏اسرائيل به هرجا كه مى‏رفتند «خيمه و تابوت» را با خود برمى‏داشتند تا آنگاه كه به سرزمين فلسطين رسيدند. داود(ع) در آنجا مقدمات بناى معبدى بر سبك و سياق خيمه اجتماع را براى آنان فراهم آورد و سليمان(ع) آن را بنيان نهاد و خيمه اجتماع و تابوت را در آن جاى دادند.
×××
بدين‏گونه، درمى‏يابيم كه يهود از هنگامى كه در صحرا بودند براى عبادتشان خيمه اجتماع داشتند. زمانى هم كه در فلسطين جايگزين شدند، سليمان(ع) براى آنان عبادتگاه ويژه – هيكل سليمان – بنا كرد تا خيمه عبادت و تابوت عهد را در آن جاى دهند. [پس، بت كردن قبور انبيا و پرستش آن در كجا بوده است؟]
البته همه توجه داريم كه سؤال و ترديد ما در اين بررسيها به هيچ روى متوجه احاديث رسول خدا(ص) نمى‏باشد – ما از چنين كارى به خدا پناه مى‏بريم – بحث و بررسى ما تنها درباره راويان اين احاديث است؛ راويانى كه خداوند از خطا و لغزش و نسيان مصونشان نداشته است.
تا اينجا، دلايل كسانى را كه بازسازى و بناى بر قبور را مخالف شريعت اسلامى مى‏دانند، همراه با پاسخ آن، بيان داشتيم. آنچه در پى مى‏آيد، دلايل آنانى است كه عمارت و بازسازى قبور را موافق شريعت مى‏دانند.
دلايل كسانى كه ساختن مسجد و عبادتگاه بر قبور انبياء واولياء را جايز مى‏دانند ما، در بحث و بررسى «تشكيل مجالس بزرگداشت براى انبيا و صالحين»، چگونگى گسترش و تأثير «بركت و شومى» بر زمان و مكان را – به واسطه آنچه در هر يك از آنها بر بندگان خدا وارد آمده – بيان داشتيم. در اين بحث، دوباره بدانجا بازگشته و به اذن خداى متعال – موارد ذيل را بر آن افزوده و مى‏گوييم:
نخست: در قرآن كريم معتقدان به صحت عبادت در محل قبر انبيا و اولياى خداوند مى‏گويند: خداى متعال در قرآن كريم فرموده:
الف) وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إبْراهيمَ مُصَلّى؛٤٨
و از مقام ابراهيم عبادتگاهى بگيريد.
ب) قالَ الَّذينَ غَلَبُوا عَلى أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِداً؛٤٩
آنان كه بر حالشان [اصحاب كهف] آگاه شدند گفتند: بر جايگاهشان مسجدى بنا خواهيم كرد.
داستان مقام ابراهيم(ع) را در بحث از «مجالس بزرگداشت انبيا و بندگان صالح خدا» آورديم. فشرده آن، بنا بر آنچه بخارى در صحيح خود آورده چنين است:
«كار اسماعيل و ابراهيم(ع) به هنگام ساختن بيت‏اللَّه آن بود كه اسماعيل سنگ مى‏آورد و ابراهيم بنا مى‏كرد تا آنگاه كه ديوار بالا رفت. اسماعيل اين سنگ [مقام ابراهيم] را آورد. ابراهيم بر روى آن ايستاد و اسماعيل سنگ به دستش مى‏داد تا بنا را بالا برد. مقام ابراهيم(ع) كه خداوند فرمانمان داده تا از آن عبادتگاه و مصلا برگيريم همين جا است.»
فشرده داستان اصحاب كهف در تفاسير اصحاف كهف، گروهى از جوانمردان دربار دقيانوس بودند. پادشاهى كه ادعاى ربوبيت كرد. آنان مخفيانه به پروردگارشان ايمان آورده، از نزد پادشاهشان گريخته و به غارى پناه آوردند. خداوند گوش و هوش آنان را گرفته و خواب چند ساله را بر ايشان چيره و سپس آنان را بيدار كرد. آنها فردى از خود را براى تهيه غذا به شهر فرستادند. مردم شهر با ديدن سكه‏هاى قديمى آنان، به رازشان پى بردند. مردم شهر در آن وقت مؤمن بودند و از داستان فرار يك گروه مؤمن از شهر، براى حفظ دين خود، آگاهى داشتند، لذا هنگامى كه جايگاه آنان را دانستند، به سوى غار شتافتند. اين خبر به آن جوانمردان رسيد و آنان كه خوش نداشتند دوباره به شهرشان بازگردند از خدا خواستند تا آنان را بر حالى كه بودند بازگرداند. خداوندبار ديگر آنان را بسان مردگان در خواب كرد. مردم شهر درباره چگونگى برخورد با آنان به بحث و جدال با هم پرداختند، و آنانكه بر حال اصحاب كهف آگاه شده بودند، گفتند: بر جايگاهشان مسجدى بنا مى‏كنيم٥٠.
نتيجه بحث
در آيه اول، خداوند متعال فرمانمان داد تا از جاى چاى ابراهيم(ع) نمازگاه برگيريم و در پس آن خدا را عبادت كنيم. اين كار به هيچ روى شرك نيست بلكه توحيد عبادى و عين اطاعت از خداى سبحان است.
در آيه دوم، خداوند از مؤمنينى خبر داده كه مصمم شدند تا بر خوابگاه آن جوانمردانِ مؤمن مسجدى بسازند و خداى سبحان را در آنجا عبادت كرده و براى او سجده نمايند. اينان همه مؤمن بودند نه مشرك! خداوند نيز آنان را بر اين كارشان مذمت نفرموده است.
×××
اين دو نمونه را از كتاب خدا بيان داشتيم. در سنت رسول خدا(ص) نيز نمونه‏هايى است كه بيان مى‏داريم:
دوم: در سنت رسول اللَّه(ص) الف) در صحيح مسلم و نسائى و ابن ماجه و ترمذى و موطّأ مالك از بريده از پدرش آمده است:
قالَ: قالَ رَسُولُ اللَّه(ص) نَهَيْتُكُمْ عَنْ زِيارَةِ الْقُبُور فَزُورُوها…؛
راوى گويد: رسول خدا(ص) فرمود: «من شما را از زيارت قبور نهى كردم، اكنون به زيارت آنها برويد٥١…»
در سنن ابو داود در پايان اين حديث آمده است: «فَاِنَّ فى زِيارَتِها تَذْكِرَةٌ؛ زيرا كه بازديدن قبور پندآموز است.
در سنن ابن ماجه از زبان ابن مسعود گويد:
إنَّ رَسُولَ اللَّه(ص) قالَ: كُنْتُ نَهَيْتُكُم عَنْ زيارَة الْقُبورِ فَزُورُوها فَإنَّها تُزَهِّدُ فِى الدُّنْيا وَ تُذَكِّرُ فِى الآخِرَة؛
همانا رسول خدا(ص) فرمود: من خود – در گذشته – شما را از زيارت قبور بازداشتم، اكنون به زيارت آنها برويد كه زيارت قبور، دنيا را بى‏مقدار و آخرت را به هنجار نمايد.٥٢
ب) داستان قبور انبياء و رسولان(ع) در مكه و مدينه، از دوران اسماعيل تا عصر خاتم انبياء(ص)، به شرح زير:
١. در مكه همه طواف كنندگان كعبه در همه دورانها، همزمان با طواف بيت‏اللَّه به طواف حجر اسماعيل پرداخته و با ساييدن خود به ديواره آن تبرك مى‏جويند. و اين در جايى است كه اسماعيل و مادرش هاجر در آنجا دفن شده‏اند!
در سيره ابن هشام (متوفاى ٢١٨ هجرى) و تاريخ طبرى (متوفاى ٣١٠ هجرى) و تاريخ ابن اثير (متوفاى ٦٣٠ هجرى) و ابن كثير (متوفاى ٧٧٤ هجرى) رواياتى است كه مى‏گويند: «اسماعيل با مادرش هاجر در حجر مدفونند.»؛ «اسماعيل وصيت كرد تا در كنار قبر مادرش در حجر دفن گردد.»
ابن سعد در طبقات خود گويد: اسماعيل هنگامى كه بيست ساله شد مادرش هاجر در سن نود سالگى درگذشت. او مادرش را در حجر دفن كرد. اسماعيل نيز پس از پدرش ابراهيم درگذشت و در كنار مادرش هاجر در جنب كعبه دفن گرديد.
در روايتى ديگر گويد: «قبر اسماعيل زير ناودان بين ركن و بيت است.٥٣«
در كتاب الاكتفاء كلاعى روايتى است كه فشرده آن چنين است:
«هاجر و اسماعيل و پسرش نابت در حجر دفن شده‏اند.٥٤«
ابن جبير در سفرنامه‏اش قبر اسماعيل و مادرش هاجر را توصيف كرده و گويد:
«در زير ناودان، در صحنِ حجر، نزديك ديوار بيت‏اللَّه الحرام قبر اسماعيل(ع) است. علامت آن سنگ سبز و مرمرين و مستطيلِ محراب‏مانندى است كه سنگ سبز مرمرين ديگرى بر گرد آن پيوسته است. هر دو سنگ از ديدنيهاى شگفت‏آور است. در آنها رگه‏ها و نقاطى است كه اندكى به زردى مى‏زند چنانكه گويا درز و شكاف است و شبيه‏ترين چيزها به ذرات باقى مانده در بوته ذوب طلاست. در جنب‏آن نزديك ركن عراقى، قبر مادرش هاجر است. علامت آن نيز سنگ سبزى به اندازه يك وجب و نيم است. مردم در نماز به اين دو محل از حجر تبرك مى‏جويند، و اين براى آنان سزاست. زيرا، آن دو قبر از بيت عتيق بوده و دربردارنده دو جسد مقدس و گرامى هستند. قبورى كه خداوند آنها را نورانى كرده و به بركت آنهإ؛گ‏گ‏آ نمازگزاران و دعاكنندگان در آنجا را سود رساند. فاصله اين دو قبر مقدس از يكديگر هفت وجب است٥٥.»
عبدالرحمان بن جوزى (متوفاى ٥٩٧ هجرى)٥٦در كتاب خود در باب «معرفى بزرگان مدفون در حرم» مى‏نويسد:
«از صفوان بن عبداللَّه الجمحى روايت شده است كه گفته است: ابن زبير، محلى را [در اطراف بيت] حفر كرد، پوسته‏اى از سنگ سبز پيدا شد، از قريش درباره آن توضيح خواست، هيچ‏كس را آگاه بر آن نيافت، نزد پدرم فرستاد و از او پرسيد، پدرم گفت: «اين قبر اسماعيل(ع) است، آن را جابه جا مكن.» او نيز چنين كرد.»
ابن زبير گفته است: «اين [ديوار] نيم دايره اشاره به آن دارد كه، آنچه به ركن شامى مسجدالحرام مى‏پيوندد قبور دوشيزگان اسماعيل است.»
روايت شده كه محل دفن، ميان ناودان تا درب غربى حجر اسماعيل است.
ابو عبداللَّه محمد بن اسحاق الفاكهى (متوفاى ٢٧٢ هجرى) در كتاب خود٥٧باب: «معرفى قبور دوشيزگان اسماعيل(ع)» مى‏نويسد: روايت شده كه ابن زبير گفته است: «اين نيم دايره كه به ركن شامى پيوسته، قبور دوشيزگان اسماعيل(ع) است.» ابن ابى‏عمر در حديث خود گويد: از سفيان راوى پرسيدند: «اين مكان كدام است؟» او با دست خود به حجر، روبروى ركن غربى كه به ركن يمانى دارالعجلة، مى‏پيوندد، اشاره كرد.»
اين مطلب را عبدالرزاق نيز، در مصنف (ج ٥، ص ١٢٠) و ازراقى٥٨در (ج ٢، ص ٦٦) كتاب خود آورده‏اند.
ابن جوزى در باب: «معرفى بزرگان مدفون در حرم» و ازراقى در اخبار مكه روايتى دارند كه فشرده آن چنين است:
«هر پيامبرى كه امتش هلاك مى‏شدند به مكه مى‏آمد و با مؤمنين همراه خود به عبادت مى‏پرداخت تا وفات مى‏كرد. هود و صالح و شعيب از آنان بودند. و در بين ركن و مقام [ابراهيم] و زمزم و حجر [اسماعيل] قبر نود و نه نفر از انبياء است.»
ابوبكر فقيه از پيامبر اكرم(ص) روايت كرده كه فرمود: «هيچ پيامبرى از قوم خود جدا نشد مگر آنكه به سوى كعبه آمد و خدا را عبادت كرد تا از دنيا رفت. قبر هود و شعيب و صالح در بين زمزم و مقام [ابراهيم] است. قبر سيصد تن از پيامبران در كعبه است و بين ركن يمانى تا ركن اسود هفتاد تن از پيامبران مدفونند٥٩.»
×××
آنچه بيان شد روايات آمده در كتب مكتب خلفا بود، در كتابهاى حديثى مكتب اهل‏بيت(ع) نيز رواياتى همانند آنها به شرح زير آمده است:
كلينى (متوفاى ٣٢٩ هجرى) در كتاب كافى و صدوق (متوفاى ٣٨١ هجرى) در كتاب من لا يحضره الفقيه و علل الشرايع و فيض كاشانى (متوفاى ١٠٨٩ هجرى) در وافى و مجلسى (متوفاى ١١١١ هجرى) در بحار، روايت كرده‏اند كه: – عبارت از كافى است – «قبر هاجر و قبر اسماعيل در «حجر» است٦٠.»
و نيز روايت كرده‏اند: «در حجر قبور انبياء(ع) است.»
در كافى و وافى و بحار آمده است: «در حجر در محدوده ركن سوم، دوشيزگان اسماعيل(ع) مدفونند٦١.»
×××
آنچه آورديم اخبار قبور انبياء و اولياء در مكه بود. در بحث آينده برخى اخبار مربوط به قبور آنان در غير مكه را مى‏آوريم.
قبر مادر پيامبر(ص) در ابواء و زيارت رسول خدا(ص) از مزار مادر
صاحب كتاب معجم البلدان در معرفى ابواء گويد:
«ابواء قريه‏اى است از توابع مدينه كه فاصله آن تا جحفه – از سمت مدينه – بيست و سه ميل است. قبر آمنه دختر وهب، مادر پيامبر اكرم(ص) در ابواء است. سبب دفن او در ابواء آن است كه عبداللَّه پدر رسول خدا(ص) به سوى مدينه رفت تا خرما بياورد. او در مدينه وفات كرد. همسرش آمنه بنت وهب سالى يك بار براى زيارت قبر او به مدينه مى‏رفت. هنگامى كه رسول خدا(ص) شش ساله شد، آمنه به همراه عبدالمطلب و ام ايمن دايه رسول خدا(ص) رهسپار مدينه شد و در راه بازگشت به سوى مكه در ابواء جان سپرد٦٢.»
در تاريخ ابن عساكر آمده است:
«آمنه دختر وهب مادر آقاى ما رسول‏خدا(ص) بود. او رسول‏خدا را براى ديدار داييهاى خود از قبيله بنى‏عامر بن‏نجار به مدينه برد، سپس به سوى مكه بازگشت و در ابواء ميان مكه‏و مدينه، در حالى كه رسول‏خدا، شش ساله بود، بدرود حيات گفت٦٣.»
ابن سعد در طبقات پس از آوردن مشروح اين خبر سخنى دارد كه فشرده آن چنين است:
«رسول‏خدا(ص) هنگامى كه در راه عمره حديبيه به ابواء رسيد نزد قبر مادرش آمنه آمد، آن را اصلاح كرد و در كنار آن گريست. مسلمانان هم به خاطر گريه رسول‏خدا گريستند.»
خبر گريستن رسول خدا بر سر قبر مادرش و گريستن صحابه در ساير كتابهاى حديثى نيز آمده است٦٤.
قبر رسول خدا(ص) در مدينه در طبقات ابن سعد و سيره ابن هشام روايتى است كه فشرده آن چنين است:
«رسول خدا(ص) در خانه خود، در همان اطاقى كه جان به جان آفرين تسليم كرد، دفن گرديد. پس از آن هر يك از دو خليفه، ابوبكر و عمر نيز، در آنجا دفن شدند. سپس اين گنبد سبز رنگ را بر فراز آن بنا كردند٦٥.»
ثواب زيارت قبر رسول خدا(ص) دار قطنى در سنن، طبرانى در معجم و فاكهى در اخبار مكه با اسناد خودشان از ابن عمر آورده‏اند كه گفت:
قالَ رَسُولُ اللَّه(ص): مَنْ حَجَّ فَزارَ قَبْرى بَعْدَ مَوْتى كانَ كَمَنْ زارَنى فىحَياتى؛
رسول خدا(ص) فرمود: هر كس حج بگزارد و قبر مرا -پس از رحلتم- زيارت كند همانند كسى است كه مرا در حال حيات زيارت كرده است٦٦.
طيالسى با سند خود از عمر روايت كرده كه گفت: شنيدم رسول خدا(ص) مى‏فرمود:
مَنْ زارَ قَبْرى اَوْ مَنْ زارَنى كُنْتُ لَهُ شَفيعاً اَوْ شَهيداً؛
هر كس قبر مرا زيارت كند يا مرا زيارت كند – من شفيع او يا گواه او خواهم بود٦٧.
زائران قبر رسول خدا(ص) از اهل‏بيت و صحابه
الف) فاطمه(ع) اولين زائر قبر رسول خدا(ص)
ابن جوزى با سند خود از على(ع) روايت كرده كه فرمود: «هنگامى كه رسول خدا(ص) دفن گرديد، فاطمه(ع) نزد قبر آمد، اندكى ايستاد و سپس مشتى از خاك قبر برگرفت و بر ديده نهاد و گريست و ابيات زير را ترنم كرد:
ما ذا عَلى مَنْ شَمَّ تُربَةَ اَحْمَدٍ أنْ لا يَشُمَّ مَدَى الزَّمانِ غَوالِياً
صُبَّت عَلَىَّ مَصائِبٌ لَوْ أَنَّها صُبَّتْ عَلَى الْأيَّامِ عُدْنَ لَيالِياً٦٨
راستى آنكه شميم سركويت بوييد چه غم‏ار بوى دو عالم به مشامش نرسد
بر من آن شد كه اگر بر همه ايام رود ظلمت دهر به تاريكى شامش نرسد!
ب) ابو ايوب انصارى، زائرى كه صورت بر تربت پاك رسول اللَّه(ص) مى‏سايد:
در مجمع الزوائد به سند خود از ابوداود بن ابوصالح آورده كه او گفت: روزى مروان به سوى قبر رسول خدا(ص) نظر كرد و ديد مردى صورت خود بر قبر نهاده، گفت: مى‏دانى چه مى‏كند؟ آن مرد كه ابو ايوب انصارى صحابى رسول خدا بود، روى خود به سوى مروان گردانيد و گفت: آرى [مى‏دانم چه مى‏كنم] «من به زيارت رسول خدا(ص) آمدم، به زيارت حجر نرفتم٦٩.»
خلاصه و نتيجه بحثها
معتقدان به تحريم بنا و بازسازى قبور انبياء و اولياء و عبادتگاه كردن آنها، با استناد به برخى روايات مى‏گويند:
نخست: امام على(ع) به ابوالهياج اسدى فرمود:
«من تو را به كارى مأموريت مى‏دهم كه رسول خدا(ص) مرا مأمور آن كرد. او گفت: رسول خدا(ص) در تشييع جنازه‏اى بود كه فرمود: كدام يك از شما به مدينه مى‏رود تا همه بتهايش را شكسته، همه قبرهايش را صاف و همه صورتهايش را دگرگون نمايد؟ مردى براى انجام آن روانه شد، ولى از مردم مدينه ترسيد و ناكام بازگشت. امام على(ع) روانه شد و همه آنها را به انجام رسانيد!»
نمى‏توانم فهميد چگونه استدلال‏كنندگان به اين روايت متوجه اشكالات آن نشده‏اند: آيا رسول خدا(ص) در تشييع جنازه در مكه بوده كه فرستاده‏اش را به مدينه مى‏فرستد و او ناكام بازمى‏گردد، سپس پسرعمويش على(ع) را مى‏فرستد و او همه دستورات را انجام مى‏دهد، يا در مدينه بوده؟
اين تشييع جنازه چه مقدار طول كشيده كه فرد اول مى‏رود و ناكام بازمى‏گردد و پس از او پسرعموى پيامبر(ص) روانه مى‏شود و همه قبور را صاف مى‏كند، و همه صورتها را واژگون و همه بتها را مى‏شكند؟ آيا صاحبان اين بتها مسلمان بوده‏اند؟ اگر چنين بوده، براى چه بتها رانگه مى‏داشتند؟ واگر مشرك بوده‏اند چگونه به مجرد رفتن پسرعموى رسول خدا(ص) به سوى آنان، تسليم فرمان او شدند؟ ديگرآنكه، فرمان‏امام على(ع) به ابوالهياج بناچار بايد در زمان خلافت آن حضرت باشد. زيرا صدور فرمانى اين چنين درباره مردمان يك شهر، تنها از حاكم مقتدر مسلط بر امور ممكن گردد.
پس، زمان صدور اين فرمان بعد از زمان حكومت خلفاى سه‏گانه بوده است. حال نمى‏دانم آيا در آن روزگار در سرزمينهاى اسلامى بتى بر جاى مانده بود تا ابوالهياج آن را بشكند؟ راستى را كه نمى‏توانم فهميد!
دوم: استدلال آنان به روايت منسوب به رسول خدا(ص) است. مى‏گويند: رسول خدا(ص) فرموده: «قبر مرا بت نكنيد بدانگونه كه يهود قبور انبياى خود را بت كردند.» نمى‏توانم فهميد، چه وقت يهود قبور انبياى خود را بت كردند؟ آنان پس از خروج از مصر و سرگردانى در بيابان كه براى عبادت، خيمه اجتماع داشتند. در زمان سليمان هم كه آن حضرت براى ايشان عبادتگاه – هيكل سليمان – بنا نهاد. همان‏گونه كه مسجد رسول اللَّه(ص) در مدينه براى عبادت بنا شد.
اما درباره قبر پيامبرانشان نيز، چنانكه گذشت: برخى از آنان اصلاً محل دفنشان ناشناخته است، برخى نيز در غارهايى در زير زمين مدفونند و جاى دفن آنان را تنها افراد معدودى مى‏دانسته‏اند.
اما آنچه از رسول خدا(ص) روايت شده كه آن حضرت زنهاى زيارت‏كننده قبور را لعنت كرده، نمى‏تواند در مقابل روايات صحيح و فراوان ديگر هماوردى نمايد، رواياتى كه رسول خدا(ص) در آنها فرموده: «من خود شما را از زيارت قبور نهى كردم. اكنون آنها را زيارت كنيد.»
×××
اينها خلاصه دلايل معتقدان به حرمت بنا و بازسازى قبور و عبادتگاه و مسجد كردن آنها بود.
معتقدان به جواز بازسازى و عمارت و عبادت در محل قبور نيز، به دلايل زير استدلال كرده‏اند: نخست: در قرآن كريم وَ اتَّخِذُواْ مِن مِّقَامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى؛٧٠
و از مقام ابراهيم عبادتگاهى بگيريد.
قالَ الَّذينَ غَلَبُوا عَلى أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِداً؛٧١
آنانكه بر حالشان [اصحاب كهف] آگاه شدند، گفتند: بر جايگاهشان مسجدى مى‏سازيم.
پس، خداى سبحان ما را فرمان داده تا از جاى پاى خليلش ابراهيم(ع) عبادتگاه بگيريم. و نيز، خبر داده كه، آنان كه بر حال اصحاب كهف آگاه شدند گفتند: «بر خوابگاه ايشان مسجدى مى‏سازيم» و با اين خبر اقدام آنان را تأييد فرموده است.
دوم: در سنت رسول خدا(ص) مى‏گويند: سنت رسول خدا(ص) مؤيد آن است كه آنچه براى قبر نبى خدا اسماعيل و مادرش هاجر و دوشيزگان او و ساير انبياى مدفون در حجر اسماعيل و بيت‏اللَّه‏الحرام انجام شده و برخى از آنها قرنهاى متمادى پس از عصر رسول اكرم(ص) نيز عيان و آشكار و در ديد همگان است، همگى مشروع و مجازند. زيرا، رسول خدا(ص) خود شخصاً حجر اسماعيل را طواف كرده و ذريه رسول اللَّه(ص) و صحابه نيز متابعت نموده و نيكان و پاكان مسلمان تا به امروز، بر اين سنت استوار، و بر انجام آن پاى فشارند.
سوم: سنت رسول خدا در زيارت قبر مادر و گريستن و گرياندن صحابه و ترميم قبر چهارم: استدلال به اطاق سقف‏دار اطاقى كه قبر رسول خدا(ص) و دو خليفه ابوبكر و عمر در آن است و گنبد سبز رنگ افراشته بر فراز آن، كه امروزه شاهد آنيم.
پنچم: ترغيب و تشويق مسلمانان از سوى رسول خدا(ص) به زيارت قبر خود
ششم: زيارت پاره تن رسول اللَّه(ص) فاطمه زهرا(ع) از قبر پدرش رسول خدا(ص) و زيارت صحابى ابو ايوب انصارى از همان قبر
پس، زيارت قبور انبياء و اولياء و بناى عمارت بر آنها و مسجد گزيدن و عبادتگاه گرفتن اين قبور، از سنتهاى بنيادين خداى رحيم و رسول كريم اوست. بنابراين، اولين [پيشواى] قبرگرايان – آنگونه كه برخى تعبير مى‏كنند – رسول خدا(ص) است و پس از او پاره تنش فاطمه(ع) و بعد صحابه والامقام، و سپس ما شيعيان و محبان! واين شرافت ما را بس كه همگى پيرو رسول اللَّه(ص) بوده و آن حضرت الگو و مقتداى ما باشد.
آرى، اگر امروزه نيز، مجال و فرصت يابيم، از سنت رسول خدا(ص) در گريستن بر قبور انبياء و اولياء و ترميم آنها پيروى كرده و زيارت قبر مبارك آن حضرت رإ؛م‏م‏ظظ سرلوحه آنها قرار مى‏دهيم، و در اين كار به صحابى نيكوكار ابوايوب انصارى اقتدا كرده و صورت بر تربت پاك قبر رسول خدا(ص) مى‏نهيم و از پاره تنش فاطمه(ع) درس گرفته خاك قبرش را مى‏بوييم و زمزمه مى‏كنيم:
راستى آنكه شميم سركويت بوييد چه غم ار بوى دو عالم به مشامش نرسد
بر من آن شد كه اگر بر همه ايام رود ظلمت دهر به تاريكى شامش نرسد
ولى چه بگوييم كه در چشم خار و در گلو استخوان است. و انّا للَّه و انّا اليه راجعون!
٩- گريه برميت
الف) رواياتى كه مى‏گويد: پيامبر بر متوفى گريست و بر آن ترغيب فرمود ١. گريه پيامبر(ص) در بيمارى سعد بن عباده
در صحيح مسلم از عبداللَّه بن عمر روايت كند كه گفت: «سعد بن عباده بيمار شد و رسول خدا(ص)، براى عيادت، همراه با عبدالرحمان بن عوف و سعد بن ابى‏وقاص و عبداللَّه بن مسعود به ديدار او رفتند. بر بالينش كه رسيدند مدهوشش يافتند. پيامبر(ص) فرمود: آيا جان سپرده است؟ گفتند: نه، اى رسول خدا! پيامبر(ص) به گريه افتاد. مردم نيز كه گريستن رسول خدا(ص) را ديدند به گريه افتادند. فرمود: آيا نمى‏شنويد؟ خداوند بر سرشك ديده عذاب نمى‏كند، و بر اندوه دل نيز، ولى به خاطر اين – با اشاره به زبان خود – عذاب مى‏كند يا مى‏بخشايد٧٢.»
٢. گريه پيامبر(ص) بر پسرش ابراهيم در صحيح بخارى، صحيح مسلم، سنن ابى‏داود و سنن ابن ماجه از انس بن مالك روايت كنند٧٣كه گفت:
با رسول خدا(ص) وارد شديم… ابراهيم در حال جان سپردن بود. چشمان پيامبر اشك‏ريزان شد، عبدالرحمان بن عوف گفت: اى رسول خدا! شما هم؟ فرمود: «پسر عوف! اين رحمت است» سپس بر آن افزود و فرمود: [درست مى‏بينى] «ديدگان گريان است و دل اندوهبار، ولى هرگز چيزى – جز آنچه كه پروردگارمان را خشنود كند – بر زبان نياوريم. اى ابراهيم! به راستى كه ما از جدايى تو اندوهگينيم٧٤.»
اين روايت در سنن ابن ماجه چنين است:
انس بن مالك گويد: هنگامى كه ابراهيم پسر رسول خدا(ص) جان سپرد، پيامبر(ص) به حاضران فرمود: «او را در كفنهايش نپوشانيد تا [براى آخرين بار] ديدارش كنم.» سپس بر بالينش آمده بر روى او خم شد و گريست٧٥.
در سنن ترمذى آمده است:
جابربن عبداللَّه گويد: پيامبر(ص) دست عبدالرحمان بن عوف را گرفت و با وى بر بالين پسرش ابراهيم آمد و او را كه در حال جان سپردن بود در برگرفت و بر دامن نهاد و گريستن آغازيد. عبدالرحمان بن عوف گفت: آيا گريه مى‏كنى؟ مگر شما نبودى كه از گريه كردن باز مى‏داشتى؟ فرمود: «نه، من از فغان و فرياد دو گروه احمق و سفيه گناهكار باز داشتم: آنان كه هنگام مصيبت چهره مى‏خراشند و گريبان مى‏درند و ناله‏هاى شيطانى سر مى‏دهند٧٦.»
٣. گريه پيامبر(ص) بر نوه خويش در صحيح بخارى، صحيح مسلم، سنن ابى‏داود و سنن نسائى روايت كنند: دختر پيامبر(ص) براى آن حضرت پيام داد: نزد ما بيا كه، پسرى از من جانسپار است. پيامبر برخاست و همراه با سعد بن عباده و مردانى از اصحاب خويش به ديدار آنها آمدند. كودك را كه در حال نفس زدن و جان دادن بود نزد آن حضرت آوردند. سرشك ديدگان پيامبر(ص) به جوشش آمد. سعد گفت: اى رسول خدا! چه مى‏بينم؟ فرمود: «اين رحمت و عطوفتى است كه خداوند در دلهاى بندگانش قرار داده است، و خداوند تنها بندگان رحيم و مهربان خود را مورد رحمت و بخشايش قرار مى‏دهد٧٧.»
٤. گريه پيامبر(ص) بر عموى خويش حمزه
در طبقات ابن‏سعد، مغازى واقدى، مسنداحمد و ديگر كتب مكتب خلفا روايت كنند:
رسول خدا(ص) -پس از جنگ احد- هنگامى كه صداى گريه از خانه‏هاى انصار بر كشته‏هايشان را شنيد، ديدگانش اشكبار شد و گريست و فرمود: «ولى حمزه گريه‏كننده‏اى ندارد.» سعد بن معاذ كه آن را شنيد به نزد زنان بنى‏عبدالاشهل شتافت و آنان را [به سوى پيامبر و تسليت بر او و گريستن بر حمزه] فرا خواند. پيامبر(ص) بر ايشان دعا كرد و آنان را بازگردانيد. پس از آن واقعه، هيچ‏يك از زنان انصار بر مرده‏اى نگريست مگر آنكه ابتدا بر حمزه كرد و پس از آن بر مرده خويش گريست٧٨.
٥. گريه پيامبر(ص) بر شهداى جنگ موته در صحيح بخارى روايت كند:
پيامبر(ص) [چگونه شهيد شدن] زيد و جعفر و ابن رواحه را،پيش از رسيدن خبر آنان، براى مردم توصيف كرد و فرمود:
«زيد پرچم را بر گرفت و ضربت خورد و شهيد شد! سپس جعفر پرچم را بر گرفت. او نيز شهيد شد! پس از آن ابن رواحه پرچم گرفت و شهيد شد.» پيامبر(ص) در حالى اين سخنان را مى‏فرمود كه ديدگانش سرشك مى‏ريختند!٧٩
٦. گريه پيامبر(ص) بر جعفر بن ابى‏طالب در استيعاب، اسد الغابه، اصابه، تاريخ ابن اثير و ديگر كتب مكتب خلفا روايتى است كه فشرده آن چنين است:
هنگامى كه جعفر و اصحاب او به شهادت رسيدند، رسول خدا(ص) به خانه او رفت، فرزندانش را فرا خواند و آنان را -در حالى كه سرشك ديدگانش فرو مى‏ريخت- بوئيد [و نوازش كرد.] همسر جعفر، اسماء گفت:
پدر و مادرم فداى شما باد، چه چيز شما را مى‏گرياند؟ آيا از جعفر و ياران او چيزى به شما رسيده؟ فرمود: «آرى، امروز شهيد شدند.» اسماء گفت: من برخاستم و صيحه زدم و زنان را گرد آوردم، وارد خانه فاطمه كه شدم، ديدم او مى‏گريد و مى‏گويد: واى عمويم! و رسول خدا(ص) [كه چنين ديد] فرمود:
به راستى كه گريه‏كنندگان، بايد بر مثل جعفر بگريند٨٠.
٧. گريه پيامبر(ص) بر مزار مادرش آمنه در صحيح مسلم، مسند احمد، سنن ابى‏داود، نسائى و ابن ماجه٨١روايت كنند:
ابوهريره گويد: پيامبر اكرم(ص) قبر مادرش را زيارت كرد و گريست و همه اطرافيان را گريانيد٨٢.
گريه پيامبر(ص) بر فرزندش حسين(ع) در مناسبتهاى گوناگون
١. حديث ام‏الفضل در مستدرك صحيحين، تاريخ ابن عساكر، مقتل خوارزمى و ديگر كتب مكتب خلفا آمده است٨٣:
از ام الفضل دختر حارث روايت كنند كه او بر پيامبر خدا وارد شد و گفت: اى رسول خدا! من در شب گذشته خواب ناخوشايندى ديدم! فرمود: «چه ديده‏اى؟» گفت: خيلى سخت است! فرمود: «چيست؟» گفت: ديدم گويا قطعه‏اى از جسد شما جدا شد و در دامنم قرار گرفت! رسول خدا(ص) فرمود: «چيز خوبى ديده‏اى؛ فاطمه -انشاء اللَّه- پسرى به دنيا مى‏آورد و در دامان تو جاى مى‏گيرد.» [گويد:] پس از آن، فاطمه -همان‏گونه كه پيامبر فرموده بود – حسين را به دنيا آورد، و او در دامن من جاى گرفت. روزى خدمت رسول خدا(ص) رسيدم و حسين را در دامان آن حضرت نهادم، اندكى بعد توجهش از من منصرف شد، به ناگاه ديدم ديدگان پيامبر(ص) سيل‏آسا اشك مى‏بارد! گويد: گفتم: اى نبى خدا! پدر و مادرم به فدايت، شما را چه مى‏شود؟ فرمود: «جبرئيل – عليه الصلاة و السلام – به ديدارم آمد و به من خبر داد كه: امتم به زودى اين پسرم را مى‏كشند.» گفتم: اين را؟ فرمود: «آرى، او قدرى از تربت سرخش را نيز براى من آورد.»
حاكم صاحب مستدرك صحيحين گويد: اين حديث با شرائط شيخين [بخارى و مسلم] حديثى صحيح است، ولى آن را نياورده‏اند.٨٤
٢. روايت زينب بنت جحش در تاريخ ابن عساكر، مجمع الزوائد، تاريخ ابن كثير و ديگر كتب مكتب خلفا روايت كنند٨٥:
زينب گويد:»دريكى‏ازاوقات‏كه‏رسول خدا(ص) در خانه من بود ومن حسينِ تازه به راه افتاده را نگه مى‏داشتم، لحظه‏اى از وى غافل شدم و او نزد رسول خدا(ص) رفت. فرمود: «آزادش بگذار.» – تا آنجا كه گويد – سپس دستش را بلند كرد. پس از آنكه پيامبر نمازش رابه‏انجام رسانيد، گفتم: اى رسول خدا! من امروز كارى را از شما ديدم كه تا به حال نديده بودم؟ فرمود: «جبرئيل نزد من آمد و به من خبر داد امت من اين [فرزندم] رامى‏كشند. گفتم: پس تربتش رابه من نشان بده و او تربت سرخ رنگى برايم آورد.»٨٦
٣.روايت عايشه در تاريخ ابن عساكر، مقتل خوارزمى، مجمع الزوائد و ديگر كتب پيروان مكتب خلفا از ابى‏سلمة بن عبدالرحمن روايت كنند٨٧:
عايشه گويد: «رسول خدا(ص) كه حسين را بر ران خود نشانيد، جبرئيل نزد او آمد و گفت: اين پسر توست؟ فرمود: «آرى»، گفت: ولى امتت به زودى – پس از تو – او را مى‏كشند. ديدگان پيامبر(ص) اشكبار شد. جبرئيل گفت: اگر بخواهى سرزمينى را كه در آن كشته مى‏شود به تو نشان مى‏دهم. فرمود: «آرى چنين كن.» جبرئيل نيز، خاكى از سرزمين طف [كربلا] را به آن حضرت نماياند.»
در عبارت ديگرى چنين است: جبرئيل به سوى سرزمين طف در عراق اشاره كرد و تربتى سرخ‏فام برگرفت و به او نشان داد و گفت: «اين از تربت قتلگاه اوست٨٨.»
در اين باب روايات ديگرى است كه خبر دادن فرشتگان به رسول خدا(ص) – درباره شهادت امام حسين(ع) – را تأييد مى‏كند. مانند:
١. روايت ام‏سلمه در مستدرك صحيحين، طبقات ابن سعد، تاريخ ابن عساكر و ديگر كتب پيروان مكتب خلفا روايت كنند كه راوى گفته است٨٩:
ام‏سلمه – رضى اللَّه – مرا خبر داد كه: «يك شب رسول خدا(ص) براى خواب در بستر شد و [اندكى] بعد با حالتى افسرده بيدار گرديد؛ سپس خوابيد و آرام گرفت و دوباره با حالتى سبك‏تر از آنچه در مرحله اول ديده بودم، بيدار شد؛ سپس خوابيد و باز هم – در حالتى كه تربت سرخ‏فامى در دست داشت و آن را مى‏بوسيد – از خواب بيدار شد. عرض كردم: اى رسول خدا! اين تربت چيست؟ فرمود: «جبرئيل مرا خبر داد كه اين [حسين(ع)] در سرزمين عراق كشته مى‏شود. به جبرئيل گفتم: تربت زمينى را كه در آن كشته مى‏شود به من نشان بده و اين تربت آنجاست.»
حاكم گويد: اين حديث با شرايط شيخين [بخارى و مسلم] حديثى صحيح است ولى آن را در كتب خود نياورده‏اند٩٠.
٢. حديث انس بن مالك در مسند احمد، المعجم الكبير طبرانى، تاريخ ابن عساكر و ديگر كتب پيروان مكتب خلفا روايت مى‏كنند٩١كه:
انس بن مالك گويد: يكى از فرشتگان به نام قطر از پروردگار خود اجازه خواست تا به ديدار پيامبر(ص) بيايد؛ خداوند اذنش داد و او در روز نوبت ام‏سلمه وارد شد. پيامبر(ص) به ام‏سلمه فرمود: «مواظب باش كسى در مجلس ما وارد نگردد.» در همان حال كه او بر درب اطاق بود ناگهان حسين بن على(ع) سر رسيد و در را گشود و وارد شد. رسول خدا(ص) نيز، او را در برگرفت و بوسه‏باران كرد. آن فرشته گفت: دوستش دارى؟ فرمود: «آرى.»
گفت: امتت به زودى او را مى‏كشند! اگر بخواهى مكانى را كه در آن كشته مى‏شود به تو نشان مى‏دهم؟ فرمود: «آرى مى‏خواهم.» گويد: آن فرشته مشتى از مكان كشته شدن او را برگرفت و به آن حضرت نماياند، پس از آن قدرى ماسه يا خاك سرخ آورد. ام‏سلمه آن را گرفت و در جامه خود نهاد. راوى حديث، ثابت، گويد: ما – در آن زمان – مى‏گفتيم: اين كربلاست!٩٢
ب) رواياتى كه مى‏گويد: پيامبر(ص) از گريه كردن نهى فرمود، و منشأ اين روايات
در صحيح مسلم و سنن نسائى از عبداللَّه روايت كنند: حفصه بر [حال] عمر گريست. عمر گفت: آرام باش دخترم! آيا نمى‏دانى كه پيامبر فرموده: «ميت به خاطر گريه بستگانش بر او، عذاب مى‏بيند»؟٩٣
در روايت ديگرى آمده است:
عمر گويد: پيامبر(ص) فرمود:»ميت در قبر به‏خاطر نوحه‏و زارى بر او عذاب مى‏بيند٩٤.»
و در ديگرى:
عبداللَّه بن عمر گويد: هنگامى كه عمر ضربت خورد، مدهوش گرديد. بدين خاطر، بر او صيحه و شيون كردند. چون به هوش آمد گفت: آيا نمى‏دانيد كه رسول خدا(ص) فرمود: «ميت به خاطر گريه زنده عذاب مى‏بيند.٩٥«
استدراك عايشه بر حديث و رفع اشتباه از عمر و پسرش در صحيح بخارى، صحيح مسلم و سنن نسائى روايت كنند:
ابن عباس گويد: به مدينه كه رسيديم، اميرالمؤمنين [عمر] هنوز استقرار نيافته بود كه ضربت خورد. صهيب با فرياد: واى برادرم! واى ياورم! بر بالين او آمد. عمر گفت: آيا نمى‏دانى، آيا نشنيده‏اى كه پيامبر(ص) فرمود: «ميت به خاطر برخى گريه‏هاى بستگانش عذاب مى‏بيند»؟
ابن عباس گويد: من برخاستم و نزد عايشه رفتم و از آنچه گذشته بود آگاهش كردم. عايشه گفت: نه به خدا! رسول خدا هرگز نفرموده: «ميت به خاطر گريه كسى عذاب مى‏بيند.» بلكه فرموده:
إنَّ الكافِرِ يَزيدُه اللَّهُ بِبُكاءِ أَهلهِ عذاباً وَ انَّ اللَّه لَهُو أضْحك و أبْكى، ولا تزر وازرة وِزْرطَ اُخرى؛ خداوند كافر را به خاطر گريه بستگانش بيشتر عذاب مى‏كند، و خداوند است كه مى‏خنداند و مى‏گرياند، و هيچ‏كس بار گناه ديگرى را بر ندارد.
قاسم بن محمد گويد: هنگامى كه سخن عمر و پسرش به عايشه رسيد گفت: شما مرا از كسانى خبر مى‏دهيد كه نه دروغ گويند و نه دروغ‏زن، ولى [به هر حال]گوش آدمى خطا مى‏شنود.٩٦
در صحيح مسلم، صحيح بخارى، سنن ترمذى و موطأ مالك روايت كنند:
هشام بن عروه از پدرش، گويد: در نزد عايشه گفته شد كه ابن عمر گفته است: «ميت به خاطر گريه بستگانش بر او، عذاب مى‏بيند.» عايشه گفت: خداى بر ابا عبدالرحمن ببخشايد، چيزى را شنيده ولى خوب در نيافته، [قضيه چنين بود كه:] جنازه فردى يهودى را – در حالى كه بر او مى‏گريستند – از كنار پيامبر(ص) عبور دادند، آن حضرت فرمود: «شما مى‏گرييد و او عذاب مى‏شود٩٧.»
امام نووى [متوفاى ٦٧٦ هجرى] در شرح صحيح مسلم، درباره روايات نهى از گريستن كه از رسول خدا روايت شده، گويد: اين روايات تنها از روايت عمر و پسرش عبداللَّه است. عايشه آنها را انكار كرده و آن را از نسيان و فراموشى و اشتباه آن دو دانسته، و منكر صدور آن از پيامبر(ص) شده است٩٨.
رسول خدا(ص) عمر را از نهى، نهى مى‏كند در سنن نسائى، سنن ابن ماجه و مسند احمد٩٩روايت كنند كه: سلمة بن ازرق گويد: شنيدم كه ابو هريره مى‏گفت: يكى از بستگان رسول خدا(ص) از دنيا رفت، زنان جمع شده و بر او گريه مى‏كردند، عمر برخاست و آنان را بازداشته و پراكنده مى‏كرد، رسول خدا(ص) فرمود: «عمر! آنان را به حال خود واگذار كه چشمها اشكبار، دلها مصيبت‏ديده و داغشان تازه است.١٠٠«
در مسند احمد از وهب بن كيسان از محمد بن عمرو روايت كند كه:
سلمة بن ازرق با عبداللَّه بن عمر در بازار نشسته بودند كه عده‏اى جنازه‏اى را عبور داده و بر آن مى‏گريستند. عبداللَّه بن عمر اين كار را ناپسند شمرده و آنان را طرد كرد. سلمة بن ازرق به او گفت: چنين مگو! زيرا من خود شاهد بودم و از ابو هريرة شنيدم – زنى از بستگان مروان جان سپرده بود و مروان دستور مى‏داد زنانى را كه بر او مى‏گريستند از آنجا برانند – ابو هريرة كه بر سر جنازه آمده بود گفت: اى ابا عبد الملك! آنان را به حال خود واگذار، زيرا جنازه‏اى را از مقابل پيامبر(ص) عبور دادند. من و عمر بن خطاب نيز، در كنار آن حضرت بوديم. عمر شروع به راندن زنانى كرد كه همراه جنازه مى‏گريستند. رسول خدا(ص) فرمود: «پسر خطاب! آنان رابه حال خود وا گذار كه جانشان مصيبت‏ديده، چشمشان اشكبار و داغشان تازه است.١٠١«
مقايسه روايات و نتيجه آن روايات بخش اول اثبات كرد: گريه كردن بر محتضر و كسى كه در حال جان دادن است و كسى كه جان سپرده و نيز، گريه بر مزار مردگان -شهيد باشد يا غير شهيد- از سيره پيامبر اكرم(ص) مى‏باشد.
روايات بخش دوم اثبات كرد: رسول خدا(ص) بارها بر فرزند شهيدش[حسين(ع)] گريه كردند، و با اثبات آن، گريه آن حضرت بر حسين(ع) به بخش اول مى‏پيوندد و از سيره و سنت رسول خدا(ص) به شمار مى‏آيد.
روايات بخش سوم اثبات كرد: روايات نهى پيامبر(ص) از گريه بر ميت، تنها از سوى خليفه دوم و پسرش عبداللَّه است؛ و از استدراك ام المؤمنين عايشه بر آنها كه گفت: «خداى ببخشايد ابا عبدالرحمن را، چيزى را شنيده ولى در نيافته» و سخنان ديگر صحابه مانند: ابو هريره و ابن عباس پيرامون اين موضوع درمى‏يابيم كه:
آنچه خليفه دوم و پسرش عبداللَّه درباره «نهى پيامبر(ص) از گريستن بر ميت» روايت كرده‏اند، خطا و اشتباه است.
بنابراين، گريستن بر كسى كه در حال مردن است، و گريستن بر ميت، و گريستن بر مزار ميت، از سيره و سنت رسول خدا(ص) است. از اين رو، گريه بر حسين(ع) نيز، پيروى از سيره و سنت رسول خدا(ص) مى‏باشد.

١. صحيح بخارى، كتاب المغازى، باب غزوه خيبر، ج ٣، ص ٣٥، و كتاب الجهاد و السير، ج ٢، ص ١٠٩، باب ١٠٢، و باب ما قيل فى لواء النبى، ج ٢، ص ١١١، و باب فضل من اسلم على يديه رجل، ج ٢، ص ١١٥، و كتاب فضائل اصحاب النبى، باب مناقب على بن ابى‏طالب، ج ٢، ص ١٩٩؛ صحيح مسلم، كتاب فضائل الصحابه، باب من فضائل على بن ابى‏طالب (رض)، حديث ٣٢ و ٣٤، و باب غزوة ذى قرد و غيرها، حديث ١٣٢؛ سنن ترمذى، كتاب المناقب، باب مناقب على بن ابى‏طالب، ج ١٣، ص ١٧٢.
٢. صحيح بخارى، باب دعاء النبى الى الاسلام، ج ٢، ص ١٠٧.
٣. صحيح مسلم، كتاب الجهاد و السير، حديث ١٣٢.
٤ . صحيح بخارى، كتاب الوضوء، باب التماس الوضوء اذا كانت الصلاة، ج ١، ص ٣١.
٥. صحيح بخارى، كتاب الأشربه، باب شرب البركة و الماء المبارك، ج ٣، ص ٢١٩؛ سنن نسائى كتاب الطهارة، باب الوضوء من الاناء، ج ١، ص ٢٥؛ مسند احمد، ج ١، ص ٤٠٢؛ سنن دارمى، از قول عبداللَّه بن عمر، باب ما اكرم اللَّه النبى من تفجر الماء من بين اصابعه، ج ١، ص ١٥.
٦. صحيح مسلم، كتاب الحج، باب بيان ان السنة يوم النحران يرمى ثم ينحر ثم يحلق، حديث ٣٢٣ و ٣٢٦؛ سنن ابوداود، كتاب المناسك، باب الحلق و التقصير، حديث ١٩٨١؛ طبقات ابن سعد، ج ١، ص ١٣٥؛ مسند احمد، ج ٣، ص ١١١، ١٣٣، ١٣٧، ١٤٦، ٢٠٨، ٢١٤، ٢٣٩، ٢٥٦، ٢٨٧ و ج ٤، ص ٤٢؛ مغازى واقدى، ص ٤٢٩.
٧. صحيح مسلم، كتاب الفضائل، باب قرب النبى من الناس و تبركهم به، حديث ٧٤، ص ١٨١٢.
٨. مستدرك حاكم، كتاب معرفة الصحابة، باب مناقب خالد بن الوليد، ج ٣، ص ٢٩٩. فشرده اين روايت در منتخب كنزالعمال، در حاشيه مسند احمد، ج ٥، ص ١٧٨ و تاريخ ابن كثير، ج٧، ص ١١٣ نيز آمده است.
٩. صحيح بخارى، كتاب اللباس، باب ما يذكر فى الشيب، ج ٤، ص ٢٧، كه ما فشرده آن را آوريم.
١٠.طبقات ابن‏سعد، ج٦، ص٦٣؛ صحيح‏بخارى، كتاب‏الوضوء، باب الماء الذى يغسل‏به شعر الانسان،ج١، ص٣١.
١١. مسند احمد، ج ٦، ص ٣٤٨؛ طبقات ابن سعد، ج ١، ص ٢٢، باب ذكر لباس النبى؛ تاريخ الاسلام ذهبى (السيرة النبوية)، ص ٥٠٣؛ السيرة النبوية و الآثار المحمدية، چاپ دوم، بيروت، دارالمعرفة، ج٢، ص٢٢٥.
١٢. صحيح‏مسلم، ج٣، ص١٦١، كتاب اللباس و الزينة، باب تحريم استعمال اناء الذهب و الفضة، حديث٢٠٦٩.
١٣. صحيح بخارى، كتاب الشروط، باب الشروط فى الجهاد و المصالحة مع اهل الحرب، ج ٢، ص ٨١، و كتاب المغازى، باب غزوة الحديبية؛ طبقات ابن سعد، ج ٣، ص ٢٩. و ج ١، قسمت اول، ص ١١٨؛ مغازى واقدى، ص ٢٤٧.
١٤. مسند احمد، ج ٥، ص ٦٨. مشروح آن در شرح حال حنظلة بن حذيم بن حنيفه در اصابة آمده است.
١٥. مستدرك حاكم، ج ٢، ص ٦١٥؛ مجمع الزوائد، ج ٨، ص ٢٥٣؛ تحقيق النصرة، مراغى (ت٨١٦ هجرى) ص ١١٣ – ١١٤، به نقل از طبرانى.
١٦. سوره بقره، آيه ٨٩.
١٧. از اين روايات چنين ظاهر مى‏شود كه آنها با امثال اينگونه دعاها خداوند جليل را مى‏خواندند؛ دعاهايى كه دربردارنده توسل به رسول خداست.
١٨ . اين روايات از حيث مضمون متواتر است و در كتابهاى زير آمده است:
دلائل النبوة، بيهقى، ص ٣٤٣ – ٣٤٥. تفسير طبرى در تفسير آيه؛ تفسير نيشابورى در حاشيه تفسير طبرى، ج ١، ص ٣٣٣؛مستدرك حاكم، ج ٤، ص ٢٦٣؛ تفسير سيوطى به نقل از دلائل النبوة ابونعيم، تفسير محمد بن عبد حميد؛ تفسير عبدالرحمان بن ابى‏حاتم بن ادريس رازى؛ تفسير محمد بن ابراهيم بن المنذر نيشابورى (ت ٣١٨ هجرى).
١٩. مسند احمد، ج ٤، ص ١٣٨؛ سنن ترمذى، كتاب الدعوات، ج ١٣، ص ٨٠ – ٨١؛ سنن ابن ماجه، كتاب اقامة الصلاة و السنة فيها، باب ما جاء فى صلاة الحاجة، حديث ١٣٨٥، ص ٤٤١. ابن اثير با سند خود در شرح حال عثمان بن حنيف در اسدالغابه، بيهقى بنابر نقل صاحب كتاب تحقيق النصرة از او و تحقيق النصرة، ص ١١٤. ما عبارت احمد بن حنبل، امام حنابله، را از آن رو آورديم كه منكران شفاعت از پيروان ابن تيميه و محمد بن عبدالوهاب پيروان احمد بن حنبل‏اند.
٢٠. تحقيق النصرة، ص ١٤ و ١١٥، به نقل از معجم كبير طبرانى.
٢١. سنن دارمى، ج ١، ص ٤٤-٤٣؛ وفاء الوفاء، ج ٢، ص ٥٤٩.
٢٢. صحيح بخارى، كتاب الاستسقاء، باب سؤال الناس الامام الاستسقاء اذا قحطوا و كتاب فضائل اصحاب النبى، باب مناقب عباس بن عبدالمطلب، ج ٢، ص ٢٠٠ و ج ١، ص ١٢٤؛ سنن بيهقى، كتاب صلاة الاستسقاء، باب الاستسقاء بمن ترجى بركة دعائه، ج ٣، ص ٣٥٢.
٢٣. كنزالعمال، ج ١٢، ص ١٤٧، حديث ٣٤٤٢٤؛ اصابه، ج ٨، ص ١٦٠؛ اسدالغابه، ج ٥، ص ٥١٧؛ استيعاب در حاشيه اصابه، ج ٤، ص ٣٢٨، چاپ مصر ١٣٢٨ هجرى؛ صفوة الصفوة، ج ٢، ص ٥٤، در شرح حال فاطمه بنت اسد؛ ذخائر العقبى، ص ٥٥ و ٥٦؛ فصول المهمة، ابن صباغ مالكى، ص ٣١ و ٣٢؛ وفاء الوفاء، ج ٣، ص ٨٩٧ و ٨٩٨؛ و ينابيع المودة.
٢٤. طبقات ابن سعد، ج ١، ص ٢٢٢، باب ذكر لباس الرسول.
٢٥. سوره بقره، آيه ١٢٥
٢٦. سنگ مقام ابراهيم(ع
٢٧. صحيح بخارى، كتاب الانبياء، ج ٢، ص ١٥٩-١٥٨
٢٨. سوره بقره، آيه ١٥٨.
٢٩ . همان، ص ١٥٨. و نيز معجم البلدان ماده »زمزم«، درباره تاريخ اسماعيل از تاريخ طبرى و ابن اثير.
٣٠ . جمره عقبه يعنى: پرتاب‏گاه اولين.
٣١. جمره وسطى يعنى: پرتاب‏گاه ميانى.
٣٢. جمره قصوى يعنى:پرتاب‏گاه آخرين.
٣٣مسند احمد، ج ١، ص ٣٠٦ و نزديك به آن در ص ١٢٧. مسند طيالى، حديث ٢٦٩٧ و نيز مراجعه كنيد: معجم البلدان، ماده كعبه و تاريخ طبرى و ابن اثير، در شرح حال ابراهيم(ع).
٣٤ . سوره صافات، آيات ١٠١ – ١٠٧.
٣٥مسند احمد، ج ٢، ص ١١٧، عبارت متن از مسند است؛ صحيح بخارى، كتاب المغازى، باب نزول النبى(ص) الحجر؛ صحيح مسلم، كتاب الزهد و الرقائق، باب لا تدخلوا مساكن الذين ظلموا انفسهم…، حديث ٤٠. روايت مسلم فشرده و مختصر است.
٣٦. مسند احمد، ج ٢، ص ٦٦.
٣٧. قوم ثمود، قوم صالح پيامبر بودند كه دعوتش را رد نموده و ناقه صالح، معجزه آن حضرت را پى كردند
٣٨. صحيح مسلم، كتاب الجمعة، باب فضل الجمعه، حديث ١٧-١٨.
٣٩. سوره بقره، آيه ١٨٥.
٤٠. سوره قدر، آيات ١ – ٣.
٤١. مسنداحمد، ج١، ص٨٩-٨٧، ١١٠-٩٦، ١٢٨-١١١، ١٣٩-١٣٨، ١٥٠-١٤٥؛ مسندطيالسى، حديث٩٦ – ١٥٥
٤٢. مسند احمد، ج ٢، ص ٢٤٦.
٤٣. مسند احمد، ج ٢، ص ٢٨٥.
٤٤. سنن ابن ماجه، كتاب جنائز، چاپ دار الكتب العربية (١٣٧٢ هجرى)، ج ١، ص ٥٠٢، حديث ١٥٧٦؛ سنن ابوداود، كتاب جنائز، ج ٣، ص ٢١٨، حديث ٣٢٢٦؛ مسند احمد، چاپ مصر(١٣١٣ هجرى)؛ ج ٢، ص ٣٣٧ و ٣٥٦؛ سنن ترمذى ابواب جنائز، چاپ مصر(١٣٥٠ هجرى)؛ ج ٢، ص ٢٧٦.
٤٥. مسند احمد، ج ١، ص ٨٩ و ٩٦.
٤٦. تورات، ترجمه فارسى از عبرانى و كلدانى و يونانى، ص ٣٥.
٤٧. معجم اللبلدان، ج ٢، ص ٤٦٨
٤٨. سوره بقره، آيه ١٢٥.
٤٩. سوره كهف، آيه ٢١.
٥٠. به تفسير آيات در كتب تفسير مراجعه شود.
٥١. صحيح مسلم، حديث ٩٧٧؛ سنن نسائى، ج ٤، ص ٩؛ سنن ابن ماجه، ج ١، ص ٥٠٠ – ٥٠١؛ سنن ترمذى، ج ٤، ص ٢٧٤؛ سنن ابى‏داود، حديث ٣٢٣٥؛ موطأ مالك، ج ٢، ص ٤٨٥.
٥٢. سنن ابن ماجه، حديث ١٥٧١.
٥٣ . طبقات ابن سعد، چاپ اروپا،ج ١، ص ٢٥. روايات او را فشرده آورديم.
٥٤. الاكتفاء فى مغازى المصطفى و الثلاثة الخلفاء، ص ١١٩، تصحيح هنرى ماسه، چاپ جول كريونل، الجزائر، ١٩٣١ ميلادى.
٥٥. ابن جبير، محمد بن احمد بن جبير كنانى اندلسى… در شب شنبه دهم ربيع‏الاول سال ٥٤٠ يا ٥٣٩ هجرى به دنيا آمده و در شب چهارشنبه ٢٩ يا ٢٧ شعبان ٦١٦ هجرى در اسكندريه بدرود حيات گفته است.
٥٦ . مثير الغرام الساكن الى اشرف الاماكن، چاپ دارالراية للنشر، رياض، ١٤١٥ هجرى، ص ٢١٨.
٥٧. من اخبار مكة فى قديم الدهر و حديثه، چاپ بيروت، ١٤١٤ هجرى.
٥٨. بنابر آنچه در پاورقى اخبار مكه، ص ١٢٣ آمده است
٥٩. مختصر كتاب البلدان، تأليف ابوبكر بن فقيه همدانى (ت: ٣٤٠ هجرى) چاپ بريل، ليدن، ١٣٠٢ هجرى ، ص ١٧.
٦٠. فروع كافى، كتاب حج، باب حج ابراهيم و اسماعيل(ع)، حديث ١٤، ج ٤، ص ٢١٠؛ من لايحضره الفقيه، كتاب حج، ج ٢، ص ١٢٥؛ وافى، كتاب حج، ج ٨، ص ٢٨؛ بحارالانوار، كتاب النبوة، ج ٥، ص ١٤٣ و ١٤٤.
٦١. همان.
٦٢. معجم البلدان، ياقوت حموى، ج ١، ص ١٠٠.
٦٣. مختصر تاريخ دمشق، ابن عساكر، ج ٢، ص ١٠٠
٦٤. طبقات ابن سعد، چاپ بيروت، ١٣٧٦ هجرى، ج ١، ص ١١٦؛ سنن نسائى، كتاب جنائز، ج ١، ص ٢٦٧؛ سنن ابى‏داود، حديث ٣٢٣٤؛ سنن ابن ماجه، حديث ١٥٧٢.
٦٥. طبقات ابن سعد، ج ٢، ص ٢٩٤-٢٩٢؛ سيره ابن هشام، ج ٤، ص ٣٤٣.
٦٦. سنن كبراى بيهقى، ج ٥، ص ٢٤٦؛ سنن دار قطنى، ج ٢، ص ٢٧٨؛ اتحاف السادة المتقين، زبيدى، ج ٤، ص ٤١٦؛ ترواء الغليل، البانى، ج ٤، ص ٣٣٥؛ كنزالعمال، ج ٥، ص ٧٠؛ مجمع الزوائد، هيثمى، ج ٤، ص ٢؛ درالمنثور، سيوطى، ج ١، ص ٢٣٧؛ معجم الكبير، طبرانى، ج١٢، ص ٤٠٧
٦٧. مسند طيالسى (متوفاى ٢٠٤ هجرى)، ص ١٢؛ كنز العمال، ج ٢٠، ص ١٦١؛ مختصر تاريخ دمشق، ج ٢، ص ٤٠٦؛ المطالب العالية، ابن حجر، ص ١٢٥٤؛ درالمنثور، سيوطى، ج١، ص ٢٣٧؛ معجم الكبير، طبرانى، ج ١٢، ص ٤١٧
٦٨. مثير الغرام الساكن، ص ٣٠٠.
٦٩. مجمع الزوائد، كتاب الخلافة، چاپ بيروت، ١٩٦٧ م، ج ٥، ص ٢٤٥. اين روايت با عبارات ديگرى در ج ٤،ص ٢، همين كتاب نيز آمده است. و نيز: مسند احمد، ج ٥، ص ٢٢٤؛ مستدرك حاكم، ج ٥، ص ٥١٥.
٧٠. سوره بقره، آيه ١٢٥.
٧١. سوره كهف، آيه ٢١.
٧٢. صحيح مسلم، ج ٢، ص ٦٣٦، كتاب الجنائز، باب ٦.
٧٣. عبارت از صحيح بخارى است.
٧٤. صحيح مسلم، ج ٤، ص ١٨٠٨، كتاب الصبيان؛ سنن ابى‏داود، ج ٣، ص ١٩٣، باب البكاء على الميت؛ سنن ابن ماجه، ج ١، ص ٥٠٧؛ صحيح بخارى، ج ١، ص ١٥٨.
٧٥. سنن ابن ماجه، ج ١، ص ٤٧٣، كتاب الجنائز.
٧٦. سنن ترمذى، ج ٤، ص ٢٢٦، كتاب الجنائز، باب الرخصة فى البكاء على الميت. اين حديث نزد علماى حديث‏شناس مكتب خلفا حديثى حسن است
٧٧. صحيح بخارى، كتاب الجنائز، باب قول النبى(ص): »يعذب الميت ببعض بكاء اهله عليه.« كتاب المرضى، باب عبادة الصبيان، ج ٤، ص ٣و١٩١؛ كتاب التوحيد، باب ان رحمة اللَّه قريب من المحسنين؛ صحيح مسلم، كتاب الجنائز، باب البكاء على الميت، ج ٢، ص ٦٣٦، حديث ١١؛ سنن ابى‏داود، كتاب الجنائز، باب البكاء على الميت، ج ٣، ص ١٩٣، حديث ٣١٢٥؛ سنن النسائى، ج ٤، ص ٢٢، كتاب الجنائز، باب الأمر بالاحتساب و الصبر؛ مسند احمد، ج ٥، ص ٢٠٧ – ٢٠٤.
٧٨. اين روايت را از شرح حال حمزه در طبقات ابن سعد، ج ٣، ص ١١، چاپ دار صادر بيروت، ١٣٧٧ هجرى آورديم. مشروح‏تر آن در مغازى واقدى، ج ١، ص ٣١٥ – ٣١٧، آمده است. و نيز، امتاع الاسماع، ج ١، ص ١٦٣؛ مسند احمد، ج ٢، ص ٤٠؛ تاريخ طبرى، ج ٢، ص ٥٣٢، چاپ مصر؛ سيره ابن هشام، ج ٣، ص ٥٠؛ ابن عبد البر در استيعاب، و ابن اثير در اسد الغابه نيز، فشرده آن را در شرح حال حمزه آورده‏اند.
٧٩. صحيح بخارى، ج ٢، ص ٢٠٤، كتاب فضائل الصحابة، باب مناقب خالد؛ البداية و النهاية، ابن كثير، ج ٤، ص ٢٥٥؛ سنن الكبرى، بيهقى، ج ٤، ص ٧٠؛ انساب الاشراف، ج ٢، ص ٤٣؛ شرح ابن ابى‏الحديد بر نهج البلاغة، جزء ١٥، ص ٧٣.
٨٠. تاريخ ابن اثير، ج ٢، ص ٩٠ و ديگر كتب مورد اشاره در متن، در شرح حال جعفر طيار.
٨١. عبارت متن از صحيح مسلم است.
٨٢. صحيح مسلم، ج ٢، ص ٦٧١، كتاب الجنائز، باب ٣٦، حديث ١٠٨؛ مسند احمد، ج ٢، ص٤٤١؛ سنن نسائى، ج ٤، ص ٩٠، كتاب الجنائز؛ سنن ابن ماجه، ج ١، ص ٥٠١، حديث١٥٧٢.
٨٣. عبارت متن از مستدرك است.
٨٤. مستدرك صحيحين، ج ٣، ص ١٧٦ و فشرده آن در ص ١٧٩؛ تاريخ ابن عساكر، حديث ٦٣١ و نزديك به آن در حديث ٦٣٠؛ مجمع الزوائد، ج ٩، ص ١٧٩؛ مقتل خوارزمى، ج ١، ص ١٦٢-١٥٩؛ تاريخ ابن اثير، ج ٦، ص ٢٣٠. در ج ٨، ص ١٩٩ نيز به آن اشاره كرده است. امالى شجرى، ص ١٨٨؛ فصول المهمة ابن صباغ مالكى، ص ١٤٥؛ روض النضير، ج١، ص ٨٩؛ صواعق، ص ١١٥، و در چاپ ديگر ص ١٩٠. كنزالعمال، ج ٦، ص ٢٢٣، چاپ قديم. الخصائص الكبرى، ج ٢، ص ١٢٥. در كتابهاى مكتب اهل‏بيت(ع) نيز، در مثير الاحزان، ص ٨ و لهوف ابن طاوس، ص ٦و٧ آمده است.
٨٥. عبارت از تاريخ ابن عساكر و فشرده آن است.
٨٦. تاريخ ابن عساكر، شرح حال امام حسين(ع)، حديث ٦٢٩؛ مجمع الزوائد، ج ٩، ص ١٨٨؛ كنز العمال، ج ١٣، ص١١٢؛ ابن كثير نيز در تاريخ خود، ج ٨، ص ١٩٩ به آن اشاره كرده است. در كتابهاى پيروان مكتب اهل‏بيت(ع) نيز، در امالى شيخ طوسى، ج ١، ص ٣٢٣؛ مثير الاحزان، ص ٧ -١٠، كه در پايان آن تتمه مهمى است. و همچنين در لهوف، ص ٩-٧، ام المؤمنين زينب بنت جحش زوجه رسول خدا(ص) است.
٨٧. عبارت خوارزمى را آورديم.
٨٨طبقات ابن سعد، حديث ٢٦٩؛ تاريخ ابن عساكر، شرح حال امام حسين(ع)، حديث ٦٢٧؛ مقتل خوارزمى، ج ١، ص١٥٩؛ مجمع الزوائد، ج ٩، ص ١٨٨- ١٨٧؛ كنز العمال، ج ١٣، ص١٠٨ چاپ جديد و ج ٦، ص ٢٢٣ چاپ قديم؛ الصواعق المحرقة ابن حجر، ص ١١٥؛ خصائص السيوطى، ج ٢، ص ١٢٦- ١٢٥؛ جوهرة الكلام للقرة غولى، ص ١١٧؛ امالى شيخ طوسى از كتب پيروان مكتب اهل‏بيت(ع)، ج ١، ص ٣٢٥؛ امالى شجرى، ص ١٧٧ مشروح.
٨٩. عبارت از مستدرك است.
٩٠. مستدرك صحيحين، ج ٤، ص ٣٩٨؛ المعجم الكبير طبرانى، حديث ٥٥؛ تاريخ ابن عساكر، حديث ٦١٩؛ طبقات ابن سعد، تحقيق و نشر، عبدالعزيز طباطبائى، ص ٤٢ – ٤٤، حديث ٦٢٨؛ تاريخ الاسلام ذهبى، ج ٣، ص ١١؛ سير اعلام النبلاء، ج ٣، ص ١٩٤ و ١٩٥؛ مقتل خوارزمى، ج ١، ص ١٥٨ و ١٥٩؛ ذخائر العقبى، محب الطبرى، ص ١٤٨ و ١٤٩؛ تاريخ ابن كثير، ج ٦، ص ٢٣٠؛ كنز العمال، متقى، ج ١٦، ص ٢٦٦.
٩١. عبارت متن از مسند احمد بن حنبل است.
٩٢. مسند احمد، ج ٣، ص ٢٦٥- ٢٤٢؛ تاريخ ابن عساكر، شرح حال امام حسين(ع)، حديث ٦١٥ – ٦١٧ و تهذيب آن تاريخ، ج ٤، ص ٣٢٥؛ معجم الكبير طبرانى، شرح حال امام حسين(ع)، حديث ٤٧؛ مقتل خوارزمى، ج ١، ص ١٦٢- ١٦٠؛ تاريخ الاسلام ذهبى، ج ٣، ص ١٠؛ سير اعلام النبلاء، ج ٣، ص ١٩٤؛ ذخائر العقبى، ص ١٤٧- ١٤٦؛ مجمع الزوائد، ج ٩، ص ١٩٠- ١٨٧، به سند ديگر؛ تاريخ ابن كثير، باب الاخبار بمقتل الحسين، ج ٦، ص ٢٢٩ كه در عبارت آن چنين است: »ما مى‏شنيديم كه او در كربلا كشته مى‏شود.« و ج ٨، ص ١٩٩؛ كنز العمال، ج ١٦، ص ٢٦٦. الصواعق المحرقه؛ ابن حجر، ص ١١٥؛ الدلائل ابى‏نعيم، ج ٣، ص ٢٠٢؛ الروض النضير، ج ١، ص ١٩٢؛ المواهب المدنية قسطلانى، ج ٢، ص ١٩٥؛ خصائص سيوطى، ج ٢، ص ٢٥؛ موارد الضمآن بزوائد صحيح ابن حبان، ابوبكر هيتمى، ص٥٥٤. در كتب پيروان مكتب اهل‏بيت(ع) نيز، امالى شيخ طوسى [ت/٤٦٠ هجرى]، ج١، ص ٢٢١ كه در عبارت آن چنين است: »بزرگى از بزرگان ملائكه….«
٩٣. صحيح مسلم، ج ٢، ص ٦٣٩، كتاب الجنائز، باب الميت يعذب ببكاء اهله عليه؛ سنن نسائى، ج ٤، ص ١٨، كتاب الجنائز، باب النهى عن البكاء على الميت.
٩٤. صحيح مسلم، ج ٢، ص ٦٣٩؛ صحيح ترمذى، ج ٤، ص ٢٢٢، كتاب الجنائز، باب ٢٤؛ سنن ابن ماجه، ج ١، ص ٥٠٨، كتاب الجنائز، باب الميت يعذب بما نيح عليه.
٩٥. صحيح مسلم، ج ٢، ص ٦٣٩؛ سنن نسائى، ج ٤، ص ١٨.
٩٦ . صحيح مسلم، كتاب الجنائز، باب٩، حديث٢٢ و٢٣؛ صحيح بخارى، كتاب الجنائز، باب يعذب الميت ببكاء اهله عليه، ج ١، ص١٥٥ و ١٥٦؛ سنن نسائى، ج٤، ص١٨، كتاب الجنائز، باب النياحة على الميت؛ الاجابة لا يراد ما استدركته عايشه على الصحابة، زركشى، ص٨٢، باب استدراكها على عمر بن الخطاب.
٩٧. صحيح مسلم، كتاب الجنائز، باب ٩، حديث ٢٥؛ صحيح بخارى، ج ١، ص ١٥٦، كتاب الجنائز، باب الميت يعذب ببكاء بعض اهله؛ صحيح ترمذى، كتاب الجنائز، باب ٢٥، ج ٤، ص ٢٢٧- ٢٢٦؛ موطأ مالك، ج ١، ص ٢٣٤، كتاب الجنائز، باب النهى عن البكاء على الميت.
٩٨ . شرح صحيح مسلم، الامام النووى، ج ٦، ص ٢٢٨، كتاب الجنائز.
٩٩ . عبارت نسائى را آورديم.
١٠٠. سنن نسائى، ج٢، ص١٩، باب الرخصة فى البكاء على الميت؛ مسند احمد، ج٢، ص٢٧٣-١١٠، ٤٤٤-٤٠٨؛ سنن ابن ماجه، ج١، ص٥٠٥، كتاب الجنائز، باب ما جاء فى البكاء على الميت، حديث ١٥٨٧.
١٠١. مسند احمد، ج ٢، ص ٢٧٣ و ٤٠٨ و نزديك به آن در ص ٣٣٣.

۳
١٠- آيت تطهير در كتب دو مكتب ١٠- آيت تطهير در كتب دومكتب آيتتطهير درمدارك مكتب خلفا رسول خدا(ص) و نزول رحمت الهى حاكم در كتاب خود مستدرك صحيحين١از عبداللَّه بن جعفر٢روايت كند كه گفت: رسول خدا(ص) هنگامى كه رحمت الهى را در حال نزول ديد فرمود: «به سوى من بخوانيد، به سوى من بخوانيد.» صفيه گفت: چه كسى را اى رسول خدا؟ فرمود: «اهل‏بيتم را، على و فاطمه و حسن و حسين را.»
آنان را آوردند و رسول خدا(ص) كساى خود را بر روى آنان افكند. سپس دستانش را بالا برد و عرض كرد: «خداوندا! اينان آل منند، پس بر محمد و آل محمد صلوات فرست.» در اين هنگام خداى عز و جل اين آيه را نازل فرمود:
إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا؛٣
خداوند تنها مى‏خواهد رجس و پليدى را از شما «اهل‏بيت» دور كند و شما را پاك و پاكيزه گرداند.
حاكم گويد: اسناد اين حديث صحيح‏اند.٤
نوع كساء به روايت عايشه٥مسلم در صحيح، حاكم در مستدرك، بيهقى در سنن كبرى و هر يك از طبرى و ابن كثير و سيوطى در تفاسير خودشان روايت كرده‏اند٦:
بامدادى رسول خدا(ص) با كسائى از پشم سياه بيرون شد. حسن بن على رسيد، او را داخل كساء كرد، سپس حسين آمد، او را هم داخل كرد، سپس فاطمه(ع) آمد، او را هم داخل كرد، پس از آن على(ع) آمد، او را نيز داخل كساء كرد و گفت:
إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا.
خداوند تنها مى‏خواهد رجس و پليدى را از شما «اهل‏بيت» دور كند و شما را پاك و پاكيزه گرداند.
نوع كساء به روايت ام سلمة٧طبرى و قرطبى در تفسير آيه از ام سلمة روايت كنند كه گفت: هنگامى كه آيه إِنَّما يُريدُ اللَّهُ… نازل شد، رسول خدا(ص) على و فاطمه و حسن و حسين(ع) را فرا خواند و كسائى خيبرى را بر آنان پوشانيد٨….
در حديث ديگرى گفته است: عباى خود را بر آنان پوشانيد.٩
چگونه نشستن اهل ‏بيت(ع) در زير كساء الف) به روايت عمر بن ابى‏سلمة١٠طبرى و ابن كثير در تفسيرشان و ترمذى در صحيح و طحاوى در مشكل الآثار از عمر بن ابى‏سلمة روايت كنند كه گفت:١١
اين آيه: إِنَّما يُريدُ اللَّهُ… در خانه‏ام‏سلمة بر رسول خدا(ص) نازل گرديد و آن حضرت حسن و حسين و فاطمه را فرا خواند و آنان را روبه روى خود نشانيد و على را فرا خواند و پشت سر خود نشانيد، سپس خود و آنان را با آن كساء پوشانيد و گفت: «اينان اهل‏بيت منند، پس رجس و پليدى را از آنان دور كن و پاك و پاكيزه‏شان گردان.» در روايت ابن عساكر بعد از اين جمله آمده است كه ام سلمة گفت: «مرا هم با آنان همراه كن.» رسول خدا(ص) فرمود: «تو جايگاه خود را دارى، تو بر خير هستى١٢.»
ب) در حديث واثلة بن اسقع و ام‏سلمة١٣حاكم در مستدرك و هيثمى در مجمع الزوائد از واثله روايت كنند كه گفت:
على و فاطمه را روبه رو و حسن و حسين را بر زانوان يا در دامان خود نشانيد. حاكم گويد: اين حديث با شرط شيخين – بخارى و مسلم – براى صحت حديث موافق و صحيح است.
اين حديث را طبرى و ابن كثير و سيوطى در تفسيرشان و بيهقى در سنن الكبرى و احمد بن حنبل در مسند خود از ام‏سلمه روايت كرده‏اند.١٤
مكان اجتماع به روايت ابوسعيد خدرى سيوطى در تفسير آيه از ابوسعيد خدرى روايت كند كه گفت:
آن روز نوبت حضور پيامبر(ص) نزد ام‏سلمه بود كه جبرئيل(ع) با اين آيه نازل شد: إنَّما يُريدُ اللَّهَ… گويد: «رسول خدا(ع) حسن و حسين و فاطمه و على(ع) را فرا خواند و به خود نزديك كرد و آن جامه را بر آنان گسترانيد. به گونه‏اى كه ام‏سلمه در بيرون آن قرار گرفت.» سپس عرض كرد: «خداوندا! اينان اهل‏بيت منند. پروردگارا! رجس و پليدى را از اين اهل‏بيت دور گردان و آنان را پاك و پاكيزه بنماى.» ام‏سلمه گفت: اى رسول خدا! من هم با ايشانم؟ فرمود: «تو جايگاه خود را دارى، تو بر خير هستى١٥.»
مكان اجتماع در حديث ام‏سلمه ابن كثير و سيوطى در تفسير، بيهقى در سنن كبرى، خطيب در تاريخ بغداد و طحاوى در مشكل الآثار از ام‏سلمه روايت كنند كه گفت:
«آيه كريمه: إِنَّما يُريدُ اللَّهُ… در خانه من، و در حالى كه فاطمه و على و حسن و حسين در آن بودند، نازل شد.»
رسول خدا(ص) آنان را با كسائى كه بر روى او بود پوشانيد، سپس گفت: «اينان اهل‏بيت منند، پس رجس و پليدى رااز آنان دور كن وايشان راپاك و پاكيزه گردان.»١٦
درروايت حاكم‏درمستدرك صحيحين نيزآمده‏است كه گفت:»درخانه‏من نازل شد.»
در صحيح ترمذى١٧در باب فضائل فاطمه(ع) و در رياض النضرة و تهذيب التهذيب آمده كه رسول خدا(ص) فرمود: «خداوندا! اينان اهل‏بيت و خاصّان منند، رجس و پليدى را از آنان دور كن و ايشان را پاك و پاكيزه گردان.»١٨
در مسند احمد آمده است: ام‏سلمه گويد: «من سر خود را داخل خانه كردم وگفتم: «من هم با شما هستم اى رسول‏خدا؟» فرمود: «تو بر راه خيرى، تو بر راه خيرى.»
در روايت ديگرى گويد: «من كساء را كنار زدم تا با آنان همراه شوم، رسول خدا آن را از دستم كشيد و فرمود: تو بر راه خيرى.١٩«
در روايت حاكم در مستدرك آمده‏است: ام‏سلمه گفت: «اى رسول‏خدا! من از اهل‏بيت نيستم؟ فرمود: «تو بر راه خيرى و اينان اهل‏بيت منند، خداوندا! اهل‏بيت من سزاوارترند.٢٠«
آنان كه هنگام نزول آيه در خانه بودند در تفسير سيوطى و مشكل الاثار روايت كنند:
ام‏سلمه گويد: «اين آيه إِنَّما يُريدُ اللَّهُ… در خانه من نازل شد و در آن خانه هفت نفر بودند: جبرئيل و ميكائيل و على و فاطمه و حسن و حسين(ع)، و من بر درب خانه بودم. گفتم: «اى رسول خدا! آيا من از اهل‏بيت نيستم؟»
فرمود: «تو بر راه خيرى، تو بر راه خيرى، تو از زنان پيامبر هستى.٢١«
در روايت ابن عساكر، در دنباله آن آمده است: «نگفت تو از اهل‏بيت هستى.»
حال اهل‏بيت(ع) هنگام نزول آيه در تفسير طبرى از ابوسعيد خدرى از ام‏سلمه روايت كند كه گفت: «اين آيه إِنَّما يُريدُ اللَّهُ… در خانه او نازل شد. گويد: «من بر درب خانه نشسته بودم.»٢٢
در تفسير طبرى از خود ام‏سلمه نيز روايت كند كه گفت: «پيرامون پيامبر(ص) بر روى بساطى گرد آمدند. پيامبر(ص) آنان را با كسائى كه بر خود داشت پوشانيد و گفت: «اينان اهل‏بيت منند، پس رجس و پليدى را از آنان دور كن و پاك و پاكيزه‏شان گردان» و اين آيه: إِنَّما يُريدُ اللَّهُ… در هنگامى نازل شد كه بر روى آن بساط گرد آمده بودند. گويد: «گفتم: اى رسول خدا! من نيز؟ به خدا سوگند نگفت آرى، و گفت: تو بر راه خيرى.٢٣«
شرح الفاظ آيت تطهير (اراده، رجس و كساء) الف) اراده: راغب اصفهانى لغت‏شناس نامى ذيل ماده «رود» در مفردات قرآن گويد: هرگاه گفته شود: «اراد اللَّه» خدا اراده كرده، معنايش آن است كه حكم و اراده خدا چنين است يا چنين نيست: اراده رحمت براى شما كرده يا اراده رحمت فرموده است.
ب) رجس: همو در ماده «رجس» گويد: «رجس چيز پليدى است.» بعد گويد: «رجس بر چهار گونه است: رجس طبعى، رجس عقلى، رجس شرعى، و رجسى كه جامع همه اينهاست، مانند: ميته و قمار و شرك.»
در تفسير ثعالبى گويد: «رجس» نامى است كه بر گناه، عذاب، نجاسات و نقائص اطلاق مى‏گردد، و خداوند آن را از اهل‏بيت(ع) دور كرده است.٢٤
قرآن كريم مى‏فرمايد:
١. إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَيْسِرُ وَ الْأَنْصابُ وَ الْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ؛٢٥
همانا شراب و قمار و بتها و ازلام [قمار و بخت‏آزمائى] رجس و پليد و از عمل شيطان است.
٢. فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثان؛٢٦
از رجس و پليدى بتها دورى گزينيد.
٣. قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى؛٢٧
[حرام نيست] مگر آنكه مردار باشد يا خونى كه بيرون ريخته يا گوشت خوك، اينها همه رجس و پليدند.
٤. كَذلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذينَ لا يُؤْمِنُون؛٢٨
اينگونه خداوند رجس و پليدى را بر كسانى كه ايمان نمى‏آورند قرار مى‏دهد.
٥. فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْس؛٢٩
پس، از آنان [منافقان] روى بگردانيد كه آنها رجس و پليدند.
٦. قالَ قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ رِجْسٌ وَ غَضَب٣٠؛
[نوح] گفت: رجس و پليدى و خشم پروردگارتان شما را فرا گرفته‏است!
شأن و جايگاه تطهير در آيه: إِنَّما يُريدُ اللَّهُ… همانند شأن و جايگاه تطهير در آيه ٤٢ سوره آل عمران درباره مريم(ع) است كه مى‏فرمايد:
وَ إِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ يا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاكِ وَ طَهَّرَكِ وَ اصْطَفاكِ عَلى نِساءِ الْعالَمينَ؛
[و به ياد آر] هنگامى را كه فرشتگان گفتند: اى مريم! خداوند تو را برگزيده و پاك ساخته و بر زنان جهان برترى داده است.
ج) كساء: لباسى همانند «عبا» است كه روى جامه پوشيده مى‏شود.
تفسير آيت تطهير در روايات در تفسير سيوطى از ابن عباس روايت كند كه گفت:
رسول خدا(ص) فرمود: «خداوند مردمان را دو بخش كرد و مرا در ميان بهترين آنها قرار داد.» تا فرمود: «سپس قبايل را در خاندانهائى قرار داد و مرا در بهترين خاندانها جاى داد و اين همان فرموده خداى متعال است كه: إِنَّما يُريدُ اللَّهُ… پس من و اهل بيتم از همه گناهان پاك و مبرا هستيم.»٣١
در همان تفسير از ضحاك بن مزاحم روايت كند كه گفت:
رسول خدا(ص) مى‏فرمود: «ما اهل بيتى هستيم كه خداوند آنان را پاك و پاكيزه كرده است، بيتى كه شجره نبوت است و جايگاه رسالت و محل آمد و شد فرشتگان، بيت رحمت است و معدن علم.»٣٢
در تفسير طبرى و ذخائر العقباى محب طبرى از ابى‏سعيد خدرى روايت كنند كه گفت:
رسول خدا(ص) فرمود: اين آيه [آيه تطهير] درباره پنج نفر نازل شده: درباره من و على و حسن و حسين و فاطمه.٣٣
در مشكل الآثار از ام سلمة روايت كند كه گفت:
اين آيه: إِنَّما يُريدُ اللَّهُ… درباره رسول خدا(ص) و على و حسن و حسين(ع) نازل گرديده است.٣٤
در صحيح مسلم روايت كند كه از صحابى زيد بن ارقم پرسيدند: اهل‏بيت پيامبر(ص) كيانند؟ زنان آن حضرت؟ گفت: «نه، به خدا سوگند كه زن در دورانى از روزگار با مرد است، سپس طلاقش گويد و او به سوى پدر و خويشانش باز مى‏گردد. اهل‏بيت پيامبر(ص) اصل و ريشه و خويشان نسبى اويند، كسانى كه بعد از پيامبر صدقه بر آنان حرام شده است.»٣٥
هيثمى در مجمع الزوائد از ابوسعيد خدرى روايت كند كه گفت:
«اهل‏البيت كسانى‏اند كه خداوند رجس و پليدى را از آنان دور كرده و پاك و پاكيزه‏شان گردانده است.» او با دست به شمارش آنان پرداخت و گفت: پنج نفرند: رسول خدا(ص) و على و فاطمه و حسن و حسين(ع).٣٦
طبرى در تفسير خود از قتادة روايت كند كه گفت:
«اهل‏البيت در آيه: إِنَّما يُريدُ اللَّهُ… اهل بيتى‏اند كه خداوند آنان را از هر گونه بدى پاك و پاكيزه كرده و به رحمت خود اختصاصشان داده است.»٣٧
و نيز، طبرى در تفسير آيه إِنَّما يُريدُ اللَّهُ… گويد:
[خداى سبحان] فرموده است: «اى اهل‏بيت محمد! خداوند مى‏خواهد هرگونه بدى و فحشاء را از شما دور كند و شما را از آلودگى موجود در گناهكاران پاك و پاكيزه گرداند.»٣٨
رفتار پيامبر خدا(ص) پس از نزول آيه در مجمع الزوائد از ابو برزه روايت كند كه گفت:
«من به مدت هفده ماه با رسول خدا(ص) نماز گزاردم،٣٩او هرگاه از خانه خارج مى‏شد به درب خانه فاطمه(ع) مى‏آمد و مى‏فرمود: «سلام پيوسته بر شما باد. إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا.»٤٠
در تفسير سيوطى از ابن عباس روايت كند كه گفت:
«نه ماه با رسول خدا(ص) همراه بودم كه هر روز و به هنگام هر نماز به درب خانه على بن ابى‏طالب مى‏آمد و مى‏فرمود: «سلام و رحمت و بركات خدا بر شما «اهل‏البيت» باد، إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا»هر روزى پنج بار.»٤١
در صحيح ترمذى، مسند احمد، مسند طيالسى، مستدرك صحيحين، اسدالغابة و تفاسير طبرى و ابن كثير و سيوطى از انس بن مالك روايت كند كه گفت:
«رسول خدا(ص) به مدت شش ماه هرگاه براى نماز صبح خارج مى‏شد از درب خانه فاطمه(ع) مى‏گذشت و مى‏فرمود: «نماز اى اهل‏البيت! إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا.٤٢«
در استيعاب، اسد الغابة، مجمع الزوائد، مشكل الاثار و تفسير طبرى و ابن كثير و سيوطى از ابى‏الحمراء روايت كنند كه گفت:
«هشت ماه تمام را از رسول خدا(ص) در مدينه به خاطر سپردم كه هيچ‏گاه براى نماز صبح خارج نمى‏شد مگر آنكه به درب خانه على(ع) مى‏آمد و دستانش را بر دو سوى درب مى‏نهاد و مى‏فرمود: «نماز! نماز! إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا.»
در روايت ديگرى شش ماه و در ديگرى هفت ماه و در سومى هشت ماه و در چهارمى نه ماه آمده است. در مجمع الزوائد و تفسير سيوطى از ابو سعيد خدرى٤٣- با اندكى اختلاف در لفظ – روايت كنند كه گفت:
«رسول خدا(ص) چهل روز به درب خانه فاطمه(ع) مى‏آمد و مى‏فرمود: «سلام بر شما اهل‏البيت باد و رحمت و بركات خدا نيز، خداى رحمتتان كند، نماز! إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا. من با هر كه دشمنى كنيد دشمنم، من با هر كه دوستى كنيد دوستم!٤٤«
احتجاج ‏كنندگان به آيه تطهير در اثبات فضائل اهل‏بيت(ع) الف) حسن بن على(ع) حاكم در باب فضائل حسن بن على(ع) در مستدرك صحيحين و هيثمى در مجمع الزوائد در باب فضائل «اهل‏البيت»(ع) روايت كنند كه حسن بن على(ع) هنگامى كه على(ع) به شهادت رسيد براى مردم خطبه خواند و در خطبه خود فرمود:
«اى مردم! هر كه مرا مى‏شناسد كه مى‏شناسد و هر كه مرا نمى‏شناسد، من حسن بن على هستم، من فرزند نبى و زاده وصى‏ام، من فرزند بشير و زاده نذيرم، من فرزند دعوت‏كننده به سوى خدا به اذن خدايم، من زاده سراج منيرم، من از «اهل‏البيت»ى هستم كه جبرئيل بر ما نازل مى‏شد و از نزد ما به آسمان مى‏رفت. من از «اهل‏البيت»ى هستم كه خداوند رجس و پليدى را از آنان دور كرده و پاك و پاكيزه‏شان نموده است.» تا آخر خطبه٤٥.
در مجمع الزوائد و تفسير ابن كثير – عبارت از مجمع است – روايت كنند:
هنگامى كه على(ع) به شهادت رسيد، حسن بن على(ع) جانشين او شد. او يك بار كه با مردم نماز مى‏گزارد، مردى بر او حمله‏ور شده و با خنجر به… او ضربتى زد كه چند ماهى بيمار شد، سپس برخاست و بر منبر شد و خطبه خواند و فرمود: «اى اهل عراق! درباره ما از خدا بترسيد! ما اميران و ميهمانان شماييم، ما همان «اهل‏البيت»ى هستيم كه خداى عزو جل درباره‏شان فرموده: إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا.» او پيوسته سخن مى‏گفت تا آنكه در مسجد جز گريان نمى‏ديدى. گويد: طبرانى آن را روايت كرده و رجال آن همه ثقه هستند.٤٦
ب) ام سلمة در مشكل الاثار طحاوى از عمره همدانيه روايت كند كه گفت:
نزد ام‏سلمه رفتم و بر او سلام كردم، گفت: كه هستى؟ گفتم: عمره همدانيه، و گفتم: اى ام المؤمنين! مرا از حال اين مردى كه در ميان ما كشته شد آگاه كن، مردى در نهايت محبوبيت و مبغوضيت!- مقصودش على بن ابى‏طالب(ع) بود.
ام‏سلمه گفت: تو دوستش دارى يا دشمنش هستى؟
گفتم: نه دوستش دارم و نه دشمنش هستم٤٧….
[ام‏سلمه گفت…] پس خداوند اين آيه را فرستاد: إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا و در خانه جز جبرئيل و رسول خدا(ص) و على و فاطمه و حسن و حسين، نبودند. من گفتم: اى رسول خدا! من از اهل البيتم؟ فرمود: براى تو نزد خدا خير و نيكوئى است، من دوست داشتم در پاسخم بگويد: آرى، و اين براى من محبوبتر بود از هر چه كه خورشيد بر آن طلوع و غروب مى‏كند.٤٨
ج) سعد بن ابى ‏وقاص در خصائص نسائى از عامر بن سعد بن ابى‏وقاص روايت كند كه گفت:
معاويه، سعد را فرمان داد و گفت: چه چيز تو را از دشنام دادن به ابوتراب باز داشته است؟ سعد گفت: تا هنگامى كه سه سخن رسول خدا را درباره او به ياد مى‏آورم هرگز دشنامش نخواهم داد، سخنانى كه اگر يكى از آنها براى من بود از شتران سرخ مو دوست‏تر داشتم:
١. شنيدم در هنگامى كه رسول خدا(ص) او را در يكى از جنگها بر جاى خود نشانده بود، على به او گفت: «اى رسول خدا! آيا مرا همراه زنان و كودكان بر جاى مى‏گذارى؟» رسول خدا(ص) به او فرمود: «آيا خوشحال نيستى كه بر جاى من همانند هارون بر جاى موسى باشى، جز آنكه بعد از من پيامبرى نيست؟»
٢. شنيدم در روز خيبر فرمود: «فردا پرچم جنگ را به كسى مى‏دهم كه خدا و رسول خدا را دوست دارد و خدا و رسول خدا دوستش دارند.» ما همه به سوى او گردن كشيديم كه فرمود: على را نزد من آوريد. على را در حال چشم درد نزد او آوردند. آب دهان در ديده‏اش كشيد و پرچم را به او داد.
٣. و هنگامى كه آيه: إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا، نازل گرديد، رسول خدا(ص) على و فاطمه و حسن و حسين(ع) را فرا خواند و گفت: «خداوندا اينان اهل‏بيت منند.»٤٩
ابن جرير طبرى و ابن كثير در تفسير آيه، حاكم در مستدرك و طحاوى در مشكل‏الآثار روايت كنند كه سعد گفت:
رسول خدا(ص) در هنگامى كه وحى بر او نازل شد، على را همراه با دو فرزندش و فاطمه در برگرفت و آنان را درون جامه خود كرد و گفت: «اينان اهل من و اهل‏بيت‏منند.»٥٠
د) ابن عباس ١. در تاريخ طبرى و تاريخ ابن اثير – عبارت از طبرى است – روايت كنند: هنگامى كه عمر در سخنان خود به ابن عباس گفت:
«هيهات اى بنى‏هاشم! به خدا سوگند دلهاى شما پيوسته بر حسد و كينه و فريب مى‏گردد و جز آن را ابا دارد.»
ابن عباس به او گفت:
«آهسته‏تر يا اميرالمؤمنين! دلهاى مردمانى را كه خداوند «رجس» و پليدى را از آنان دور كرده و پاك و پاكيزه‏شان نموده است، به حسد و كينه و فريب نسبت مده كه يقيناً دل رسول خدا(ص) از دلهاى بنى‏هاشم است!»٥١
٢. در مسند امام حنبلى‏ها، احمد و خصائص نسائى و رياض النضرة محب طبرى و مجمع الزوائد هيثمى – عبارت از مسند است – از عمرو بن ميمون روايت كنند كه گفت:
من در كنار ابن عباس نشسته بودم كه نه گروهك نزد او آمدند و گفتند اى پسر عباس! يا با ما برمى‏خيزى [و بحث مى‏كنى] و يا ما را با اينها تنها مى‏گذارى، گفت: من با شما [به بحث] برمى‏خيزم، – او در اين زمان سالم و بينا بود. پس به بحث و گفتگو پرداختند و ما ندانستيم چه گفتند.
راوى گويد: ديدم ابن عباس آمد و در حالى كه جامه‏اش را مى‏تكانيد مى‏گفت: اف و تف [اف بر شما و تف بر شما]! درباره مردى جسارت مى‏كنند كه ده ويژگى و فضيلت منحصر به فرد دارد تا آنجا كه گفت: رسول خدا(ص) جامه خود را برگرفت و آن را بر على و فاطمه و حسن و حسين نهاد و فرمود: إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا.٥٢
هـ) واثلة بن اسقع طبرى در تفسير آيه، احمد بن حنبل در مسند، حاكم در مستدرك – گويد: اين حديث با شرط شيخين، بخارى و مسلم صحيح است – بيهقى در سنن، طحاوى در مشكل الآثار و هيثمى در مجمع الزوائد – عبارت از طبرى است – از ابو عمار روايت كنند كه گفت:
من نزد واثلة بن اسقع نشسته بودم كه عده‏اى از على ياد كردند و او رادشنام دادند. آنان كه برخاستند گفت: بنشين تا از حال اين كسى كه دشنامش دادند آگاهت كنم:
من نزد رسول خدا(ص) بودم كه ديدم على و فاطمه و حسن و حسين نزد او آمدند و آن حضرت كساى خود را بر آنان افكند و گفت: «خداوندا اينان اهل‏بيت منند! پروردگارا رجس و پليدى را از آنان دور كن و ايشان را پاك و پاكيزه بگردان.»٥٣
ابن عساكر اين روايت را در تاريخ خود با شرحى فزونتر آورده است.
در اسد الغابة از شداد بن عبداللَّه روايت كند كه گفت: شنيدم، هنگامى كه سر حسين(ع) را آوردند و مردى از اهل شام او و پدرش را لعنت كرد، واثله برخاست و گفت: به خدا سوگند من همواره على و حسن و حسين و فاطمه را دوست دارم، از زمانى كه شنيدم رسول خدا(ص) درباره آنان مى‏فرمود:… إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا تا آخر حديث.٥٤
و نيز از ام‏سلمه
در مسند احمد، تفسير طبرى و مشكل الآثار – عبارت از مسند است – از شهر بن حوشب روايت كنند كه گفت:
هنگامى كه خبر شهادت حسين بن على(ع) را آوردند، شنيدم كه ام‏سلمه زوجه رسول خدا(ص) اهل عراق را لعنت كرد و گفت: او را كشتند! خدا ايشان را بكشد، فريبش دادند و خوارش كردند، خدا لعنتشان كند، من ديدم رسول خدا(ص) – تإ؛چً آنجا كه گفت – كسائى خيبرى را كشيد و بر آنان [اهل‏البيت] همگى پيچيد و فرمود:
خداوندا! اهل بيتم! رجس و پليدى را از آنان دور كن و پاك و پاكيزه‏شان گردان.٥٥
وعلى بن الحسين امام سجاد(ع) طبرى و ابن كثير و سيوطى در تفسير آيه روايت كرده‏اند:
على بن الحسين به مردى از اهل شام فرمود: آيا در سوره احزاب نخوانده‏اى: إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا؟
او گفت: شما آنهائيد؟٥٦
فرمود: آرى.
تمامى اين خبر چنانكه در مقتل خوارزمى آمده بدين‏گونه است:
هنگامى كه پس از شهادت حسين(ع) سبط رسول خدا(ص) سجاد(ع) را با ساير اسيران «اهل‏البيت» به شام بردند و در آستانه جامع دمشق، در محل نمايش اسيران نگه داشتند، پيرمردى به او نزديك شد و گفت: سپاس خداى را كه شما را كشت و هلاك كرد و بندگانش را از مردانتان راحتى بخشيد و امير المؤمنين [يزيد] را بر شما چيره ساخت!
على بن الحسين به او گفت: اى شيخ! آيا قرآن خوانده‏اى؟
گفت: آرى.
فرمود: آيا اين آيه را خوانده‏اى؟ قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى؛٥٧بگو من مزدى از شما نمى‏خواهم جز دوستى خويشاوندانم.
پيرمرد گفت: آن را خوانده‏ام.
فرمود: اين سخن خداى متعال را هم خوانده‏اى؟ وَ آتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّه؛٥٨حق خويشاوندان را بپرداز، و نيز اين آيه را؟ وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْ‏ءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِي الْقُرْبى؛٥٩بدانيد، هر گونه غنيمتى به دست آوريد، خمس آن براى خدا و براى پيامبر و براى «ذى القربى» خويشاوندان است.
پيرمرد گفت: آرى.
پس فرمود: به خدا سوگند خويشاوندان در اين آيات، ما هستيم!
آيا سخن خداى متعال را خوانده‏اى كه مى‏فرمايد: إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا؟
گفت: آرى.
فرمود: ما همان «اهل‏البيت» هستيم كه خداوند به آيت تطهير ويژگيمان بخشيد!
پيرمرد گفت: تو را به خدا سوگند شما آنهاييد؟
فرمود: به حق جدمان رسول خدا(ص) كه ما بدون شك خود آنهاييم!
پيرمرد نادم و پشيمان از آنچه گفته بود در سكوت فرو رفت، سپس سر به سوى آسمان برداشت و گفت:
خداوندا! من از دشمنى با اينها توبه كرده و به سوى تو بازمى‏گردم، من از دشمنان محمد و آل محمد، از جن و انس، بيزارى جسته و به سوى تو باز مى‏گردم.٦٠
ما به همين مقدار از روايات حديث كساء كه آورديم بسنده مى‏كنيم٦١. زيرا، براى آن كس كه بخواهد به قرآن كريم تمسك جسته و تفسير آن را از رسول خدا(ص) بگيرد، همين اندازه هم كافى است. إنَّ فى ذلِكَ لَذِكرى لِمَن كانَ لَهُ قَلب أَو أَلقَى السَّمْع وَ هُوَ شَهيد؛٦٢راستى را كه در اين تذكرى است براى آن كس كه عقل دل دارد يا گوش جان بسپارد و آگاه باشد.
آيتتطهيردركتب مكتب اهل ‏البيت(ع) شأن نزول آيه و حديث كساء ١. روايت ام المؤمنين ام سلمة الف) از طريق شهر بن حوشب شهر بن حوشب گويد: براى عرض سلام خدمت ام‏سلمه زوجه رسول خدا(ص) رسيدم و گفتم: اى ام المؤمنين! مقصود اين آيه كيانند؟ إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا.
فرمود: من و رسول خدا(ص) بر بستر خويش در زير كسائى خيبرى بوديم كه فاطمه به همراه حسن و حسين(ع) وارد شد، پيامبر(ص) پرسيد: پسر عمويت كجاست؟ عرض كرد: در خانه است. فرمود: برو و او را بخوان. ام‏سلمه گويد: من او را فرا خواندم. پيامبر(ص) كساء را از زير ما جمع كرد و با دستان خود بر فراز [آنان] گرفت و گفت: «خداوندا اينان اهل‏بيت منند، رجس و پليدى را از آنان دور كن و پاك و پاكيزه‏شان گردان.» من كه پشت رسول خدا نشسته بودم گفتم: اى رسول خدا! پدر و مادرم فداى تو باد، من هم؟ فرمود: «تو بر راه خيرى.» آنگاه اين آيه: انما يريد اللَّه… درباره پيامبر(ص) و على و فاطمه و حسن و حسين نازل گرديد.٦٣
اين روايت با سند ديگرى از ام سلمة چنين است:
ام‏سلمه گفت: آيه: إِنَّما يُريدُ اللَّهُ… در خانه من نازل گرديد، و آن اين بود كه رسول خدا(ص) آنان [اهل‏البيت(ع)] را در نمازگاه خويش با كسائى پوشانيد، سپس دستان خود را بالا گرفت و كساء را بر فراز آورد و در همان حال مى‏گفت: «خداوندا اينان اهل‏بيت منند. پس، رجس و پليدى را از آنان دور كن، همان‏گونه كه از آل اسماعيل و اسحاق و يعقوب زدودى، و ايشان را از رجس و پليدى پاك گردان، همان‏گونه كه آل لوط و آل عمران و آل هارون را پاك گردانيدى.» گفتم: اى رسول خدا من با شما داخل نشوم؟ فرمود: «تو بر راه خيرى، تو از زنان پيامبرى.»
دخترش گفت: مادر جان آنان را معرفى كن! گفت: فاطمه بود و شوهر فاطمه با حسنين در بر فاطمه٦٤.
ب) از طريقا بى ‏عبد اللَّه جدلى گويد: نزد عايشه رفتم و گفتم: اين آيه إِنَّما يُريدُ اللَّهُ… در كجا نازل گرديد؟ گفت: در خانه ام‏سلمه نازل شد. ام‏سلمه گفته بود كه اگر از عايشه مى‏پرسيدى به تو مى‏گفت كه اين آيه در خانه من نازل شده است. او گفت در خدمت رسول خدا(ص) بوديم كه فرمود: «اى كاش يكى مى‏رفت و على و فاطمه و دو پسرش را نزد ما مى‏خواند.» گويد: گفتم: كسى جز من نيست، لذا مقنعه پوشيدم و رفتم و همگى را آوردم. پس، على روبه روى پيامبر نشست و حسن و حسين در چپ و راست و فاطمه را در پشت سر نشانيد، سپس با جامه‏اى خيبرى همه را پوشانيد و گفت: «ما همگى به سوى تو مى‏آييم – رسول خدا(ص) سه بار اشاره كرد: به سوى تو نه به سوى آتش – من و عترتم اهل بيتم كه از گوشت و خون من هستند.» ام سلمة گويد گفتم: اى رسول‏خدا! مرا هم با آنان داخل‏كن، فرمود: اى ام‏سلمه تو از شايسته‏زنان منى. بعداز آن اين آيه نازل شد: إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا.٦٥
ج) از طريق عبداللَّه بن معي نمولى امسلمة گويد: اين آيه إِنَّما يُريدُ اللَّهُ… در خانه ام‏سلمه نازل گرديد. ام‏سلمه گفت: رسول خدا(ص) به من فرمود تا در پى على و فاطمه و حسن و حسين(ع) بفرستم و چون آمدند، على را در سمت راست، حسن را در چپ، حسين را بر شكم و فاطمه را جلوى پا و در آغوش گرفت و سپس گفت: «خداوندا! اينان اهل‏بيت منند، پس رجس و پليدى را از آنان دور كن و پاك و پاكيزه‏شان گردان.» سه بار اين را فرمود. من گفتم: اى رسول خدا! من نيز؟ فرمود: تو بر راه خيرى انشاء اللَّه.٦٦
د) از طريق برادر دعبل وى از امام رضا(ع) از پدرانش از على بن الحسين(ع) از ام‏سلمه روايت كند كه گفت:
اين آيه در خانه من و در روز ويژه من نازل گرديد. رسول خدا(ص) نزد من بود كه على و فاطمه و حسن و حسين را طلبيد، جبرئيل(ع) نيز آمد. پيامبر(ص) كسائى فدكى را بر سر آنان گسترد، سپس فرمود: «خداوندا! اينان اهل‏بيت منند، خداوندا! رجس و پليدى را از آنان دور كن و پاك و پاكيزه‏شان گردان.» جبرئيل گفت: من نيز از شمايم اى محمد؟ پيامبر فرمود: «تو از مائى اى جبرئيل.» ام‏سلمه گويد: من گفتم: اى رسول خدا من هم از اهل‏بيت شمايم؟ و رفتم كه در كنار آنان باشم. فرمود: «در جاى خود بمان اى ام‏سلمه، تو بر راه خيرى، تو از زنان پيامبر خدائى.» جبرئيل گفت: بخوان اى محمد: إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا، درباره پيامبر و على و فاطمه و حسن و حسين(ع).٦٧
٢. روايت حسين بن على(ع) از زيد بن على از پدرش از جدش – امام حسين -(ع) روايت شده كه فرمود:
رسول خدا(ص) در خانه ام‏سلمه بود كه خوراك حريره آوردند، آن حضرت على و فاطمه و حسن و حسين(ع) را طلبيد، همه از آن خوردند، سپس كسائى خيبرى بر سر آنان گسترد و تلاوت كرد: إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا. ام‏سلمه گفت: من نيز با آنانم اى رسول خدا؟ فرمود: «تو بر راه خيرى.٦٨«
٣. روايت ابوسعيد خدرى الف) از خود ابوسعيد ابوسعيد از رسول خدا(ص) روايت كند كه آيه: إِنَّما يُريدُ اللَّهُ… درباره محمد(ص) و اهل‏بيت او(ع) نازل گرديده است، آن هنگامى كه رسول اللَّه(ص) على و فاطمه و حسن و حسين(ع) را گرد آورد، سپس كساء را بر سرشان گسترد و گفت: «خداوندا! اينان اهل‏بيت منند، پس، رجس و پليدى را از آنان دور كن و پاك و پاكيزه‏شان گردان.» در اين هنگام ام‏سلمه كه بر درب خانه ايستاده بود، گفت: اى رسول خدا! من نيز از آنانم؟ فرمود: «تو بر راه خيرى.»٦٩
ب) از عطيه عطيه گويد: از ابو سعيد خدرى پرسيدم: آيه إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا [درباره چه كسانى است؟] گفت: اين آيه درباره رسول خدا(ص) و على و فاطمه و حسن و حسين(ع) نازل گرديده است.٧٠
٤. و از ابوجعفر امام باقر(ع) امام باقر(ع) فرمود: آيه إنَّما يُريدُ اللَّهَ… درباره رسول خدا(ص) و على بن ابى‏طالب و فاطمه و حسن و حسين(ع) نازل گرديده، و اين نزول در خانه ام‏سلمه زوجه رسول‏خدا(ص) بوده است. پيامبر اكرم(ص) على و فاطمه و حسن و حسين(ع) را فرا خواند، سپس كسائى خيبرى را بر آنان پوشانيد و خود با ايشان داخل آن شد، سپس گفت: «خداوندا اينان اهل‏بيت منند، آنان كه درباره‏شان آن وعده را به من دادى، خداوندا! رجس و پليدى را از آنان دور كن و پاك و پاكيزه‏شان گردان.» پس اين آيه نازل گرديد، ام‏سلمه گفت: اى رسول خدا! من نيز با آنانم؟ فرمود: «بشارت باد تو را اى ام‏سلمه كه تو بر راه خيرى.»٧١
آنچه رسول خدا پس از نزول آيه انجام داد ١.از زبان ابو سعيد خدرى ابو سعيد گويد: رسول خدا(ص) چهل روز صبح پس از ازدواج على با فاطمه(ع) به درب خانه على مى‏آمد و مى‏فرمود: «سلام عليكم، رحمت خداوند و بركاتش بر شما اهل‏البيت باد إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا.من با هر كه دشمنى كنيد دشمن، و با هر كه دوستى كنيد دوستم.»٧٢
٢.از زبان ابو الحمراء ابوالحمراء گويد: من نه ماه يا ده ماه خدمت رسول خدا(ص) كردم – در نه ماه شك ندارم – رسول خدا(ص) در طلوع فجر بيرون مى‏آمد و به درب خانه فاطمه و على و حسن و حسين مى‏رفت و دو بازوى درب را مى‏گرفت و مى‏فرمود: «سلام خدا و رحمت و بركاتش بر شما باد، خداى بر شما ببخشايد، نماز!» گويد: آنان در پاسخ مى‏گفتند: «و بر شما باد سلام و رحمت و بركاتش اى رسول خدا» و رسول اكرم(ص) مى‏فرمود: إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا. اين حديث با عبارات ديگرى نيز از ابوالحمراء روايت شده است.٧٣
٣.از زبان امير المؤمنين(ع) حارث گويد: امام على(ع) فرمود: رسول خدا(ص) هر روز صبح زود نزد ما مى‏آمد و مى‏فرمود: «نماز! رحمت خدا بر شما باد، نماز! إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا.٧٤
٤.از زبان امام باقر(ع) امام باقر(ع) از پدرش – امام سجاد روايت كند كه فرمود: آيه: وَ أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَيْها،٧٥خاندانت را به نماز فرمان ده و بر انجام آن پايدارى كن. اين آيه درباره على و فاطمه و حسن و حسين(ع) نازل گرديده است؛ رسول خدا(ص) بامداد هر روز به درب خانه فاطمه(ع) مى‏آمد و مى‏فرمود: «سلام بر شما اهل‏البيت و رحمت و بركات خدا بر شما باد، خداى بر شما ببخشايد، نماز! إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا.٧٦«
راوى گويد: امام باقر(ع) فرمود: «خداى متعال پيامبرش را فرمان داد كه خاندان خود را جداى از ساير مردمان ويژگى بخشد تا مردم بدانند اهل‏بيت او نزد خدا جايگاهى دارند كه از آن مردم نيست، بدين سبب يك بار با همه مردم مورد خطابشان قرار داد و يك بار با دستور خاص.»٧٧
روايت با عبارتى ديگر: در تفسير فرات گويد: خداوند پيامبرش را فرمان داده تإ؛چ خاندان خود را جداى از ساير مردم ويژگى بخشد تا مردمان بدانند آل محمد نزد خداوند جايگاه خاصى دارند كه ديگر مردم ندارند، زيرا يكبار آنان را همراه با همه مردم فرمان داده و سپس با دستورى خاص ويژگى‏شان بخشيده است. هنگامى كه خداى متعال اين آيه را نازل فرمود، رسول خدا(ص) هر بامداد به گاه نماز مى‏آمد تا به درب خانه على و فاطمه و حسن و حسين مى‏رسيد و مى‏فرمود: «سلام خدا و رحمت و بركات او بر شما باد.» على و فاطمه و حسن و حسين(ع) مى‏گفتند: «بر شما باد سلام اى رسول خدا و رحمت و بركات خداوند نيز،» سپس پيامبر دو بازوى درب را مى‏گرفت و مى‏فرمود: «خداى بر شما ببخشايد، نماز، نماز! إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا.» رسول خدا(ص) هر روز پيوسته – تا در مدينه بود – چنين مى‏كرد تا از دنيا رحلت فرمود. ابوالحمراء خادم رسول خدا(ص) گويد: من ديدم كه چنين مى‏كرد.٧٨
٥.از زبان امام صادق(ع) امام صادق(ع) از پدرش از پدرانش(ع) روايت كند كه :
رسول خدا(ص) هر روز صبح به هنگام طلوع فجر بر درب خانه على و فاطمه(ع) مى‏ايستاد و مى‏فرمود:
الحمدللَّه المحسن المجمل المنعم المفضّل، الذى بنعمته تتمّ‏الصالحات، سمع٧٩سامع بحمد اللَّه ونعمته و حسن بلائه عندنا، نعوذ باللَّه من النار نعوذ باللَّه من صباح النار، نعوذ باللَّه من مساء النار، الصلاة يا اهل‏البيت إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا.
حمد و سپاس خداى نيك و جميل و نعمت‏بخش و زيادت‏افزا را سزاست، خداوندى كه با نعمت او شايستگيها به كمال رسند. همه شنوايان و جمله گواهان بايد حمد و سپاس ما از خداى متعال را ببينند و بشوند، خدائى كه نعمتش را بر ما تمام و عافيتش را بر ما فرجام بخشيد و ما را بر همه موجودات برگزيد؛ به خدا پناه مى‏بريم از آتش جهنم، به خدا پناه مى‏بريم از صبح جنهم، به خدا پناه مى‏بريم از شب جهنم! نماز، اى اهل‏البيت! إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا.»
طبرسى گويد: اين روايت را ابن عقده با سندهاى خود از راههاى بسيار از اهل‏بيت(ع) و غير ايشان مانند: ابى‏برزه و ابى‏رافع آورده است.٨٠چنانكه با عبارت ديگرى از زبان امام صادق(ع) نيز آمده است.٨١
آنچه گذشت همانندش در تفسير آيه كريمه: وَ أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ… در تفسير رازى و غير او نيز، آمده است.
احتجاج ‏كنندگان به آيت تطهير در فضائل اهل ‏البيت(ع) ١.امير المؤمنين على بن ابى ‏طالب(ع) از امام صادق از پدرش امام باقر(ع) روايت كنند كه فرمود:
على بن ابى‏طالب فرمود: «خداى عزوجل ما اهل‏البيت را برترى بخشيده است، و چرا چنين نباشد در حالى كه همو عزوجل در كتابش مى‏فرمايد: إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيراً. به راستى كه ما را از فواحش و زشتى، از ظاهر و باطن آن، پاك و پاكيزه كرده است. پس ما بر راه حق هستيم.»٨٢
٢.امام حسن بن على(ع) امام حسن(ع) در دو نوبت به اين حديث احتجاج كرده است:
الف) روزى كه پس از شهادت پدرش امام على(ع)، با او به خلافت بيعت شد، او در خطبه‏اش فرمود: اى مردم هر كه مرا مى‏شناسد كه مى‏شناسد… – تا آخر آنچه در صفحات قبل آمده.
ب) هنگام صلح با معاويه: امام(ع) پس از معاويه سخن راند و در سخنانش فرمود: مى‏گويم اى مردم بشنويد، شما را دلها و گوشهاست، پس سخنانم را فرا گيريد، ما اهل بيتى هستيم كه خدا با اسلام گرامى‏مان داشته و انتخاب و اختيار و گزينش فرموده و رجس و پليدى را از ما دور و پاك و پاكيزه‏مان گردانيده است. رجس شك است و ما در خداى حق و دين او هرگز شك نمى‏كنيم. همو بر ما نعمت سلامت داده و دودمان ما را تا آدم(ع) از هر گونه نقص و كمبود عقلى و ناخالصى و گمراهى پاك كرده است – تا آنجا كه فرمود – خداى متعال فرموده: إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا.
هنگامى كه آيت تطهير نازل شد، رسول خدا(ص) من و برادرم و مادر و پدرم را در كنار خود قرار داد و همگى‏مان را در كسائى خيبرى كه از آن ام‏سلمه بود در خانه ام‏سلمه و در روز نوبت او – پوشانيد و گفت: «خداوندا! اينان اهل‏بيت منند، اينان اهل و عترت منند، پس، رجس و پليدى را از آنان دور كن و پاك و پاكيزه‏شان گردان.» ام‏سلمه گفت: اى رسول خدا! من هم با آنان به زير كساء بيايم؟ رسول خدا(ص) به او فرمود: «رحمت خدا بر تو باد، تو بر راه خير و بر مسير نيكوئى هستى، من خيلى از تو خشنودم، ولى اين ويژه من و ايشان است.
پس از آن، رسول خدا(ص)، تا هنگامى كه بقيه عمرش را در دنيا گذرانيد و خداوند روح مباركش را به سوى خود برد، هر روز در طلوع فجر نزد ما مى‏آمد و مى‏فرمود:
«خداى بر شما ببخشايد، نماز! إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا.»٨٣
٣.ام ‏سلمه در تفسير فرات و خصال و امالى صدوق و بحارالانوار – عبارت از تفسير فرات است – از عمره همدانيه دخت افعى روايت كنند كه ام‏سلمه از او پرسيد:
تو عمره هستى؟ گفت: آرى. پس از آن عمره از او پرسيد [اى ام‏المؤمنين] آيا مرا از حال اين مردى كه در ميان شما دوست و دشمن، ضربت خورد و كشته شد آگاه نمى‏كنى؟ ام‏سلمه گفت:تو دوستش دارى؟ گفت:نه دوستش دارم ونه دشمنش شمارم! -مقصودش على(ع) بود – ام‏سلمه گفت: خداى متعال هنگامى كه اين آيه را فرستاد: إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا هيچ‏كس جز جبرئيل و ميكائيل و محمد و على و فاطمه و حسن و حسين و من در آن خانه نبود. من گفتم: اى رسول خدا! من از اهل البيتم؟ فرمود: «تو از شايسته زنان منى.» اى عمره! اگر فرموده بود آرى، از هر چه كه خورشيد بر آن مى‏تابد نزد من محبوبتر بود.٨٤
٤.على بن الحسين ،امام سجاد(ع) در امالى صدوق و احتجاج طبرسى و لهوف سيد بن طاوس و بحار مجلسى روايت كنند:
هنگامى كه اسيران اهل‏البيت(ع) را به شام آوردند و در آستانه مسجد در جايگاه اسيران، برپا داشتند و على بن الحسين(ع) كه در آن روز جوانى بالغ و رشيد بود در ميانشان حضور داشت، مردى از اهل شام نزد آنان آمد و گفت: حمد و سپاس خداى را كه شما را كشت و نابودتان كرد و شاخ فتنه را از بن بركند – و از هر گونه دشنام فروگذار نكرد سخنانش كه پايان گرفت، امام على بن الحسين(ع) به او فرمود: «آيا كتاب خداى عزو جل را نخوانده‏اى؟» گفت: چرا [خوانده‏ام] فرمود: «آيا اين آيه را نخوانده‏اى؟ قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى
وَ آتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّه،٨٥بگو من هيچ پاداشى از شما نمى‏خواهم جز دوستى خويشاوندانم.
گفت: چرا. فرمود: «ما آنهاييم!» سپس فرمود: آيا نخوانده‏اى: وَ آتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّه،٨٦حق خويشاوندان را بپرداز! گفت: چرا. فرمود: ما همانهاييم. آيا اين آيه را خوانده‏اى؟ إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا. گفت: چرا [خوانده‏ام]. فرمود: «ما همانانيم.» مرد شامى دستش را به سوى آسمان برداشت و گفت: خداوندا! من توبه كرده و به سوى تو باز مى‏گردم – سه بار اين را تكرار كرد – خداوندا! من از دشمنان آل محمد و كشندگان اهل‏بيت محمد، به سوى تو، بيزارى مى‏جويم، من قرآن را مى‏خواندم ولى تا امروز اين را درك نكرده بودم!٨٧
٥.زيد بن على بن الحسين(ع) ابوالجارود گويد: زيد بن على بن الحسين گفت: نابخردانى از مردم گمان دارند كه خداوند در اين آيه إِنَّما يُريدُ اللَّهُ… زنان رسول خدا(ص) را اراده فرموده است. آنان دروغ گفته و گناه كرده‏اند. به خدا سوگند اگر زنان پيامبر را اراده فرموده بود مى‏فرمود: ليذهب «عنكن» الرجس و «يطهركن» تطهيراً، و ضمير خطاب مؤنث مى‏آورد، چنانكه فرموده: و اذكرن ما يتلى فى «بيوتكن»٨٨ولا تبرجن و «لستن»٨٩كاحد من النساء.٩٠
١ . حاكم ابوعبداللَّه محمد بن عبداللَّه نيشابورى (متوفاى٤١٥ هجرى) امام محدثان اهل سنت است. عنوان حاكم بالاترين درجه محدثان اهل سنت به شمار مى‏رود، اولين درجه نزد آنان محدث است، بعد از او حافظ، بعد حجت و سپس حاكم. مراجعه كنيد: المختصر فى علم رجال الاثر، ص٧١.
٢ . عبداللَّه بن جعفر ذوالجناحين [جعفر طيار] فرزند ابوطالب، مادرش اسماء بنت عميس خثعمى است. در حبشه به دنيا آمد و پيامبر را درك نمود. پس از سال هشتاد هجرى وفات كرد. شرح حال او در اسد الغابة، ج ٣، ص ٣٣ آمده است.
٣. سوره احزاب، آيه ٣٣.
٤. مستدرك حاكم بر صحيح مسلم و بخارى، ج ٣، ص ١٤٧- ١٤٨.
٥. عايشه دخت ابوبكر، زوجه رسول خدا(ص) كه هجده ماه پس از هجرت او را به خانه آورد و در سال ٥٧ يا ٥٨ يا ٥٩ هجرى از دنيا رفت. ابوهريره بر او نماز خواند و در بقيع دفن گرديد. شرح بيشتر را در كتاب نقش عايشه در تاريخ اسلام بيابيد.
٦. صحيح مسلم، باب فضائل اهل‏بيت النبى(ص)، ج ٧، ص ١٣٠؛ مستدرك حاكم بر صحيح مسلم و بخارى، ج ٣، ص١٤٧؛ سنن الكبرى بيهقى، باب بيان اهل بيته و الذين هم آله، ج ٢، ص ١٤٩؛ تفسير طبرى، ج ٢٢، ص ٥؛ تفسير ابن كثير؛ جامع البيان، ج ٣، ص٤٥٨؛ جمع الاصول، ج ١٠، ص ١٠٢-١٠١؛ تيسير الوصول، ج ٣، ص٢٩٧؛ و تفسير سيوطى، الدر المنثور، ج ٥، ص ١٩٩-١٩٨.
٧. ام‏سلمة، هند دختر ابواميه قرشى مخزومى، رسول خدا(ص) پس از آنكه همسر اولش ابوسلمة بن عبدالأسد در جنگ احد مجروح و به سبب آن وفات كرد، با او ازدواج نمود. ام‏سلمه پس از شهادت امام حسين(ع) در سال ٦٠ هجرى از دنيا رحلت كرد. شرح حال او در اسد الغابة و تقريب التهذيب آمده است.
٨. اين حديث را ابوسعيد از ام سلمة روايت كرده است. تفسير طبرى، ج ٢٢، ص ٦.
٩. اين حديث را شهر بن حوشب از ام‏سلمة روايت كرده است. تفسير طبرى، ج ٢٢، ص ٦. ابن كثير نيز در ج ٣، ص٤٨٥ تفسير خود به آن اشاره كرده است.
١٠. عمر بن ابو سلمة قرشى مخزونى، پسر زن رسول خدا(ص) فرزند ام سلمة، در حبشه به دنيا آمد، در صفين از ياران امام على(ع) بود و امام على(ع) او را به حكومت بحرين و فارس منصوب كرد. در سال ٨٣ هجرى در مدينه از دنيا رفت. اسدالغابة، ج ٤، ص٧٩.
١١. عبارت از طبرى است.
١٢. صحيح ترمذى، ج ١٢، ص ٨٥؛ تفسير طبرى، ج ٢٢، ص ٧؛ تفسير ابن كثير، ج ٣، ص٤٨٥؛ مشكل الآثار، ج ١، ص ٣٣٥؛ جامع الأصول، ج ١٠، ص١٠١؛ ابن عساكر، ج ٥، بخش اول، ص ١٦ ب.
١٣.واثلةبن‏اسقع بن كعب‏ليثى، پيش از غزوه تبوك اسلام آورد. گفته شد: سه سال خادم پيامبر(ص) بوده است. پس از سال(٨٠ هجرى) در دمشق يا بيت‏المقدس از دنيا رفت. شرح حالش در اسدالغابة، ج٥، ص٧٧، آمده‏است.
١٤. مستدرك‏صحيحين، ج٢، ص٤١٦، و ج٣، ص١٤٧؛ مجمع‏الزوائد، ج٩، ص١٦٧؛ مشكل‏الآثار طحاوى، ج١، ص٣٣٥؛ ابن عساكر، ج٥، بخش اول، ص١٦ ب؛ تفسيرطبرى، ج٢٢، ص٦؛ تفسير ابن كثير، ج٣، ص٤٨٣؛ تفسير سيوطى، در المنثور، ج٥، ص١٩٨؛ سنن بيهقى، ج٢، ص١٥٢؛ مسنداحمد، ج٤، ص١٧٠
١٥ . تفسير درالمنثور، ج ١٥، ص١٩٨. از طريق ديگر اين حديث به دست مى‏آيد كه ابوسعيد خدرى آن را از خود ام‏المؤمنين ام‏سلمه روايت كرده است. ابو سعيد، سعد بن مالك انصارى خزرجى خدرى، در جنگ خندق و بعد از آن حضور داشت. در سال شصتم يا هفتادم هجرى در مدينه وفات كرد. شرح حال او در اسد الغابة، ج ٢، ص٢٨٩، آمده است.
١٦. سنن بيهقى، ج ٢، ص ١٥٠؛ تفسير ابن كثير، ج ٣، ص٤٨٣؛ تفسير سيوطى، ج ٥، ص١٩٨؛ تاريخ بغداد، ج ٩، ص١٢٦؛ مشكل الآثار، ج ١، ص ٣٢٤؛ جامع الاصول، ج ١٠، ص١٠٠؛ تفسير ثعالبى، ج ٣، ص ٢٢٨؛ تيسيرالوصول، ج ٣، ص٢٩٧؛ ابن عساكر، ج ٥، بخش اول ص ١٣ آ – ب و ١٦ آ.
١٧. ترمذى گويد: در اين باب از عمر بن ابى‏سلمه و انس بن مالك و ابوالحمراء و معقل بن يسار و عايشه روايت شده است.
١٨. صحيح ترمذى باب فضائل فاطمه(ع)، ج ١٣، ص ٢٤٩-٢٤٨؛ تهذيب التهذيب، ج ٢، ص٢٩٧ در شرح حال حسن(ع)؛ رياض النضرة، ج ٢، ص٢٤٨؛ ابن عساكر، ج ٥، بخش اول، ص ١٤ ب.
١٩. مسند احمد، ج ٦، ص ٣٢٣-٢٩٦
٢٠. مستدرك حاكم، ج ٢، ص ٤١٦ در تفسير آيه از سوره احزاب
٢١. تفسير درالمنثور، سيوطى، ج ٥، ص ١٩٨، در تفسير آيه؛ مشكل الاثار، ج ١، ص٢٣٣؛ تيسير الوصول، ج ٣، ص ٢٩٧؛ جامع الاصول، ج ١٠، ص١٠٠؛ ابن عساكر، ج ٥، بخش اول، ص ١٥ ب.
٢٢. تفسير جامع البيان طبرى، ج ٢٢، ص ٧.
٢٣. همان
٢٤. تفسير ثعالبى، ج ٣، ص ٢٢٨.
٢٥. سوره مائده، آيه ٩٠.
٢٦ . سوره حج، آيه٣٠.
٢٧. سوره انعام، آيه ١٤٥.
٢٨ . سوره انعام، آيه١٢٥.
٢٩. سوره توبه، آيه ٩٥.
٣٠. سوره اعراف، آيه ٧١.
٣١. تفسير درالمنثور، ج٥، ص١٩٩. عبداللَّه، پسرعموى پيامبرخدا(ص)، سه‏سال‏پيش‏ازهجرت به دنيا آمد و در سال ٨٦ در طائف بدرود حيات گفت. شرح حالش در اسدالغابة آمده است.
٣٢. همان. ابوالقاسم يا ابومحمد، ضحاك بن مزاحم هلالى، ابن حجر گويد: او راستگو و كثير الارسال است [احاديث بى‏سند بسيار مى‏گويد]، از طبقه پنجم محدثان است و پس از سال يكصد هجرى وفات كرده است. تهذيب التهذيب، ج ١، ص٢٧٣.
٣٣. تفسير طبرى، ج ٢٢، ص ٥؛ ذخائر العقبى، ص ٢٤؛ تفسير سيوطى، ج ٥، ص١٩٨؛ ابن عساكر، ج ٥، بخش اول، ص ١٦ آ؛ و اسباب النزول نيشابورى.
٣٤ . مشكل الآثار، ج ١، ص٣٣٢.
٣٥. صحيح مسلم، باب فضائل على بن ابى‏طالب، ج٧، ص١٣٣. زيدبن‏ارقم انصارى خزرجى، رسول‏خدا در احد او را براى جنگيدن كوچك شمرد ولى پس از احد در ساير غزوات و در صفين با امام على(ع) شركت كرد، او پس از شهادت امام حسين(ع)، در كوفه بدرود حيات گفت. اسدالغابة، ج٢، ص١٩٩.
٣٦ . مجمع الزوائد، ج ٩، ص١٦٧-١٦٥، باب فضائل اهل‏البيت؛ ابن عساكر، ج ٥، بخش اول، ص ١٦ آ.
٣٧. تفسير طبرى، ج ٢٢، ص ٥؛ تفسير سيوطى، ج ٥، ص١٩٩. قتادة چهار كس را گويند: سدوسى و رهاوى و قيسى و انصارى و همه را در مكتب خلفا ثقه مى‏دانند. شرح حالشان در تهذيب التهذيب، ج ٢، ص١٢٣ آمده است.
٣٨. تفسير طبرى، ج ٢٢، ص ٥.
٣٩. شايد هفده ماه از اشتباه نسخه‏برداران باشد. درست آن هفت ماه است.
٤٠. مجمع الزوائد، ج ٩، ص ١٦٩، ابوبرزه اسلمى را در شمار صحابه آورده‏اند، در سال ٦٠ يا ٦٤، در كوفه از دنيا رفته است، شرح حالش در اسدالغابة، ج ٥، ص١٤٦ موجود است.
٤١ . تفسير سيوطى، الدر المنثور، ج ٥، ص١٩٩.
٤٢. مستدرك صحيحين، ج ٣، ص ١٥٨، حاكم گويد: اين حديث با شرط مسلم [بخارى] موافق و صحيح است ولى آن را روايت نكرده‏اند. اسدالغابة، ج ٥، ص٥٢١؛ مسند احمد، ج٣، ص ٢٥٨؛ تفسير طبرى، ج ٢٢، ص ٥؛ تفسير ابن كثير، ج ٣، ص٤٨٣؛ تفسير سيوطى، ج ٥، ص ١٩٩؛ مسند طيالسى، ج ٨، ص٢٧٤؛ صحيح ترمذى، ج ١٢، ص ٨٥؛ كنزالعمال، ج ٧، ص١٠٣، چاپ اول. جامع الاصول، ج ١٠، ص١٠١، حديث ٦٦٩١؛ تيسير الوصول، ج ٣، ص٢٩٧. انس بن مالك انصارى خزرجى. روايت شده كه او ١٠ سال در خدمت رسول خدا(ص) بوده است، بعد از سال ٩٠ هجرى در بصره وفات كرد. شرح حالش در اسدالغابة، ج ١، ص١٢٧ موجود است.
٤٣. ابوالحمراء، مولى رسول اللَّه(ص)، گفته شده نام او هلال بن حارث يا هلال بن ظفر است. شرح حال او در اسدالغابة، ج ٥، ص١٧٤، تهذيب التهذيب، ج ١٢، ص ٧٨ و استيعاب، ج٥، ص٦٣٧، موجود است. روايات او در استيعاب، ج ٢، ص٥٩٨؛ تفسير طبرى و ابن كثير سيوطى در تفسير آيه؛ مجمع الزوائد، ج ٩، ص ١٢١- ١٦٨ و مشكل الآثار، ج ١، ص٣٣٨ آمده است.
٤٤. مجمع الزوائد، ج ٩، ص ١٦٩؛ تفسير سيوطى، ج ٥، ص١٩٩.
٤٥. مستدرك حاكم، باب فضائل حسن بن على(ع)، ج ٣، ص ١٧٢.
٤٦. مجمع الزوائد، باب فضائل اهل‏البيت، ج ٩، ص ١٧٢؛ تفسير ابن كثير، ج ٣، ص٤٨٦.
٤٧. اين بخش در نسخه اصلى سفيد است.
٤٨. مشكل الآثار، ج ١، ص ٣٣٦.
٤٩. خصائص نسائى، ص ٤.
٥٠. تفسير طبرى، ج ٢٢، ص ٧؛ تفسير ابن كثير، ج ٣، ص٤٨٥؛ مستدرك حاكم، ج ٣، ص١٤٧، و مشكل الآثار، ج ١، ص٣٣٦.
٥١. تاريخ طبرى، ج ٥، ص ٣١.
٥٢. تمامى حديث در مسند احمد، ج١، ص٣٣١، چاپ اول و ج٥، ص٣٠٦٢، چاپ دوم آمده و ابن عباس در آن ده فضيلت و ويژگى براى على بن ابى‏طالب(ع) بر شمرده است. اين حديث را نسائى در ص١١ خصائص و محب طبرى، در، ج٢، ص٢٦٩، رياض النضرة، و هيثمى در ج٩، ص١١٩، مجمع الزوائد آورده‏اند. عمرو بن ميمون اودى، تابعى وثقه است، صاحبان صحاح حديث او را روايت كرده‏اند، در سال ٧٤ در كوفه وفات كرد. تقريب التهذيب، ج٢، ص٨٠.
٥٣ . مشكل‏الآثار، ج ١، ص٣٤٦؛ تفسير طبرى، ج ٢٢، ص ٦؛ مسند احمد، ج ٤، ص١٠٧. ابن‏حنبل عبارت را پاكسازى كرده و واژه »فشتموه؛ دشنامش دادند« و »هذا الذى شتموا؛ اين كسى كه دشنام دادند« را از آن حذف كرده است. مجمع الزوائد، ج ٩، ص١٦٧؛ مستدرك حاكم، ج ٢، ص ٤١٦ و ج ٣، ص١٤٧؛ سنن بيهقى، ج ٢، ص ١٥٢؛ تفسير ابن كثير، ج ٣، ص٤٨٤؛ ابن عساكر، ج ٥، بخش اول، ص ١٦ آ.
ابو عمار، شداد بن عبداللَّه قرشى دمشقى، ثقه و از طبقه چهارم محدثان است. حديث او را صاحبان صحاح روايت كرده‏اند، شرح حالش در تقريب التهذيب، ج ١، ص٣٤٧ آمده است.
٥٤. اسد الغابة، ج ٢، ص ٢٠، شرح حال مام حسن(ع).
٥٥. ما فشرده حديث را آورديم، تمامى حديث ام‏سلمه مسند احمد، ج ٦، ص ٢٩٨ موجود است. تفسير طبرى، ج ٢٢، ص ٦؛ مشكل‏الآثار، ج ١، ص٣٣٥؛ ابن عساكر، ج ٥، بخش اول، ص١٤ آ. شهر بن حوشب اشعرى شامى، صدوق است و از طبقه سوم، حديثش را صاحبان صحاح روايت كرده‏اند، در سال١١٢ هجرى وفات كرد. تقريب التهذيب، ج ١، ص٣٥٥.
٥٦ . تفسير طبرى، ج ٢٢، ص ٧؛ تفسير ابن كثير، ج ٣، ص٤٨٦؛ تفسير در المنثور، ج ٥، ص ١٩٩.
٥٧. سوره شورى، آيه ٢٣.
٥٨. سوره اسراء، آيه ٢٦.
٥٩. سوره انفال، آيه ٤١.
٦٠. مقتل خوارزمى، ج ٢، ص ٦١، چاپ نجف.
٦١ . ما از آوردن احاديث ديگرى كه در اين باب بود خوددارى كرديم، احاديثى مانند آنچه در شرح حال عطيه در اسد الغابة، ج ٣، ص٤١٣ آمده و در اصابه، ج ٣، ص ٤٨٩؛ تاريخ بغداد، ج ١٠، ص٢٧٨، و روايت حكيم بن سعيد در تفسير طبرى، ج ٢٢، ص ٥ آمده و روايات ديگرى كه در مسند احمد، ج ٦، ص٣٠٤؛ اسدالغابة، ج ٢، ص ١٢ و ج ٤، ص ٢٩؛ مجمع الزوائد، ج ٩، ص٢٠٧-٢٠٦؛ و ذخائر العقبى، ص ٢١؛ و استيعاب، ج ٢، ص٤٦٠؛ ابن عساكر، ج ٥، بخش اول، ص١٦-١٣ آمده است.
٦٢. سوره ق، آيه ٣٧.
٦٣. تفسير فرات كوفى، ص ١٢١؛ تفسير مجمع البيان، ج ٨، ص٣٥٦؛ بحار الانوار، ج ٣٥، ص٢١٣.
٦٤ . تفسير فرات كوفى، ص١٢٦؛ بحارالانوار، ج ٣٥، ص ٢١٥.
٦٥. تفسير فرات كوفى، ص ١٢٤؛ بحارالانوار، ج ٣٥، ص٢١٥.
٦٦. امالى شيخ طوسى، ج ١، ص ٢٧٠؛ بحارالانوار، ج ٣٥، ص٢٠٩.
٦٧. امالى شيخ طوسى، ص ٢٣٥؛ بحارالانوار، ج ٣٥، ص٢٠٨.
٦٨. كنز جامع الفوائد، ص ٢٠٤-٢٠٣؛ بحارالانوار، ج ٢٥، ص٢١٣. موضوع خوراك حريره تنها در اين روايت آمده است.
٦٩. فضائل ابن شاذان، ص ٩٩؛ بحار الانوار، ج ٣٥، ص٢١٣-٢١٢.
٧٠. بحار الانوار، ج ٣٥، ص ٢٠٨.
٧١. همان، ص ٢٠٦.
٧٢. تفسير فرات كوفى، ص ١٢٢؛ بحارالانوار، ج ٣٥، ص٢٠٨.
٧٣. امالى شيخ، ج ١، ص ٢٥٧. بحارالانوار، ج ٣٥، ص٢٠٩؛ كشف الحق علامه حلى، ج ١، ص ٨٨؛ العمدة ابن بطريق، ص٢٣-١٦.
٧٤. مجالس مفيد، ص ١٨٨؛ امالى شيخ، ص ٥٥، بحارالانوار، ج ٣٥، ص٣٠٨.
٧٥. سوره طه، آيه ١٣٢.
٧٦. كنز الفوائد، ص ١٦٢-١٦١ و ١٧٨؛ بحارالانوار، ج ٢٥، ص٢٢٠.
٧٧. همان، ج ٢٥، ص ٢١٢؛ مجمع البيان، ج ٤، ص٣٧.
٧٨. تفسير فرات كوفى، ص ٥٣٠ – ٥٣١؛ بحارالانوار، ج ٣٥، ص٢٠٧.
٧٩ . ابن اثير در نهاية اللغة ماده سمع، ج ٢، ص١٨٢-١٨١، گويد: در حديث آمده: »سمع سامع بحمد اللَّه و حسن بلائه علينا.« يعنى: بايد بشنود شنونده و بايد گواه گردد بيننده حمد ما را بر خداى متعال بر احسانى كه بر ما كرده و نعمتى كه بر ما بخشيده… – تا آخر.
٨٠ . تفسير مجمع البيان، ج ٤، ص٣٧.
٨١. تفسير فرات، ص ١٢٦.
٨٢. كنزالفوائد، ص ٢٣٦. بحارالانوار، ج ٢٥، ص٢١٤-٢١٣.
٨٣. بحارالانوار، ج ١٠، ص ١٤٢-١٤١؛ امالى ابن شيخ…
٨٤. در تفسير فرات، ص١٢٦ دو روايت است كه اين يكى از آنهاست. خصال صدوق، باب السبعة، حديث١١٣؛ كنزالفوائد، ص٢٣٧. بحارالانوار، ج٢، ص٢١٤ و ج٣٥، ص٢٠٩. به نقل از امالى صدوق؛ امالى، ص٢١٩.
٨٥. سوره شورى، آيه ٢٣.
٨٦. سوره اسراء: آيه ٢٦.
٨٧. امالى صدوق، مجلس ٣١، حديث ٣؛ احتجاج طبرسى، ص١٥٧؛ لهوف سيد بن طاوس و بحار الانوار، ج ٤٥، ص ١٦٦-١٦٥.
٨٨. سوره احزاب، آيه ١٤.
٨٩. سوره احزاب، آيه ٣٣.
٩٠. سوره احزاب، آيه ٣٢.
۴
١١- تاريخ حديث پيامبر(ص) ١١- تاريخ حديث پيامبر(ص) تاريخ حديث پيامبر(ص) خداى سبحان مى‏فرمايد:
لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنينَ إِذْ بَعَثَ فيهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَ ٠يُزَكِّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ إِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفي ضَلالٍ مُبين؛١
خداوند بر مؤمنان منت نهاد هنگامى كه در ميان آنها، پيامبرى از خودشان برانگيخت؛ كه آيات‏او رابر آنها بخواند، و آنهاراپاك كند وكتاب و حكمت‏شان بياموزد؛ هر چند پيش از آن در گمراهى آشكارى بودند.
و نيز مى‏فرمايد:
وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيْهِم؛٢
ما اين قرآن را بر تو نازل كرديم تا براى مردم بيان كنى آنچه را كه براى ايشان فرو فرستاده شده است.
در مقدمه بحث، لازم است چند مطلب را بيان كنيم و بعد درباره ارزش حديث و علم حديث در شريعت خاتم الأنبياء و تاريخ حديث در مكتب اهل‏بيت و مكتب خلفا بحث نماييم.
اولاً: اسلام، نظامى است كه پروردگار عالم، متناسب با فطرت انسان و براى اينكه او را به درجه كمال انسانيت خود برساند، تشريع فرموده و اين شريعت را از حضرت آدم(ع) تا نبى خاتم(ص) با هر پيامبرى به اندازه نيازمندىِ جوامع بشرىِ آن زمان، نازل نموده است. مثلاً بر حضرت آدم(ع)، صحف آدم را به اندازه نياز چند خانواده، و بر حضرت ادريس(ع) صحف ادريس را، به اندازه حاجت يك آبادى كوچك نازل كرد. و به همين ترتيب… تا زمان حضرت نوح(ع) كه مردم، شهرنشين شدند، آن شريعت را متناسب با نياز مردم شهرنشين، كه مثلاً، معاملات ربوى دارند، نازل كرد.
قرآن كريم درباره آن شريعت مى‏فرمايد:
شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ ما وَصَّى بِهِ نُوحا؛٣
خداوند براى شما همان آيينى را مقرر كرد كه بر نوح وصيت فرموده بود.
البته بين شرايعِ انبياء، اختلافى نيست و در سوره‏اى ديگر مى‏فرمايد:
وَ إِنَّ مِنْ شيعَتِهِ لَإِبْراهيمَ؛٤
ابراهيم پيرو شريعت نوح بود.
و به ما مى‏فرمايد:
فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْراهيمَ حَنيفاً٥؛
آيين توحيدى ابراهيم را پيروى كنيد.
به پيامبر(ص) هم مى‏فرمايد:
وَ اتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهيمَ حَنيفا؛٦
آيين توحيدى ابراهيم را پيروى كن.
شرايع آسمانى، تناقضى با هم نداشته‏اند، بلكه در تكامل بوده‏اند. در شريعت خاتم الانبياء، بعد از آنكه پيامبر(ص) در روز غدير خم، على(ع) را از جانب خدا به جانشينى تعيين كرد، اين آيه نازل شد:
الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتي وَ رَضيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دينا٧
امروز دين شما را كامل كردم؛ و نعمت خود را بر شما تمام نمودم؛ و اسلام را به عنوان آيين جاودان شما پذيرفتم.
مثال تكامل شريعت از حضرت آدم(ع) تا حضرت خاتم(ص)، مانند تكامل علوم رياضى است از دبستان تا دبيرستان و دانشگاه.
البته در شريعتهاى گذشته همه شريعت در همان كتاب آسمانى‏شان بوده است، چه صحف آدم(ع)، چه صحف ادريس(ع) و چه تورات موسى(ع) و… و ليكن در شريعت خاتم الانبياء به تفصيلى است كه بعداً خواهد آمد.
ثانياً: تمام پيامبرانِ صاحب شريعت، پس از خودشان، وصىِ بر شريعت داشته‏اند.
در جلد دوم كتاب عقائداسلام در قرآن كريم، سلسله اوصياء از زمان حضرت‏آدم(ع) تا زمان حضرت خاتم(ص) بيان شده و تأكيد شده كه هيچ پيامبرى بدون وصى نبوده است.
وصى آدم، شيث (معروف به: هبة اللَّه) بود.
وصى نوح، سام بود.
وصى موسى، اليسع بود.
و وصى عيسى، شمعون نام داشت.
و به همين گونه، همه پيامبران، اوصيايى داشتند. البته آن اوصياء از خودشان شريعتى نداشتند.
ثالثاً: تا زمانى كه اوصياىِ انبياىِ صاحب شريعت در قيد حيات بوده‏اند، آن شريعت و آن كتاب آسمانى، محفوظ بوده است. ليكن وصى پيامبر صاحب شريعت كه وفات مى‏كرد، آن شريعت و آن كتاب آسمانى، از سوى «زورمندان» همان امت، دستخوش «تحريف» و «كتمان» مى‏شد. همان كسانى كه خودشان را پيروان حضرت موسى بن عمران(ع) مى‏دانستند، آن قسمت از تورات را كه مخالف هواى نفسشان بود تحريف يا كتمان مى‏كردند، در شريعت عيسى بن مريم(ع) هم همين گونه بوده است. در كتابخانه دانشكده اصول الدين تهران، نسخه‏هايى از تورات و انجيل موجود است كه به ظهور پيامبر اسلام(ص) بشارت داده‏اند، و در چاپهاى بعدى تحريف شده است.٨
و نيز امتهاى هر شريعتى، «بدعت»ها و «غلو»هايى در شريعت خود وارد مى‏كردند، چنانكه در قرآن كريم درباره ملت يهود مى‏فرمايد:
مِنَ الَّذينَ هادُوا يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِه؛٩
از يهوديان كسانى هستند كه سخنان خدا را از معناى اصلى‏اش تحريف و دگرگون مى‏كنند»
و نيز درباره اهل كتاب مى‏فرمايد:
وَ إِنَّ فَريقاً مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَ هُمْ يَعْلَمُونَ؛١٠
و نيز گروهى از ايشان، حق را پنهان مى‏كنند، در حالى كه خود، از آن آگاهند.
و درباره مسيحيان مى‏فرمايد:
وَ رَهْبانِيَّةً ابْتَدَعُوها؛١١
رهبانيتى كه آنان خود آن را بدعت نهاده‏اند.
و مى‏فرمايد:
لا تَغْلُوا في دينِكُم؛١٢
اى مسيحيان! در دين خود غلو مكنيد.
رهبانيت و غلو در اصل شريعت حضرت عيسى بن مريم(ع) نبوده است. غلو مانند اين سخن است كه گفتند: عيسى پسر خداست.
وقتى با يك شريعت چنين رفتار مى‏شد، تجديد شريعت لازم مى‏آمد. شريعتى كه موسى بن عمران(ع) در تورات آورده بود، در زمان عيسى بن مريم(ع) سالم نمانده بود. بدين سبب ربوبيتِ رب العالمين، اقتضا مى‏كرد تا با فرستادن پيامبر ديگرى، تجديد شريعت شود.
البته شرايع، نه تنها تناقضى با هم نداشته‏اند، بلكه تكامل مى‏يافته‏اند، ولى شريعتها پس از وصىِ پيامبر بر شريعت، تحريف مى‏شده‏اند.١٣
حكمت رب العالمين، مقتضى شد تا شريعت خاتم الانبياء تا ابد بماند، و گرنه انسانها كه تغيير فطرت نمى‏دهند. طبيعتِ زورمندان اين امت (خلفا و حكام و…) با طبيعتِ زورمندان امتهاى گذشته فرق نكرده است. اينها هم اگر مى‏توانستند، كتاب آسمانى خاتم الانبياء را تغيير مى‏دادند و هر چه را مخالف هواى نفس آنها بود، تحريف يا كتمان مى‏كردند و آن وقت، قرآن از ارزشى كه الآن ما به آن ايمان داريم مى‏افتاد. قرآنى كه ما معتقديم همه‏اش از جانب خدا آمده و حتى يك كلمه يا يك حرف هم از آن كم و زياد نشده است. لذا براى رسيدن شريعت خاتم الأنبياء به امت، و سالم ماندن آن تا آخرين روز دنيا، اين شريعت با دو گونه وحى نازل مى‏شده است: الف) وحى قرآنى؛ ب) وحى بيانى.
تعريف وحى قرآنى و وحى بيانى وحى قرآنى، آن وحيى است كه همه الفاظش از خداوند است و آن، همين قرآن كريم است كه در آن، اصول شريعت اسلام آمده است. مثلاً در قرآن كريم آمده است:
أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلى غَسَقِ اللَّيْل؛١٤
از هنگام زوال خورشيد تا تاريك شدن شب، نماز را اقامه كن.
و اما اينكه همه مسلمانها نماز صبح را دو ركعت، نماز مغرب را سه ركعت، نماز ظهر و عصر و عشاء را چهار ركعت به جا مى‏آورند، اين عدد ركعات نماز – كه مورد اتفاق همه مسلمانها است در قرآن نيامده است؛ بلكه مسلمانها آن را از پيامبر آموخته‏اند. پيامبر(ص) از كجا گرفته؟ از بارى تعالى كه درباره او فرموده است:
وَ ما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْيٌ يُوحى؛١٥
اين پيامبر از روى هواى نفس سخن نمى‏گويد، بلكه هر چه مى‏گويد همان وحى خداوند است كه بر او نازل مى‏شود.
و نيز در قرآن خطاب به پيامبر(ص) آمده:
وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيْهِم؛١٦
و ما قرآن را بر تو اى پيامبر نازل كرديم تا تو براى مردم بيان كنى آنچه را كه براى ايشان نازل شده است.
البته آيات ديگرى هم هست كه مخاطبش تنها پيامبر(ص) است و براى ما نيست. مانند: «كهيعص»، «الم» و «حم».
پيامبر(ص) آنچه را از اين قرآن وازاين ذكر حكيم براى ما مردم آمده، بيان مى‏فرمود.
بيان آن حضرت، حديث پيامبر(ص) ناميده مى‏شود.
اين وحى دوم را ما «وحى بيانى» مى‏ناميم كه با همان وحى اول -وحى قرآنى- نازل مى‏شده. مثلاً در روز غدير خم، همزمان با نزول آيه:
يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَه؛١٧
اى پيامبر! آنچه را كه از جانب پروردگارت بر تو نازل شده به مردم برسان، و اگر اين كار را نكنى، رسالت او را به مردم نرسانده‏اى.
وحى بيانى آمده است: (فى على). يعنى:
يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ في عليّ؛١٨
يعنى: اى پيامبر آنچه را كه درباره على بر تو نازل شده به مردم‏برسان.
بنابراين، (فى على)، حديث پيامبر(ص) است، كه منشأ آن وحى بيانى بر پيامبر اكرم(ص) بوده است. تعيين ركعات نماز هم، چنين بوده است. و خود اين وحى بيانى، منشأ حديث خاتم الانبياء است. منشأ حديث پيامبر(ص)، وحى خدا است، چنانكه بارى تعالى مى‏فرمايد:
وَ ما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْيٌ يُوحى؛١٩
اين پيامبر از روى هواى نفس سخن نمى‏گويد، بلكه هر چه مى‏گويد همان وحى خداوند است كه بر او نازل مى‏شود.
محكمتر از اين نيز مى‏فرمايد:
وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاويل لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمين ثُمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتين فَما مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزين؛٢٠
يعنى‏اگر پيامبر ما،از خودش چيزى بگويد و به ما نسبت بدهد، مانعش خواهيم شد و رگ قلبش را خواهيم بريد و كسى از شما هم نمى‏تواند از اين امر جلوگيرى كند.
در اين وحى بيانى كه بر پيامبر(ص) نازل مى‏شده، آن امورى كه مخالف هواى نفس سياستمداران، زورمندان و خلفايى چون معاويه و يزيد بوده، آمده است؛ براى مثال، در قرآن آمده است:
وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآن؛٢١
و درختى كه در قرآن مورد لعنت و نفرين قرار گرفته است.
تفسيرها را بخوانيد. مفسران، حديث آورده‏اند كه شجره ملعونه، بنى‏اميه‏اند.٢٢
اگر در قرآن ذكر مى‏شد كه شجره ملعونه بنى‏اميه‏اند، و از جمله آنها، آن يزيدى بود كه ذريه پيامبر(ص) را قتل عام كرد و دختران او را اسير كرد، آن يزيدى كه سه روز، مدينه را بر سربازانش مباح كرد كه هر چه مى‏خواهند بكنند٢٣و در مسجد پيامبر(ص) خون صحابه پيامبر جارى شد، آن يزيدى كه لشكريانش رو به كعبه٢٤مى‏ايستادند و نماز مى‏خواندند و بعد، كعبه را به منجنيق٢٥مى‏بستند و مى‏گفتند: اجمتعتِ الطاعةُ و الحُرمةُ و غَلَبتِ الطاعةُ الحرمةَ؛٢٦در اينجا اطاعت از خليفه با حرمت خانه خدا تزاحم دارد و قابل جمع شدن با هم نيستند، اما اطاعت از خليفه بر حرمت كعبه و خانه خدا، مقدم است.
بنابر اين حالت، اگر در قرآن چيزهايى وجود داشت كه مخالف سياست و حكومت يزيد بود، يزيد نيز همان كار زورمندان سابق را مى‏كرد، در اين صورت قرآن دچار تحريف و كتمان مى‏شد. آيات قرآن را هتك مى‏كردند، تحريف مى‏كردند، كتمان مى‏كردند و قرآن، ديگر از حجيّت مى‏افتاد.
بارى تعالى مى‏فرمايد:
إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُون٢٧؛
ما قرآن را نازل كرديم و ما خود آن را حفظ مى‏كنيم.
خداوند، اين كتاب آسمانى را كه بايد تا ابد بماند و حجت بر خلق باشد، بدين طريق حفظ كرد كه آنچه را كه صراحتاً مخالف هواى نفس زورمندان و خلفا بود، در اين قرآن نياورد، بلكه در حديث پيامبر(ص) به امت تبليغ شد.
در سوره تحريم، خطاب به دو بانوى پيامبر (عايشه و حفصه) شده و فرموده است:٢٨
إِنْ تَتُوبا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما وَ إِنْ تَظاهَرا عَلَيْهِ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلاهُ وَ جِبْريلُ وَ صالِحُ الْمُؤْمِنينَ وَ الْمَلائِكَةُ بَعْدَ ذلِكَ ظَهير؛٢٩
يعنى: مگر اينكه شما دو بانوى پيامبر، به درگاه خدا توبه كنيد، زيرا دلهاى شما از حق منحرف گشته، و چنانچه عليه پيامبر پشت به پشت هم دهيد. [در اينجا، بارى تعالى، لشكركشى مى‏كند و مى‏فرمايد:] بدانيد كه خداوند و جبرئيل و ملائكه و فردِ صالح از مؤمنين، سرپرست‏و پشتيبان او هستند. مقصود از «صالح المؤمنين»، على بن ابى‏طالب(ع) است.٣٠
و در آخر همين سوره، خداوند درباره اين داستان مَثَل مى‏زند و مى‏فرمايد:
قد ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً لِلَّذينَ كَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَ امْرَأَتَ لُوطٍ كانَتا تَحْتَ عَبْدَيْنِ مِنْ عِبادِنا صالِحَيْنِ فَخانَتاهُما فَلَمْ يُغْنِيا عَنْهُما مِنَ اللَّهِ شَيْئا؛٣١
خداوند براى كافران، زن نوح و زن لوط را مثال آورد كه بانوى دو بنده صالح خدا بودند و به آن دو خيانت كردند و آن دو بنده صالح خدا نتوانستند آن دو بانو را از بازخواست خدا برهانند.
آيا اين دو بانوى پيامبر، عايشه و حفصه، در خانه پيامبر(ص) چه كرده بودند كه آياتى به اين شدت نازل شد؟ در كتاب السقيفة داستان آن آمده است٣٢.
معلوم مى‏شود در خانه پيامبر(ص) خبرهائى بوده؛ و آيا داستان رَم دادن شتر پيامبر در واقعه عقبه به اين جاها ارتباط داشته؟
ابن حزم – كه از بزرگان علماى مكتب خلفا است – در كتاب المحلى٣٣جزو كسانى كه شتر پيامبر(ص) را رم دادند، نام ابو بكر و عمر و عثمان را مى‏برد.
اينگونه داستانها در حديث آمده و در قرآن ذكر نشده است تا قرآن محفوظ بماند. داستانهايى در زمان پيامبر(ص) بوده كه اگر در قرآن مى‏آمد، نمى‏گذاشتند قرآن سالم بماند.
پس خداوند، قرآن را بدين ترتيب حفظ كرد كه شريعت خاتم الانبياء را، در دو وحى (به تعبير من) نازل كرد: الف) وحى قرآنى؛ ب)وحى بيانى. هر دو وحى نيز از نزد خداوند نازل شده است.
حالا با اين بيان، معناى بعضى از احاديث را هم مى‏توانيم بفهميم كه مثلاً منظور از اينكه نام على(ع) در وحى بوده، چيست. چنانكه در آيه: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ – فى على – وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاس «، عبارت «فى على» از جانب خدا با وحى بيانى نازل شده است.
مرحوم حاجى نورى كتابى دارد به نامِ فصل الخطاب فى تحريف كتاب رب الأرباب. احسان الهى ظهيرهم كتابى نوشته به نامِ الشيعه و القرآن.
حاجى نورى در باب اول تا دهم كتابش، آنچه روايت در مكتب خلفا بوده است كه از آنها مى‏توانسته استفاده كند كه قرآن تحريف شده، آورده و در باب يازدهم و دوازدهم، چنين روايتهايى را از مكتب اهل‏البيت(ع) آورده است.
احسان الهى ظهير در كتابِ الشيعه و القرآن، فقط روايتهايى را كه حاجى نورى از مكتب اهل‏بيت(ع) آورده، ذكر كرده است، و روايتهايى كه از مكتب خلفا آورده، اسقاط كرده. مهمترين سبب كشتار شيعيان پاكستان به دست وهابيهاى اين كشور تا به امروز، اين دو كتاب است.
سه جلد كتاب در جواب احسان الهى ظهير و حاجى نورى نوشته‏ام كه:
جلد اولش به نامِ بحوث تمهيدية است، و در آن بيان اصطلاحات قرآنى است كه امروزه از دست ما رفته و تا آن اصطلاحات را نفهميم، روايتى را كه آن اصطلاحات را دارد، نمى‏فهميم.
در جلد دوم، تمام احاديثى كه در مكتب خلفا درباره تحريف قرآن آمده، در هشتصد صفحه بررسى و پاسخ داده شده است.
و جلد سوم آن، القرآن الكريم و روايات مدرسة أهل البيت(ع) است كه در آن تمام رواياتى كه حاجى نورى‏از مكتب اهل‏بيت(ع) آورده و به‏آنهااستناد كرده كه‏الفاظ قرآن -العياذ باللَّه- تحريف، يا كم و يا زياد شده، از لحاظ متن و سند بررسى شده و به توفيق الهى ثابت گرديده كه سند هر حديث چه اشكالى دارد و مراد از متن حديث چيست.
درآن‏بحثهامعلوم‏مى‏شودكه قسمتى‏ازمشكل،به دليل نفهميدن‏بعضى اصطلاحات قرآنى در روايات است و قسمتى ديگر به سبب اشكال در سند حديث است.
بنابراين، شريعت اسلام با دو وحى نازل مى‏شده است: وحى قرآنى و وحى بيانى كه با وحىِ قرآنىِ تنها، و بدون وحى بيانى، ما به شرايع اسلامى (همچون نماز، روزه، حج) نمى‏توانيم برسيم. اين، فرق بين شريعت خاتم الأنبياء و ساير شرايع است. چرا كه در ساير شرايع، همه شرايع پيامبران، در كتابهاى آسمانى‏شان بوده (و كتابهاى آسمانى آنها تحريف شده) اما در شريعت اسلام – چون بنا بوده اين شريعت تا ابد بماند – اصول شريعت در كتاب آسمانى و وحى قرآنى است و شرح وبيانش در حديث پيامبر(ص) است كه منشأش وحى بيانى مى‏باشد.
سرگذشت حديث پيامبر اينك بررسى نماييم پس از پيامبر(ص)، با حديث پيامبر(ص) چه كردند.آياآنهاهم همان‏كارهايى‏راكردندكه‏زورمندان‏امتهاى گذشته‏بااصل كتاب‏آسمانى‏خود مى‏كردند؟
دراين‏امت،زورمندان(يعنى خلفايى كه حديث پيامبر،مخالف‏باهواى نفسشان بود، مانند معاويه و يزيد)، حديث پيامبر رادر عمل تحمل نكردندوباآن‏به‏مقابله‏برخاستند.
اگر بخواهيم شواهد همه مصادر را بگوييم محتاج به نوشتن چندين كتاب است.٣٤
اينك به چند مورد اكتفا مى‏نماييم.
الف) در مسند احمد و سنن دارمى و بعضى كتابهاى ديگر، از عبداللَّه بن عمرو بن عاص روايت كرده‏اند كه گفت: قريش (يعنى مهاجران) به من گفتند:
تَكْتُبُ كلَّ ما تَسْمَعُهُ من رسول اللَّه و رسولُ اللَّه بَشَرٌ يَتَكلَّمُ في الغضب و الرضا؟…٣٥؛
آيا شما هر چه از پيامبر(ص) مى‏شنوى، مى‏نويسى؟ در حالى كه پيامبر(ص) هم بشرى است مانند همه افراد بشر، و در حال غضب يا در حال رضا، حرفى مى‏زند؟…»
يعنى مثلاً پيامبر، يك جايى از ابوذر خوشش آمده، مى‏گويد:
ما أظلَّت الخضراءُ و لا أقلّت الغبراءُ من ذي لهجةٍ أصدق من أبي‏ذر؛٣٦
آسمانِ سبز، بر راستگوتر از اباذر سايه نيافكنده و زمين خاكى بر روىِ خود، راستگوتر از اباذر، برنداشته است.
جايى ديگر هم از عمار خوشش آمده، فرموده:
عَمّارٌ مَعَ الْحَقِّ؛٣٧
عمار همواره با حق است، در كنار حق است.
در يك قضيه‏اى هم پيامبر از حَكَم بن ابى‏العاص بدش آمده، لعنتش كرده! آن وقت، اين چه كارى است كه شما همه اينها را مى‏نويسى؟
بنابراين قريش در زمان پيامبر(ص) هم، صحابه را از نوشتن حديث پيامبر نهى‏مى‏كردند٣٨.
عبداللَّه بن‏عمروبن‏عاص مى‏گويد:اعتراض قريش رابه پيامبر(ص) نقل كردم فرمود:
أُكْتُبْ، فَوَالَّذي نَفْسِي بِيَدِه ما خَرَجَ مِنْ فِيَّ إلاّ حَقٌّ؛٣٩
بنويس! بخدا سوگند از دو لبِ من، جز حق بيرون نمى‏آيد.
پس منع نشر حديث از زمان پيامبر(ص) شروع شده است.
ب) پيامبر(ص) در مرض وفاتش گفت:
آتُوني بِدَواةٍ و قِرْطاسٍ أَكْتُبُ لكم كتاباً لن تَضِلُّوا بَعْدَهُ؛٤٠
براى من دوات و كاغذى بياوريد تا براى شما وصيتى را بنويسم كه بعد از آن هرگز گمراه نشويد.
واقعاً عجيب است. براى هيچ پيامبرى اين پيشامد، روى نداده است. عمر در آنجا شعارى داد كه١٣٣ سال ماند.او گفت: «حَسْبُنا كتابُ‏اللَّه؛٤١كتاب خدامارابس‏است٤٢.»
پس از درخواستِ پيامبر، بين صحابه، سر و صدا شد. خواستند بروند قلم و دوات بياورند، عمر ديد الآن مى‏آورند و آنچه پيامبر مى‏خواهد نوشته مى‏شود؛ گفت: «إنّ الرَّجُلَ لَيَهْجُرْ؛ اين مرد هذيان مى‏گويد٤٣.»
اين خود، جنگِ با حديث پيامبر(ص) است!
بعضى از حاضرين صحابه گفتند: برويم و بياوريم، پيامبر(ص) فرمود: «أَ وَ بَعْدَ ماذا؟… پس از چه؟ پس از چنين حرف و حديثى؟»
كسى كه در روى پيامبر(ص) بگويد: «او هذيان مى‏گويد» – العياذ باللَّه – بعد از پيامبر(ص) هم مى‏تواند سه چهار تا از آن شهود كذايى براى اثبات حرف ناشايست خود بياورد.
در صحيح بخارى آمده است كه عمر گفت:
«حسبنا كتاب اللَّه» بعضى از صحابه خواستند قلم و كاغذ بياورند تا وصيت‏نامه نوشته شود، در اينجا گفتند يكى از حاضرين گفت: «إِنَّ الرَّجُلَ ليُهجِر» و معلوم است آن كسى كه مخالف نوشتن وصيت پيامبر بود اين حرف را زده است و او كسى جز عمر نبود! تا شهادت بدهند كه فرمايش پيامبر(ص) در حال احتضار بوده و هذيان مى‏گفته و چنان چيزى نگفته و ننوشته است. اين بود كه رسول خدا فرمود:
قُومُوا عَنّي، لا يَنْبَغي عند نبيّ تَنازُعٌ؛٤٤
برخيزيد و از نزد من برويد كه شايسته نيست نزد پيامبرى، جدال و دعوا كردن.
واقعاً دردآور است. بعد از پيامبر(ص) در احوال ابى‏بكر، در تذكرة الحفاظ ذهبى هست كه بعد از اينكه با ابوبكر بيعت شد، گفت:
لا تُحَدِّثوا عن رسول اللَّه، و إذا سُئِلْتم عنه، قُولُوا بَينَنا و بَينَكم كتابُ اللَّه، أحِلُّو مإ؛٤ أحَلَّهُ و حَرِّمُوا ما حَرَّمَه؛٤٥
از پيامبر حديث روايت نكنيد هر چه از شما سؤال شود بگوييد بين ما و شما كتاب خدا هست هر چه را حلال فرموده حلال بدانيد و هر چه را تحريم نموده حرام بدانيد.
اين، سياستِ مكتب خلفا است. چاره ديگرى هم نداشتند زيرا اگر احاديث پيامبر(ص) بود، آنها ديگر نمى‏توانستند خلافت كنند. در نتيجه بايد از نشر حديث جلوگيرى مى‏كردند.
نكته‏اى كه ناگفته ماند، اينكه پيامبر(ص) هر آيه‏اى كه نازل مى‏شد، به هر كس كه آن را تبليغ مى‏فرمود، بيانى را هم كه از جانب خدا درباره آن آيه بر او وحى شده بود براى وى بيان مى‏فرمود و بدين‏سان تبليغ را كامل مى‏كرد. تبليغ پيامبر خاتم(ص)، ناقص نبوده است. اگر مى‏فرمود: «أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ؛٤٦به هنگام زوال خورشيد، نماز را بجاى آور.» اين با وحىِ قرآنى آمده بود. همراه با اين وحىِ قرآنى، جبرئيل بيان مى‏كرد كه نحوه اقامه نماز چنين است. اين سخن از سخنهاى مهمى است كه گره‏هايى را در شناخت حديث، باز مى‏كند.
ابن مسعود مى‏گويد: «هفتاد سوره از دهان پيامبر(ص) فرا گرفتم.»٤٧مثلاً وقتى آيه نازل مى‏شد كه: وَ الشَجَرَةُ المَلْعُونَةَ، پيامبر(ص) به او مى‏فرمود كه اينها بنى‏اميه هستند.
بدين‏گونه، مصاحفِ صحابه، همراه با بيانى كه از پيامبر(ص) در تفسير قرآن ودرباره هر آيه شنيده بودند، نوشته مى‏شد.
ابن مسعود، آنچه از بيان آيات، از پيامبر شنيده بود، نوشته بود و آن صحابى ديگر، در مصحف ديگرى آنچه درباره سوره‏هاى ديگر شنيده بود، نوشته بود.
در مسند احمد، آمده كه پيامبر(ص) در مسجد، كان يُعَلِّمُنا عَشْرَ آياتٍ، عَشْرَ آياتٍ؛ يعنى پيامبر(ص) ده آيه ده آيه به ما تعليم مى‏كرد. لا نَتَعَدّاها حتّى نَعْلَمَ ما فيهإ؛ مِنَ العِلْم و العمل؛٤٨از آن ده آيه نمى‏گذشتيم مگر زمانى كه علم و عمل آن آيات را به خوبى ياد گرفته باشيم. مثلاً اگر از داستان پيامبران ذكرى شده بود، داستان آن پيامبر را مى‏گفت؛ يا اگر آيه مربوط به قيامت بود، اين را كه روز قيامت چگونه است، بيان مى‏فرمود. اگر درباره احكامى مانند وضو و نماز و تيمم بود، عمل را ياد مى‏داد. پس پيامبر(ص) هيچ آيه قرآنى را تبليغ نفرموده، مگر آنكه وحى بيانى هم با آن بوده است و همراه آن به امت، ابلاغ شده است.
وحى بيانى، همان حديث پيامبر(ص) براى ماست. اين وحيهاىِ بيانىِ پيامبر(ص)، مخالف با سياست خلفا بوده است. به عنوان نمونه، در باب آيه «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لا تَرْفَعُوا أَصْواتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِيِّ؛ اى مؤمنان صداى خود را فراتر از صداى پيامبر نكنيد»، در صحيح بخارى آمده است كه منظور، ابوبكر و عمر بودند.٤٩
خوب، اين با سياست خلفا درست درنمى‏آمد؛ از اين نمونه‏ها بسيار است، يكى دو تا هم نيست.
در زمان پيامبر(ص)، دو گونه نوشته قرآنى وجود داشت: يكى آنچه كه صحابه خودشان هر چه كه مى‏شنيدند – از قرآن و تفسير آن – به اختيار خود مى‏نوشتند؛ ديگرى آنچه كه پيامبر دستور مى‏داد مى‏نوشتند. بدين ترتيب كه آنچه بر پيامبر(ص) نازل مى‏شد، آن حضرت هر يك از صحابه نويسنده را كه در دسترس بود، مى‏طلبيدند و آنها آن وحى قرآنى و وحى بيانى (هر دو) را بر روى هر چه كه نزدشان بوده است (مثل: تخته و كاغذ و كتف گوسفند و پوست و غيره)، مى‏نوشتند.
من تا ٢٩ نويسنده وحى در تاريخ نبى اكرم(ص) ديده‏ام٥٠؛ نه اينكه اينها كُتّاب باشند، يعنى هر يك كاتب خاص پيامبر بوده باشند. خير. كاتب پيامبر(ص) غير از على(ع) كس ديگرى نبوده است. بلكه اينها كسانى بودند كه پيامبر(ص) آنها را براى نوشتن وحى مى‏طلبيد و هر كدام از آنها آنجا حاضر بود، براى رسول خدا مى‏نوشت.
وحى الهى، گاهى روى تخته يا كاغذ نوشته مى‏شد، گاهى روى پوست، گاهى روى كتف گوسفند و گاو و شتر.
اين نوشته‏ها در خانه پيامبر(ص) بود. پيامبر(ص) به على(ع) وصيت كرد كه وقتى از كفن و دفن من فارغ شدى، اينها را جمع‏آورى كن.٥١
جمع كردن آنها هم اين طور بود كه حضرت امير(ع) تخته‏ها و پوستها را سوراخ مى‏كرد و از ميانشان نخ مى‏دوانيد. ايشان اين كار را از صبح چهارشنبه شروع كرد (چون تجهيز پيامبر اكرم(ص) تا شب چهارشنبه طول كشيد) و صبح جمعه به اتمام رساند. سپس با كمك قنبر، اين مصحفى را كه در آن، تمامِ قرآن و تمامِ وحى بيانى بود، به مسجد پيامبر(ص) برد.
با در دسترس بودن چنين مصحفى، ديگر امكان نداشت ابوبكر و عمر و عثمان و معاويه و يزيد و… خليفه بشوند.
خلفا رو به روى اميرالمؤمنين(ع) ايستادند و گفتند: «ما قرآنِ گردآورده تو را لازم نداريم، ما قرآن داريم.»
راست هم مى‏گفتند و قرآنِ (بدون وحى بيان) را داشتند. حضرت فرمود: «ديگر اين قرآن را نمى‏بينيد٥٢.»
و آن قرآن، الان نزد حجت بن الحسن(عج) است. و اين، همان كتابى است كه در احاديث آمده است وقتى حضرت حجت(عج) ظاهر مى‏شود، مى‏دهد تا اصحابش – كه ايرانى‏اند – آن را در مسجد كوفه درس بدهند. (البته ناگفته نماند كه از زمان شيخ طوسى تا امروز هم، علما و فقهاى نجف، ايرانى بوده‏اند.) كتاب جديدى كه روايات ما مى‏گويند حضرت حجت(عج) مى‏آورد، اين قرآن است.
حال ببينيم كه با حديث پيامبر(ص) چه كردند. ابوبكر دستور داد تاقرآن رامجرداز وحى بيانى بنويسند.اين جمع‏آورى، در زمان‏ابوبكر شروع شد ودر زمان عمر، تمام شد. عمر،آن قرآن را نزد حفصه گذاشت٥٣وشروع كرد به منع كردن از نشر حديث پيامبر(ص).
عمر با حديث پيامبر(ص) چه كرد؟ اولاً: منع روايت كردن حديث پيامبر(ص) به عنوان مثال، سه صحابى (به نامهاى عبداللَّه بن مسعود، ابودرداء و ابو مسعود انصارى) كه در خارج مدينه به خلاف ميل خليفه، حديث روايت مى‏كردند، آنها را به مدينه جلب كرد و از اين شهر ممنوع‏الخروج نمود و تا پايان عمر خويش اجازه نداد از مدينه خارج شوند٥٤.
در مقدمه سنن ابن ماجه آمده كه:
قرظة بن كعب مى‏گويد: عمر، ما را به عنوان كارگزاران دولتى در كوفه تعيين كرد٥٥و با ما تا بيرون مدينه آمد. گفت: «مى‏دانيد براى چه شما را بدرقه كردم؟» گفتيم: «براى اينكه ما صحابى پيغمبريم.» گفت: «و إنَّ مَعَ ذلك لَحاجةً إنَّكُم تأتونَ أهلَ قَرْيَةٍ، لَهُمْ دَوِيٌّ بالقرآن كَدَوِيِّ النَّحل لا تَشغَلُوهم بحديثِ رَسُولِ اللَّهِ؛٥٦علاوه بر اين، مرا هدف ديگرى هم هست و آن اينكه شما به شهرى مى‏رويد كه مردم آنجا صداى قرآن خواندنشان مانند صداى زنبوران عسل در كندوست. آنها را با روايت كردن حديث رسول خدا مشغول نكنيد.»
نوشته‏اند كه از قرظه درباره حديث پيامبر(ص) مى‏پرسيدند، مى‏گفت: «عمر، نهيمان كرده است.»٥٧
اين نهى كردن عمر (كه من در جلد اول و دوم معالم المدرستين درباره آن مطالبى نوشته‏ام و در سيره عمر بن الخطاب در تاريخ طبرى هم آمده) تا به حدى رسيد كه اباحَصين مى‏گويد: عمر، هر كسى را كه به عنوان والى به جايى مى‏فرستاد، همراه او تا بيرون مدينه مى‏رفت و به او سفارش مى‏كرد كه مبادا از پيامبر(ص) حديث روايت كند و مى‏گفت كه من در ثواب اين كار با شما شريكم!٥٨
ثانياً: منع پرسش از تفسير قرآن عمر فقط به چند نفرى در مدينه اجازه داد تا حديث روايت كنند. اين چند نفر، عبارت بودند از:
١. أم‏ المؤمنين عايشه٥٩٢. كعب الأحبار يهودى: كعب الأحبار همان كسى است كه وقتى بيت‏المقدس فتح شد، از يمن به مدينه آمد و اظهار اسلام كرد و مى‏خواست به بيت‏المقدس برود. عمر، او را در مدينه نگه داشت و سخنران رسمى دربار خلافت شد.٦٠
٣. تميم دارى: تميم دارى كسى است كه از راهبان نصارا بود، او سخنگوى رسمى قبل از نماز جمعه شده بود٦١.
اينها حديث روايت مى‏كردند و كس ديگرى در زمان عمر، حق حديث روايت كردن نداشت. عمر، ساير صحابيان را از نقل حديث پيامبر، ممنوع كرده بود.٦٢
ثالثاً: منع تفسير قرآن اين داستانى كه مى‏آورم، در چند كتاب اهل سنت هست.٦٣
كسى به نام صَبيغ بن عِسْل تَميمى از اشراف قبيله تميم بود كه در اسكندريه، از اصحاب پيامبر(ص) كه در آنجا بودند، تفسير قرآن مى‏پرسيد.
عمروعاص، عمر را خبر كرد. عمر گفت: «او را با پيك حكومتى نزد من بفرست.» وقتى صبيغ به همراه پيك به مدينه رسيد، عمر، او را نشاند و با عُرجونى (خوشه خرمايى كه خرمايش را كنده باشند) كه نزدش بود، آنقدر به سر او زد كه گفت: «يا اميرالمؤمنين! حَسْبُك قَدْ ذَهَبَ الذي كُنْتُ أجِدُ في رَأْسي؛ بس كن، آنچه را در سر خود مى‏يافتم از سر من بيرون رفت.» و وقتى بلند شد، خون از سر او به دامنش و از دامن پيراهن عربى‏اش به زمين مى‏چكيد. براى بار دوم هم عمر، او را طلبيد. اين دفعه او را روى زمين خوابانيد؛ صد تازيانه به پشت او زد كه از پشتش خون جارى شد. دفعه سوم كه او را آوردند، گفت: «يا اميرالمؤمنين إن كنتَ تُريدُ قَتْلى فاقْتُلْني قتلاً جميلاً؛ اگر مى‏خواهى مرا بكشى، بى‏زجر و آزار بكش!»
عمر، او را به بصره، نزد ابو موسى اشعرى – والى بصره – فرستاد و به او دستور داد كه مردم را از سخن گفتن با او منع كند.
اين شخص به مسجد كه وارد مى‏شد، هر جا كه مى‏نشست مردم از گِردش پراكنده مى‏شدند. و آنجايى كه در مسجد مى‏ايستاد، كسى پهلوى او نمى‏ايستاد. پس از مدتى نزد ابوموسى آمد و از حال خود شكايت كرد و از او خواست تا نزد خليفه وساطت كند تا اين منع برطرف شود. ابوموسى وساطت كرد و آزاد شد.٦٤
پس اين چنين از نشر حديث پيامبر(ص) جلوگيرى كردند. از اين بالاتر هم كرده‏اند.
در شرح احوال قاسم بن محمدبن ابى‏بكر در طبقات ابن سعد آمده است كه عمر، بالاى منبر، اصحاب پيامبر(ص) را قسم داد كه هر كه حديث از پيامبر(ص) نوشته، بياورد. اصحاب نمى‏دانستند كه چه نيتى دارد. از صحابه هر كه حديث از پيامبر(ص) نوشته بود، آورد. وقتى آوردند همه را جمع كرد و در آتش سوزانيد.٦٥
خليفه دوم اينگونه از نشر احاديث پيامبر اكرم(ص) جلوگيرى كرد و فقط به سه نفر اجازه نشر حديث داد كه عبارتند از:
– عايشه
– تميم دارى (كه اصلاً راهب نصرانى بود)
– كعب‏الأحبار يهودى (كه تظاهر به اسلام كرده بود)
به ابن عباس هم اجازه داده بود. البته ديدگاه دستگاه خلافت را در روايتِ حديث پيامبر به ايشان فهمانيده بود و براى ايشان معين كرده بود كه چه حرفهايى بزنند؛ «إنَّ عُمر كانَ يَقُولُ: أقِلُّوا الرِّوايَةَ عنْ رَسولِ اللَّهِ(ص) إلّا في ما يُعْمَلُ بِهِ؛٦٦عمر همواره مى‏گفت: روايت كردن از رسول خدا را كم كنيد مگر در امور عملى.» (مثل اينكه پيامبر چگونه وضو مى‏گرفت يا چگونه نماز مى‏خواند.) لذا ابن عباس غير از تفسير آياتى كه درباره جهنم و بهشت و اينها بود، چيز ديگرى نمى‏گفت. اين، رفتار عمر بود با كتابت احاديث. ديگر چيزى از احاديث پيامبر(ص) نمانده بود، مگر آنهايى كه نزد صحابه، در مصاحف (يعنى قرآنهاى با تفسير) بود.
درباره جمع‏آورى قرآن در جلد دوم القرآن الكريم و روايات المدرستين نوشته‏ام كه عمر، قرآنى ديد كه در حاشيه‏اش بيان پيامبر(ص) است؛ آنجا را با قيچى بريد و حديث پيامبر (وحى بيانى) را جدا كرد كه باقى نماند.٦٧
عمر كه مُرد، عثمان، آن قرآنِ بى‏وحىِ بيانى (قرآن جمع‏آورى‏شده بى‏تفسير) را از حفصه گرفت و دستور داد هفت نسخه از روى آن نوشتند و شش نسخه از آن را به مكه، يمن، دمشق، حمص، كوفه و بصره فرستاد. يك نسخه را هم نزد خود در مدينه نگاه داشت. قرآنى را كه آوردند (نسخه حفصه)، غلط املايى داشت٦٨. عثمان گفت: «فيهِ لَحْنٌ سَتُقيمُهُ الْعَرَبُ بِألْسِنَتِها٦٩؛ در اين قرآن غلط املايى وجود دارد كه عرب آن را با زبان خودش درست خواهد خواند.» معناى اين جمله، درست فهميده نشده است. «لحن» يعنى غلط املايى. مسلمانها آن غلطهاى املايى را هم تا امروز در نوشتن قرآن نگاه داشته‏اند. اين قرآنى كه امروز بين مسلمانها هست، همان قرآنى است كه در زمان عثمان با همان غلطهاى املايى نوشته شده بود. مانند كلمه «رحمان» كه به صورت «رحمن» نوشته شده، يا كلمه «بسطة» كه به صورت «بصطة» نوشته شده است٧٠.
اينكه گفته‏اند عثمان قرآن را جمع كرده، من در جلد دوم القرآن الكريم و روايات المدرستين ثابت كرده‏ام كه اشتباه است٧١.
قرآن در زمان پيامبر(ص) با وحى جبرئيل جمع شده است إِنَّ عَلَيْنا جَمْعَهُ وَ قُرْآنَهُ…ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا بَيانَهُ؛٧٢
جمع كردن و خواندن قرآن برعهده ماست… سپس بيان و توضيح آن نيز برعهده ماست.
اولين بار، قرآن را خدا در سينه پيامبر(ص) جمع كرد و هر سال، ماه رمضان، جبرئيل با پيامبر(ص) قرآنى را كه نازل شده بود، مقابله مى‏كردند و در سال وفات پيامبر(ص) دو بار بين جبرئيل و پيامبر(ص) مقابله شده است٧٣. قرآن را در زمان خود پيامبر(ص) صدها صحابى – كه خود قرآن را از پيامبر(ص) آموخته بودند- نوشته بودند و هزارها نفر حفظ كرده بودند٧٤ و هيچ كم و زياد نشده است.٧٥چيزى که هست٧٦، حديث (يعنى وحى بيانى يا به عبارتى تفسير) را حذف كردند و اين قرآنى كه در دست ماست، از زمان عثمان نوشته شده است؛ نه اينكه عثمان، قرآن را جمع كرده باشد. قرآن را پيامبر(ص) و ابوبكر و عمر هم جمع نكردند؛ قرآن را خدا جمع كرده است.
اين روايتها (كه جمع را به ديگران نسبت مى‏دهند) همه دروغ است و در جلد دوم القرآن الكريم و روايات المدرستين، (باب جمع القرآن) اين امر ثابت شده است.
مثلاً اينكه: إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْت،٧٧در بيان آيات مربوط به «نساء النبى» آمده است، حكمتى دارد وآن، اين است كه دانسته شود كه خطاب: «وَ لا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى» شامل حضرت زهرا(س) نمى‏شود٧٨. ايشان به نص اين آيه، معصومه مطهره است. و آيه ياد شده به دستور خدا در بين اين آيات آورده شده است.
يك آيه و يا يك كلمه قرآن، جابه‏جا نشده و تغيير پيدا نكرده است. روايات تحريف را هم بايد بگويم يا اصلاً صحت ندارند يا معناى آنها را نفهميده‏ايم. جابه‏جا شدن يك كلمه قرآن، مانند اين است كه بگوييم چشم را مى‏شود به جاى گوش گذاشت؛ امكان ندارد؛ چون با تغيير جاى آيات و كلمات، معنا تغيير مى‏كند.
سوره‏هاى قرآنى وزن دارند، من وزنشان را درك مى‏كنم ولى نمى‏توانم بيان كنم. با تغيير كلمات، وزن و معنى آنها دگرگون مى‏شود. سوره‏هاى قرآن، مثل شعر در زمان قبل از خليل بن احمد هستند؛ كه وزن دارند اما هنوز مردم به درستى آن را تشخيص نداده‏اند.يك كلمه قرآن، كم‏وزياد و پس‏وپيش نشده است، هر كلمه در جايگاه خودش بين ساير كلمات قرار گرفته و با ديگر كلمات و با كل آيه و سوره، هماهنگ است.
بنابر آنچه تا اينجا بيان شد، دستگاه خلافت، اول، احاديث را جمع كردند و سوزانيدند و پس از آن خليفه سوم، عثمان، قرآنها را – كه شامل وحى بيانى نيز بود و «مصحف» ناميده مى‏شد – همه را جمع كرد و سوزانيد. فقط يك نفر مصحفش را نداد و او عبداللَّه بن مسعود بود.
پس در زمان عثمان هم جمع‏آورى مصاحف، شدت پيدا كرد. صحابيانى كه عليه عثمان قيام كرده بودند، از قرآن استفاده مى‏كردند. عبداللَّه بن مسعود كه «مُقْرِى‏ء»٧٩
اهل كوفه بود، در كوفه با وليد (والى آنجا) درگير شد. ابن مسعود، آيه: إنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَأٍ فَتَبَيَّنُوا را مى‏خواند٨٠و مى‏گفت كه اين آيه درباره وليد نازل شده است٨١.
لذا عثمان، مصاحف صحابه را گرفت و همه را سوزانيد، مگر ابن مسعود كه مصحفش را نداد و چه‏ها كه بر سرش نيامد! و چه دروغها كه به مصحف او نسبت ندادند. بنى‏اميه براى شكستن شخصيت ابن مسعود، دروغهايى بر او و بر مصحفش بستند؛ از جمله مثلاً مى‏گفتند كه در مصحف او «معوّذتين» نيامده است٨٢.
اين قرآنى كه نزد ماست، همان قرآنى است كه بر پيامبر خاتم(ص) نازل شده و هيچ كم و زياد و جابه‏جايى (در كلمات) ندارد. فقط كارى كه كردند، وحى بيانى را از آن جدا كردند چنانچه قبلاً كتابت و روايت حديث پيامبر(ص) را هم منع كرده بودند.
فقط در زمان خلافت ظاهرى اميرالمؤمنين(ع) (سالهاى ٣٦ – ٤٠ هجرى) و زمان عمر بن عبدالعزيز (سالهاى ٩٩ – ١٠١ هجرى) كتابت حديث پيامبر(ص) مجاز بود. بعد كه عمر بن عبدالعزيز را هم خود بنى‏اميه سم دادند و كشتند٨٣، دوباره نوشتن حديث ممنوع شد، تا سال١٤٣ هجرى. حتى احاديثى هم ساختند٨٤كه پيامبر فرموده «لا تكتُبوا عنّي و مَنْ كتب عنّي غيرَ القرآن فلْيَمْحُه؛ از من روايتى ننويسيد و هر كس از من چيزى غير از قرآن را بنويسد بايد آن را از بين ببرد.»٨٥
در تاريخ الخلفاء سيوطى (در احوال ابوجعفر منصور) و در تاريخ الاسلام ذهبى (در تاريخ سال١٤٣ هجرى) آمده است كه اجازه نوشتن حديث، در عصر منصور داده شد. سيره و حديث و تفسير و… از آن زمان نوشته شد.٨٦پس احاديث رسول خدا در مكتب خلفا، به مدت١٣٠ سال، سينه به سينه نقل شده است.
حديث پيامبر در زمان خلافت على(ع) و معاويه حضرت امير(ع) دو كار كرد: يك خدمت قرآنى كرد كه علم «نحو» را براى حفظ قرآن وضع كرد. كار ديگر حضرت امير(ع) اين بود٨٧كه صحابيانى را كه در كوفه بودند و تعداد آنها به ١٨٠٠ نفر مى‏رسيد آزاد گذاشت (بلكه در بعضى مواقع تشويق كرد، مثل حديث غدير) تا حديث پيامبر(ص) را روايت كنند.٨٨
و اين احاديث صحيحى كه در صحيح بخارى و مسلم و جاهاى ديگر هست از زمان حضرت امير(ع) است. مثلاً در صحيح مسلم آمده كه پيامبر(ص) به على(ع) گفت: «أنت مِنّي بِمَنْزِلَةِ هارونَ مِنْ موسى إلّا أَنَّهُ لا نَبِيَّ بَعْدي٨٩.»
معاويه كه حاكميت پيدا كرد، ديد معارف اسلام و فضاى عالم اسلام، عليه اوست و احاديث در بيان فضيلت حضرت امير(ع) زياد منتشر شده است. لذا دستور داد كه هيچ حديثى درباره ابوتراب على(ع) و فرزندانش نقل نشود.٩٠
حالا چه كار كردند؟ يك نمونه از تناقضهاى پديد آمده در حديث را بيان مى‏كنم.٩١
در روايات مكتب خلفا در تفسير طبرى و تاريخ طبرى هست كه وقتى آيه: و أَنْذِرْ عَشيرَتَكَ الأقْرَبينَ نازل شد، پيامبر(ص) دستور داد بنى‏عبد المطلب آمدند٩٢و به ايشان فرمود: «أيُّكُمْ يُؤازِرُني علَى هذا الأمْرِ على أن يكون أخي و وصييّي و خليفتي فيكم؟؛ كدام يك از شما مرا در اين امر يارى مى‏كند تا برادر و وصى و خليفه من در ميان شما باشد؟» هيچ‏كس قبول نكرد. على(ع) كه در آن موقع نوجوان بود، گفت: «أنا يا نبىَّ اللَّه؛ من اى رسول خدا.» حضرت، او را بلند كرد و فرمود: «إنَّ هذا أخي و وصييي و خليفتي فيكم فَاسْمَعُوا له و أطيعوا؛ اين برادر من و وصى من و خليفه من در ميان شماست. پس سخنش را بشنويد و اطاعت كنيد.»
بنى‏عبدالمطلب بلند شدند و رفتند و ابوطالب را مسخره كردند كه: «قَدْ أمَرَك أنْ تَسْمَعَ لابْنِكَ و تُطيعَ؛ به تو دستور داد كه سخن پسرت رابشنوى وازاواطاعت كنى.»٩٣
امّاابوهريره مى‏گويد كه وقتى آيه «وأنذر عشيرتك الأقربين نازل شد»، پيامبر(ص)بر كوه صفابالارفت وفرمود:»يا بنى‏عبدمناف! يا بنى‏عبدالمطلب! ياصفية بنت‏عبدالمطلب! يا فاطمة بنت محمد! يا عائشة بنت أبي‏بكر! إنّى لا أملك لكم من اللَّه شيئاً.»٩٤
ابوهريره در سال فتح خيبر با كشتى‏يى كه جعفر بن ابى‏طالب و ياران او را از حبشه به يمن آورد، از آنجا به مدينه آمده بود. اينها در فتح خيبر به سپاه اسلام رسيدند كه پيامبر(ص) هم از غنايم خيبر به آنها داد.
أبو هريره در زمان نزول آيه «وَ أَنْذُرْ عَشِيرَتَك الأَقْرَبِين»، كجا بود كه اين قضيه را روايت بكند؟ حضرت زهرا(س) در سال پنجم بعثت به دنيا آمده است٩٥. اين آيه در سال سوم بعثت نازل شده است. در اين سال، حضرت زهرا(س) و عايشه به دنيا نيامده بودند.
امام جعفر صادق(ع) مى‏فرمايد: «ثلاثةٌ كانوا يكذبون على رسول اللَّه(ص)، أبوهريرة و أنس بن مالك و امرأة؛ سه نفر بودند كه بر رسول خدا دروغ مى‏بستند كه آنها عبارتند از: ابوهريره و انس بن مالك و يك زنى» (كه روشن است منظور كيست)٩٦
اين سه تا را در نظر داشته باشيد. خرابكارى‏يى كه اين سه نفر در حديث پيامبر(ص) كردند، كسى نكرده است. اين احاديث دروغى كه امروز داريم،٩٧بيشتر در زمان معاويه وضع شده است.
مدائنى در كتاب الأحداث مى‏نويسد:
معاويه پس از به دست آوردن خلافت، فرمانى بدين مضمون به همه كارگزاران خويش نگاشت:
هر كس چيزى را در فضل ابوتراب و خاندانش بازگويد حرمتى براى خون و مالش نيست و خونش هدر خواهد بود!
ديگربار معاويه به كارگزاران خويش در تمام آفاق، طى فرمانى نوشت: شهادت هيچ‏يك از شيعيان على و خاندانش را نپذيرند. و نيز فرمان داد: هر كه را كه از دوستداران عثمان و علاقه‏مندان اوست و آن كسانى را كه رواياتى در فضيلت وى نقل مى‏كنند ودرسرزمين‏تحت‏فرمانروايى شمازندگى مى‏كنندبشناسيدوبه خود نزديكشان گردانيد و اكرامشان كنيد. آنگاه آنچه را كه اينگونه افراد در فضيلت عثمان روايت مى‏كنند براى من بنويسيد و اسم گوينده و نام پدر و خاندانش را يادآور شويد!
آنچنان اين فرمان اجرا گشت و خودفروختگان و هوسرانان براى رسيدن به حطام‏دنيوى، حديث جعل كردند كه فضايل عثمان فزونى گرفت! زيرا معاويه پول و خلعت و املاك و آنچه در دست داشت، بى‏دريغ، در اين راه به كار گرفته بود. هر شخص ناشناخته و بى‏ارزش كه نزد كارگزاران معاويه مى‏رفت و چيزى را به عنوان حديث در منقبت و فضيلت عثمان نقل مى‏كرد، مورد توجه قرار مى‏گرفت؛ نامش را مى‏نوشتند و مقام و منزلتى در دستگاه حكومت مى‏يافت.
پس از مدتى فرمان ديگر معاويه صادر شد كه به كارگزاران خويش دستور داده بود: اينك روايات فضائل عثمان فراوان شده و در همه شهرها به گوش مى‏رسد،مردم را دعوت كنيد كه فضايل صحابه و خلفاى اوليه را روايت كنند و حديثى در فضيلت ابوتراب نباشد مگر آنكه روايتى همانند آن را در فضل خلفاى نخستين و صحابه براى من بياوريد يا ضد آن را روايت كنيد.٩٨
ابن عرفه معروف به نَفْطَوَيه مى‏نويسد:
«بيشتر احاديث دروغين كه فضائل صحابه را بازگو مى‏كند در ايام بنى‏اميه ساخته و پرداخته شده است آن هم به خاطر آنكه گوينده و سازنده آن به دستگاه خلافت تقرب يابد٩٩.»
اين مختصرى بود از تاريخ روايت حديث در مكتب خلفا.
×××
حديثپيامبر (ص) در مكتب اهل ‏البيت(ع) اما در كتب اهل‏البيت(ع). در نزد ائمه(ع) كتابى به نام جامعه وجود داشت كه داستانش چنين است:
آنچه بر پيامبر(ص) وحى مى‏شد، آخر شب، على(ع) نزد ايشان مى‏آمد و پيامبر(ص) بر او املا مى‏كرد١٠٠.
به او فرمود: «بنويس!» عرض كرد: «آيا مى‏ترسيد كه فراموش كنم؟» فرمود: «نه، نمى‏ترسم؛ چون از خدا خواسته‏ام كه تو چيزى را فراموش نكنى؛ اما براى شريكان خودت بنويس.» عرض كرد: «شريكان من چه كسانى‏اند؟» حضرت(ص) به امام حسن(ع) -كه طفل كوچكى بود- اشاره كرد و فرمود: «اين فرزندت، اولين آنهاست.» سپس به امام حسين(ع) -كه او هم طفل بود- اشاره كرد و فرمود: «دومى آنها اين فرزند است و نُه تن از نسل او.»١٠١
حضرت على(ع) آنچه را بعد از ملاقات قبلى تا ملاقات فعلى به حضرت رسول(ص) وحى مى‏شد، بر روى پوست به عمل آمده شتر مى‏نوشت١٠٢كه اسم اين مجموعه، جامعه شد. در روايت آمده است كه جامعه هفتاد ذراع بوده١٠٣و هفده نفر از صحابه ائمه(ع) تا حضرت رضا(ع) آن را ديده‏اند١٠٤.
ائمه(ع) از جامعه و از مصحف على (يعنى همان قرآنى كه وحى بيانى هم داشت و نزدشان بود) براى اصحابشان روايت مى‏كردند و اصحاب مى‏نوشتند١٠٥، تا آنكه تعداد آنها به چهار صد اصل رسيد و اصول چهارصدگانه ناميده شد. شايد تعداد آنها بعدها بيشتر هم شده باشد.
اصلها كتابهاى بسيار كوچكى بوده‏اند. دوتاى آنها الآن در دانشگاه تهران١٠٦به نام اصل عُصفُرى وجود دارد.
بسيار لازم است كه اين «اصول اربعمائة» را حوزه‏هاى علميه پيدا كنند و سرنوشت و مسير آنها رادر لابه‏لاى كتب حديث بيابند كه در كدام كتابها از آن اصل نقل كرده‏اند. اين بزرگترين خدمت است. البته بايد كافى، استبصار، تهذيب و… رإ؛ش هم تحقيق كرد و آن هم مهم است.
اولين كسى كه اصول اربعمائة را جمع‏آورى كرده، و در دست ما موجود است، شيخ كلينى (متوفاى٣٢٩ هجرى) است كه چند اصل را در كافى گرد آورده است. كلينى، بيست سال از اين شهر به آن شهر، از اين ده به آن ده، از نيشابور تا بغداد رفته است و آنچه به دستش رسيده، جمع كرده است.١٠٧
دومين كسى كه اصول را جمع كرده و خوب هم جمع كرده، شيخ صدوق (متوفاى٣٨١ هجرى) است. ايشان بيش از دويست جلد كتاب دارد.١٠٨
بعد از ايشان هم شيخ طوسى (متوفاى،٤٦٠ هجرى) است كه از اصول، آن مقدار از اخبار فقهى را كه به دستش رسيده در استبصار و تهذيب جمع كرده است.١٠٩
مطلب مهم، اين است كه علماى ما از زمان شيخ صدوق، با حديث، دو گونه رفتار مى‏كردند: رفتار با احاديث فقهى؛ رفتار با احاديث غير فقهى. آنها با احاديث فقهى يك رفتار خاصى داشتند. شيخ صدوق در بيش از دويست جلد از آثارش از كسانى روايت كرده است كه در من لايحضره الفقيه از آنها روايت نمى‏كند؛ شيخ طوسى در تبيان خود از كسانى چون عايشه و عبداللَّه بن زبير روايت مى‏كند كه از آنها در استبصار و تهذيب روايت نمى‏كند. فقهاى ما – رضوان اللَّه تعالى عليهم – مانند: آيت اللَّه بروجردى و آيت اللَّه خويى، در احاديث فقهى، سنداً و متناً تحقيقاتى كرده‏اند كه بشر، بيش از آن نمى‏تواند بكند و من با بحث علمى اثبات كرده‏ام كه اگر كسى بخواهد به احكام اسلامى (كه پيامبر اكرم(ص) آورده) برسد،١١٠جز آنكه به رساله‏هاى فقهى فقهاى شيعه رجوع كند، راهى ندارد.
ولى متأسفانه در غير احاديث فقهى، تحقيق كافى نشده است. به عنوان نمونه، شيخ طوسى، داستان «افْك» را نقل مى‏كند و مى‏گويد درباره عايشه است و آيات، در تبرئه عايشه نازل شده است.
اين مطلب، از تبيان شيخ طوسى به مجمع البيان رفته و… و به تفسير ابو الفتوح رازى و… به تفسير گازر، و…
در صورتى كه آيات «افك» در تبرئه ماريه نازل شده است از افكى كه عايشه و دار و دسته‏اش به او زدند. (براى اصل داستان به كتاب نقش عائشه در تاريخ اسلام، ج١، ص ٨٦ – ٨٨ مراجعه كنيد.)١١١
اولين كسى كه تابه‏امروز، دراحاديث غير فقهى ماتحقيق كرده،علامه شوشترى(ره) است كه در الأخبار الدخيلة و در كتابهاى ديگرشان،١١٢كارهاى ارزشمندى كرده است.
نياز ما به احاديث آداب و اخلاق و عقايد، خيلى زياد است. اما من اگر بخواهم خرابكاريهايى كه در كتابهاى غير فقهى ما شده -نه در كتابهاى فقهى- بگويم، محتاج به تأليفات زياد ديگرى غير از آنچه تا حال انجام داده‏ام هستم١١٣.
و رواياتى نيز هست كه من آنها را «روايات منتقله» نامگذارى كرده‏ام. اصل اين روايات، در مكتب خلفا بوده و از آنجا به كتابهاى ما، مخصوصاً به تبيان، شيخ طوسى و… منتقل شده، تا مثلاً به منتهى‏الآمال حاج شيخ عباس قمى رسيده است.١١٤
در احاديث سيره پيامبر(ص) هم تحقيق شايسته و كافى صورت نگرفته است.
وقتى هنوز بحارالانوار در ايران چاپ نشده بود، اين جانب در كاظمين بودم. تصميم گرفتيم كه يك گروه علمى تشكيل بدهيم تا بحار را تصحيح و چاپ كنيم. گروه علمى تشكيل شد؛ من بودم؛ شيخ محمد رضا شبيبى (رئيس مجمع علمى عراق و از علماى شيعه) بود؛ دكتر مصطفى جواد (متخصص در لغت عرب) و دكتر صاحب زينى هم بودند.
گفتم از سيره پيامبر(ص) شروع كنم، به احاديثى رسيدم كه امكان نداشت صحت داشته باشند؛ مثلاً اينكه زمين روى شاخ گاو است، گاو روى يك ماهى و…! راوى اين چه كسى است؟ وقتى سند آن را بررسى كردم ديدم سند آن روايات ابوالحسن البكرى است. در اينجا لازم دانستم كه مصادر كتاب بحارالانوار را بررسى كنم١١٥و در اين بررسى ديدم كه علامه مجلسى در مصادر كتابش، از دويست و پنجاه و چند مصدر شيعه نام مى‏برد و از نود و چند مصدر سنى. من ديدم علامه مجلسى مى‏فرمايد كه ابوالحسن البكرى شيعه بوده است و دو دليل براى شيعه بودن او مى‏آورد: يكى اينكه اين حديث را در دهه ربيع‏المولود «فى محضر من العلماء» مى‏خوانده‏اند. دليل دوم آنكه او استاد شهيد ثانى بوده است.١١٦
دليل اول كه براى ما حجت نيست. براى اينكه در محضر علما، از سيره ابن هشام هم ممكن است براى ما مطلبى درباره پيامبر(ص) نقل كنند.
در مورد دليل دوم هم بحث و بررسى كردم. معلوم شد اين آقا استاد شهيد ثانى در روايت بوده و آن هم در اجازه روايتى كه سنى به شيعه، و شيعه به سنى مى‏داد.
باز مطالعه كردم؛ ديدم ابوالحسن البكرى دو نفرند: يكى در شام بوده و يكى در مصر. يكى نامش احمد است و ديگرى محمد. اين روايت، مال آن مصرى است كه معروف است به وضّاع بودن و سه كتاب دارد: يكى درباره مولد پيامبر(ص) و يكى در باب مقتل على(ع)؛ كتابى هم درباره حضرت زهرا(س) نوشته كه مطالب اين كتابها از طريق بحارالانوار، به كتابهاى ما تا منتهى‏الآمال منتقل شده است. پس احاديث اين آقايان، در كتابهاى ما اين چنين وارد شده است.
در بين علماى شيعه از گذشته تا به امروز، كمتر كسى از علما به قدر علامه مجلسى به حديث خدمت كرده است. خدماتى را كه اين علما كرده‏اند نبايد كم بشماريم و ما هر چه داريم از آنها داريم چيزى كه هست علماى شيعه همديگر را احترام مى‏كنند؛ اما از يكديگر تقليد نمى‏كنند. ما تقليد نمى‏كنيم. ما در زمينه احاديث سيره، احاديث تفسير قرآن، احاديث عقايد، احاديث اخلاق و آداب، و…محتاجيم به همان شيوه تحقيقات و كارهايى كه فقهاى ما در احاديث فقهى كرده‏اند. نمونه‏اى از محكم كارى، از علماى گذشته بگويم.
نمونه‏اى از دقت شيعه در نقل و ضبط حديث
از جمله علمايى كه در حديث كار كرده‏اند و من آنها را درك كردم، مرحوم جدم خاتم المحدثين آقا ميرزا محمد شريف عسكرى تهرانى بود. ايشان شاگرد آيت اللَّه العظمى ميرزا حسن شيرازى (صاحب فتواى تحريم تنباكو) و سومين عالم سامرا بود. آقا ميرزا محمد تهرانى، مستدرك بحار نوشته بود كه فقط اجازات آن، پنج مجلد بود كه مرحوم شيخ آقا بزرگ تهرانى و مرحوم آقا سيد محسن امين عاملى از كتاب اجازات ايشان در مؤلفات خود استفاده كرده‏اند. كتاب اجازات بحار هم چهار مجلد است. من بخشهايى از دو اجازه روايتى را در اينجا مى‏آورم تا ببينيد علماى ما در نقل و ضبط حديث، در گذشته چگونه بودند. اين دو اجازه كه آنها را در جلد اول القرآن الكريم و روايات المدرستين از كتاب اجازات بحارالانوار نقل كرده‏ام، آنجا با خط خود مرحوم علامه مجلسى چاپ شده است.
١. در اجازه شيخ فخرالدين محمد، فرزند علامه حِلى (متوفاى٧٧١ هجرى) به شيخ محسن بن مظاهر آمده:
(و أجزتُ له ايضاً أن يَرْوِيَ عنّي مصنفات الشيخ أبي‏جعفر محمد بن الحسن الطوسي و من ذلك كتاب تهذيب الاحكام فإني قرأته على والدي درساً بعد درس١١٧و تمت قراءته فى جرجان سنة اثني عشر و سبعمائة، عنّي عن والدي ثم والدي قرأه على والده أبي‏المظفر يوسف بن علي و أجاز له روايته ثم يوسف المذكور قرأه على الشيخ معمّر بن هبة اللَّه بن نافع الوراق و أجاز له روايته ثم الفقيه معمّر المذكور قرأه على الفقيه أبي‏جعفر محمد بن شهرآشوب و أجاز له روايته ثم شهرآشوب قرأه على مصنفه أبي‏جعفر محمد بن الحسن الطوسي و قرأه جدّي مرة ثانية.)
مى‏بينيد كه شيخ فخرالدين محمد، اين كتاب را از دو طريق (درساً بعد درس) تا برسد به مؤلف، اجازه داده است. يعنى كتاب را دو بار بر دو استاد خوانده و هر استاد نزد استادان ديگر خوانده تا برسد به مؤلف.
٢. يك روايت ديگر، اجازه‏اى است از مرحوم مجلسى بر كتاب كافى كه آن را در اينجا مى‏آوريم. اين نسخه از كتاب كافى در كتابخانه آستان قدس رضوى است. من قسمتى از اجازه را برايتان مى‏آورم:
بسم اللَّه الرحمن الرحيم….(وفقه اللَّه تعالى للارتقاء على أعلى مدارج الكمال فى العلم و العمل،… سماعاً و تصحيحاً و تدقيقاً و ضبطاً في مجالس آخرها خامس عشر شهر جمادى الأولى من شهور سنة ثلاثة و ثلاثون بعد الألف من الهجرة.)
و در جاى ديگر در اجازه بعدى مى‏فرمايد:
أنهاه المولى الفاضل البارع الذكى الألمعي، مولانا محمد شفيع التويسركاني، سماعاً تصحيحاً تدقيقاً ضبطاً في مجالس آخرها بعض أيام شهر ذى‏القعدة سنة ثلاث و ثمانين بعد الألف من الهجرة.
يعنى همين طور كه كتاب كافى را تا هر جا مى‏خوانده، استادِ مُجيز براى او (در حاشيه همان كتاب)، اجازه‏اى مى‏نوشته است. بعد مى‏فرمايد:
أجزت له – دام تأييده – أن يروي عنّي كلَّ ما صحت لي روايته و إجازته بأسانيدي المتصلة إلى أصحاب العصمة… .
اجازه روايتى نزد علماى گذشته ما، مانند اجازه‏اجتهادامروزاست.اين‏طور نبوده كه (از جمله مثل خودم كه از شيوخ: مرحوم شيخ آقا بزرگ و مرحوم جدم، اجازه روايتى دارم و گاهى هم اجازه روايتى مى‏دهم)، با يك تعبير كلى بگويند «أجزت له أن يروى عنى ما صحت لى روايته.» نه؛ بلكه آنچه درست بر مُجيز خوانده شده بود، مى‏گفت اين را من اجازه دادم (و اجازه‏ام از طريق فلان و فلان است، تا به مؤلف كتاب مى‏رسد.)
اين، شيوه علماى ما در علم روايت در گذشته بوده است؛ ولى از زمانى كه جدال بين اخباريها و اصوليها پيش آمد، بيشتر كار ما شده است غور و تحقيق در احاديث فقهى. احاديث ديگر را چنانكه شايسته است، بر استاد نمى‏خوانيم و از استاد روايت نمى‏كنيم و اجازه روايت نزد ما، آن اجازه روايت سابق نيست.
اما از آنچه در مكتب خلفا ديده‏ام، يك مورد را بگويم:
در يكى از منابع اهل سنت آمده بود كه يكى از علمايشان (در خانه‏اى از اهل علم)، يك بچه قنداقه‏اى در گهواره ديد. گفت: «مى‏ترسم اين بچه به درس من نرسد! من به اين كودك، اجازه دادم از من روايت كند.»١١٨
بنابراين، چنانكه مى‏بينيم بين نحوه روايت حديث در مكتب خلفا و مكتب أهل‏البيت(ع) فرق بسيار است.

 

زمان سنج شرکت در دوره تکمیلی ابوتراب * نکته : درس های "دکـتر یکه خوانی" به زودی اضافه خواهد شد