
تأليف
سيد مرتضى عسكرى
ترجمه
محمّدجواد كرمى
از متن كتاب و سنت ار برگيريم
عزّ و شرف گذشته از سر گيريم
بِسْمِ اللَّه الرَّحمن الرَّحيم
لَقَدْ كانَ لَكُمْ في رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كانَ يَرْجُوا اللَّهَ وَ الْيَوْمَ الآْخِرَ وَ ذَكَرَ اللَّهَ كَثيرا
سوره احزاب، آيه ٢١
به راستى كه رسول خدا(ص) براى شما اسوه و سرمشق نيكويى است، براى آنان كه به خدا و روز قيامت اميد داشته و خدا را بسيار ياد مىكنند.
مقدمه ناشر:بِسمِ اللّه الرَّحمنِ الرَّحيم
الحمد للَّه ربّ العالمين كثيراً كما هو أهله، والصلاة والسلام على محمد وآله الطيبين الطاهرين، سيما بقيّة اللَّه في العالمين، واللعنة على أعدائهم ومخالفيهم ومنكري فضائلهم.
همانا انبياى الهى و در پى ايشان اوصياى آنها و در دوران غيبت علماى دين گشايندگان راه و روشن كنندگان مسير الى الله هستند. مثل آنها مانند ماه و ستارگان در شب تاريك و ظلمانى است. سوسو زنان هدايتگر جا ماندگان در راهند.
انبيا و اوصياى ايشان طليعه داران اين مكتبند. علما و فقهاء پيروان ايشانند در دوران غيبت در شناسايى سيره انبيا و اوصيا كه حقيقت اسلام است و در اعمال و حركات و گفتار آنان تجسم شده است. اين علما و فقها هستند كه سره و ناسره را از هم جدا كرده و به كنكاش در حقيقت اسلام پرداخته و آن را در اختيار مردم قرار مىدهند تا آنان را از غرق شدن در گرداب جهالت نجات دهند.
حضرت آيت الله علامه عسكرى يكى از اين شخصيتهاى نادردر جامعه اسلامى تشيع است كه عمر شريف و با بركت خود را در تحقيق و تدبر در شناخت اسلام مكتب اهل بيت(ع) گذرانده است. ايشان مباحث دينى را از جايگاه برخوردهاى سطحى به عمق تحقيق علمى كشاند و به دور از تعصبات مذهبى و با ادله مورد قبول دو مكتب اهل بيت(ع) و مكتب خلفا به دفاع از مذهب تشيع پرداخت. بدين سبب تأليفات معظم له در سراسر جهان اسلام اشتهار خاصى يافته و به زبانهاى مختلف ترجمه و منتشر گرديده است.
كتاب حاضر تدوين شده ١٧ جزوه بر گستره كتاب و سنت است كه در سالهاى قبل به صورت مجزا و در قطع جيبى چاپ گرديده است و شامل بررسى و پاسخهاى جامع و مانع ايشان از مصادر و كتب معتبر اهل سنت به مسائل مطرح شده آنها عليه مكتب اهل بيت(ع) است.
موسسه علمى فرهنگى علامه عسكرى در جهت حمايت مادى و معنوى از فعاليتها و آثار علامه عسكرى و گسترش هر چه بيشتر دامنه اين فعاليتها در فعاليتها در سطح جوامع اسلامى تشكيل شده است.
روابط عمومى موسسه علمى فرهنگى علامه عسكرى مقدمه(وحدت بر محور كتاب و سنت)بسم اللَّه الرّحمن الرّحيم
اَلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمينِ، وَ الصَّلاةُ وَ السَّلامُ عَلى مُحَمَّد وَ آلِهِ الطَّاهِرينَ وَ السَّلامُ عَلى اَصْحابِهِ الْبَرَرَةِ الْمَيامين.
ما مسلمانانِ يكپارچه، از درون و از راه مسائل اختلافى با خود به نزاع برخاستيم و دشمنان اسلام از برون و از راهى كه ندانستيم، وحدتمان را به تفرقه و شوكتمان را به ضعف كشاندند تا از دفاع ناتوانمان كردند و بر ما چيرگى يافتند؛ در حالى كه خداى سبحان فرموده است:
وَ أَطيعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ لا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ ريحُكُم ؛١
خدا و پيامبرش را اطاعت كنيد و با يكديگر نزاع نكنيد كه ناتوان شويد و قدرت و شوكت شما برود!
آرى:
وَ ما أَصابَكُمْ مِنْ مُصيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْديكُمْ وَ يَعْفُوا عَنْ كَثيرٍ٢؛
هر مصيبتى به شما رسد، دستاورد خودتان است و خداوند بسيارى رإ؛٢ نيز،مىبخشد!
پس شايسته آن است كه امروز و هر روز، به «كتاب و سنت» بازگرديم و وحدت كلمه خود را بر محور «كتاب و سنت» بازيابيم كه خداى متعال مىفرمايد:
فَإِنْ تَنازَعْتُمْ في شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَ الرَّسُولِ٣ ؛
اگر در چيزى نزاع كرديد [حكم] آن را به خدا و رسول بازگردانيد.
ما نيز، در اين سلسله از بحثها به «كتاب و سنت» مراجعه كرده و ابزار روشنگر راهمان در مسائل مورد اختلاف را از «كتاب و سنت» مىگيريم تا – به اذن خداى متعال – بار ديگر وسيله وحدت كلمه و يكپارچگى شود.
اميدواريم دانشمندان و متفكران اسلامى نيز، در اين ميدان با ما همراهى نموده و ديدگاههاى خود را براى ما ارسال دارند.
سيد مرتضى عسكرى
١- صلوات بر محمد و آل محمد
فضيلت صلوات بر پيامبر و آل او(ص) ١. در كنزل العمال از حسن از پيامبر خدا روايت كند كه فرمود:
أكْثِرُوا الصَّلاةَ عَلَىَّ، فَإنَّ صَلاتَكُمْ عَلَىَّ مَغْفِرَةٌ لِذُنُوبِكُمْ؛ صلوات بر من را بسيار كنيد، زيرا، صلوات شما بر من مايه آمرزش گناهانتان است٤.
٢. نيز، از ابودرداء از رسول خدا(ص) است كه فرمود:
مَنْ صَلّى عَلَىَّ حينَ يُصْبِحُ عَشْراً وَ حينَ يُمْسى عَشْراً أدْرَكَتْهُ شَفاعَتى؛ كسى كه در هر صبح و شام ده بار بر من صلوات فرستد، شفاعت من او را فرا گيرد٥.
٣. از سهل بن سعد آورده است:
قَدِمَ رَسُولُ اللَّه(ص) فَإذا بِأبى طَلْحَة، فَقامَ إلَيْهِ فَتَلَقَّاهُ فَقالَ: بِأبى اَنْتَ وَ اُمّى يا رَسُولَ اللَّه إنّى لَأرَى السُّرُورَ فى وَجْهِكَ، قالَ(ص): تانى جبرئيلُ آنفاً فَقالَ: يا مُحمّد! مَنْ صَلّى عَلَيْكَ مَرَّةً كَتَبَ اللَّهُ بِها عَشْرَ حَسَناتٍ وَ مَحى عَنْهُ عَشْرَ سَيِّئاتٍ وَ رَفَعَ لَهُ بِها عَشْرَ دَرَجاتٍ؛ رسول خدا(ص) وارد شد كه ابو طلحه به سوى او شتافت و از او استقبال كرد و گفت: «پدر و مادرم فدايت اى رسول خدا! چهره شما را مسرور مىبينم.» فرمود: «جبرئيل به تازگى نزد من آمد و گفت: اى محمد! هر كس يك بار بر تو صلوات فرستد، خداوند، ده حسنه پاداشش داده، ده سيئه و بدى را از او زدوده و ده درجه بالايش مىبرد٦.»
٤. در صحيح مسلم، سنن ترمذى، سنن نسائى، مسند احمد و غير آن از ابو هريره آمده است كه: رسول خدا(ص) فرمود:
مَنْ صَلّى عَلَىَّ واحِداً صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ عَشْراً٧؛ هر كس يك صلوات بر من فرستد، خداوند ده بار بر او صلوات فرستد٨.
٥. در كنزل العمال از عمار ياسر از رسول خدا(ص) روايت كند كه فرمود:
إنَّ اللَّهَ أعْطى مَلَكاً مِنَ الْملائكة أسْماعَ الخَلْق، فَهُوَ قائمٌ عَلى قَبْرى إلى يَوْمِ القِيامة لا يُصَلّى عَلَىَّ اَحَدٌ صَلاةً إلاّ سَمَّاهُ بِاسْمِه وَ اسمِ أبيه و قالَ: يا مُحمّد صَلّى عَلَيك فُلانُ بن فُلان. وَ قَدْ ضَمِنَ لى رَبّى – تَبارَكَ وَ تَعالى- انّه أردُّ عَلَيه بِكُلِّ صَلاةٍ عَشْرا؛ خداوند فرشتهاى از فرشتگان را به اندازه همه مردم شنوائى داده و او تا روز قيامت بر قبر من ايستاده است. هيچكس بر من صلواتى نمىفرستد مگر آنكه او را به نام و نام پدر معرفى كرده و گويد: اى محمد! فلانى پسر فلان بر تو صلوات فرستاد. پروردگار والاى من ضمانت كرده كه هر صلواتش را ده بار به او باز گردانم٩.
٦. در سنن ابوداود و ترمذى و نسائى و مسند احمد و مستدرك از فضالة بن عبيد آوردهاند كه گفت١٠:
سَمِعَ رَسُولُ اللَّهِ(ص) رَجُلاً يَدعُو فِى الصَّلاةِ وَ لَمْ يَذْكُر اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَمْ يُصَلِّ عَلَى النَّبى فَقالَ رَسُولُ اللَّهِ(ص): «عَجَّلَ هذا» ثُمَّ دَعاهُ وَ قالَ لَهُ وَ لِغَيْرِهِ: إذا صَلّى اَحَدُكُمْ فَلْيَبْدأ بِتَحْميدِ اللَّهِ وَ الثَّناءِ عَلَيْه ثُمَّ لِيُصَلِّ عَلَى النَّبى(ص) ثُمَّ لِيَدْعُ بَعْدُ ما شاءَ؛ رسول خدا(ص) شنيدند مردى در نماز دعا مىكند، ولى نه خدا را ياد كرد و نه صلوات بر پيامبر خدا(ص) فرستاد. رسول اللَّه(ص) فرمودند: «او شتاب كرد.» سپس وى را فرا خواند و به او و ديگران فرمود: «هر گاه يكى از شما نماز خواند، ابتدا حمد و ثناى الهى كند، سپس بر پيامبر خدا(ص) صلوات فرستد، پس از آن هر چه خواست، از خدا بخواهد١١.»
٧. از سعد ساعدى از رسول خدا(ص) آوردهاند كه فرمود:
لا صَلاةَ لِمَنْ لا يُصَلّى عَلَى النَّبىّ(ص)؛ نماز كسى كه بر پيامبر(ص) صلوات نفرستد، نماز نيست١٢.
٨. از جابر از رسول خدا(ص) روايت كردهاند كه فرمود:
مَنْ ذُكِرْتُ عِنْدَهُ فَلَمْ يُصَلِّ عَلَىَّ فَقَدْ شَقى؛ كسى كه نام من نزد او برده شود و بر من صلوات نفرستد يقيناً ستم كرده است١٣.
٩. از امام حسين بن على(ع) از رسول خدا(ص) روايت كردهاند كه فرمود:
مَنْ ذُكِرْتُ عِنْدَهُ فَخَطَئ الصَّلاةَ عَلَىَّ خَطَئ طَريقَ الجَنَّة؛ كسى كه نام من نزد او برده شود و صلوات بر مرا نديده انگارد، راه بهشت را نديده انگاشته است١٤.
١٠. در مسند احمد و سنن ترمذى و غير آن، از حسين بن على(ع) از رسول خدا(ص) روايت كردهاند كه فرمود:
ألبَخيلُ مَنْ ذُكِرتُ عِنَدهُ فَلَم يُصَلِّ عَلَىَّ؛ بخيل كسى است كه نام من نزد او برده شود و بر من صلوات نفرستد١٥.
چگونه بر پيامبر(ص) صلوات بفرستيم؟ ١. در كنزل العمال از امام على بن ابىطالب(ع) روايت كند كه فرمود:
قالُوا يا رَسُولَ اللَّه! وَ كَيْفَ نُصَلّى عَلَيك؟ قالَ: قُولُوا: أللَّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ كَما صَلَّيْتَ عَلى إبراهيمَ وَ آلِ إبراهيم إنَّكَ حَميدٌ مَجيدٌ، وَ بارِكْ عَلى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ كَما بارَكْتَ عَلى إبراهيمَ وَ عَلى آلِ إبراهيمَ إنَّكَ حَميدٌ مَجيدٌ؛ (اصحاب) گفتند: اى رسول خدا! چگونه بر شما صلوات فرستيم؟ فرمود: «بگوئيد: خداوندا بر محمد و آل محمد صلوات فرست، همانگونه كه بر ابراهيم و آل ابراهيم صلوات فرستادى، راستى را كه تو ستوده و والائى. و بر محمد و آل محمد فزونى بخش، همانگونه كه بر ابراهيم و آل ابراهيم فزونى دادى، راستى را كه تو پسنديده و عظمائى١٦.
٢. در صحيح مسلم، سنن ابو داود، ترمذى، نسائى، موطأ مالك، مسند احمد و سنن دارمى، از ابو مسعود انصارى روايت كنند كه گفت:
رسول خدا(ص) آمد و با ما در مجلس سعد بن عباده نشست. بشير بن سعد – ابونعمان بن بشير – به او گفت: اى رسول خدا! خداوند ما را فرمان داده تا بر شما صلوات فرستيم، چگونه بر شما صلوات فرستيم؟ راوى گويد: رسول خدا(ص) (به گونهاى) ساكت شد كه ما آرزو كرديم اى كاش او چنين سؤالى نكرده بود. سپس فرمود: «بگوئيد: خدوندا بر محمد و آل محمد صلوات فرست، همانگونه كه بر ابراهيم صلوات فرستادى، و بر محمد و آل محمد فزونى بخش، همانگونه كه بر ابراهيم در جهانيان فزونى دادى. راستى را كه تو ستوده و والائى. سلام نيز همانگونه است كه دانستيد١٧.»
٣. در صحيح بخارى، سنن نسائى و ابن ماجه و مسند احمد از ابو سعيد خدرى روايت كنند كه گفت:
قُلْتُ: يا رَسُولَ اللَّه! هذَا السَّلامُ عَلَيْك قَدْ عَرَفْناه فَكَيْفَ الصَّلاة؟ قالَ: قُولُوا: أللَّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ عَبْدِكَ وَ رَسُولِكَ كَما صَلَّيْتَ عَلى إبراهيم، وَ بارِكْ عَلى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ كَما بارَكْتَ عَلى إبراهيم؛ گفتم اى رسول خدا! اين سلام بر شما بود، آن را دانستيم، صلوات (بر شما) چگونه است؟ فرمود: بگوئيد: خداوندا بر محمد بنده و رسول خودت صلوات فرست، همانگونه كه بر ابراهيم صلوات فرستادى و بر محمد و آل محمد بركت و فزونى بخش، همانگونه كه بر ابراهيم بركت و فزونى دادى١٨.
٤. در تفسير طبرى و سيوطى از ابن عباس آوردهاند:
فَقُلْنا أو قالوا: يا رَسُولَ اللَّه! قَدْ علمنا السَّلام عَلَيْك فَكَيْفَ الصَّلاة عَلَيك؟ فقالَ: «أللَّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحمَّدٍ كَما صَلَّيْتَ عَلى إبراهيم و آل ابراهيم إنّكَ حَميدٌ مَجيدٌ، وَ بارِكْ عَلى مُحَمَّدٍ وَ على آلِ مُحَمَّدٍ كَما بارَكْتَ عَلى إبراهيم و آلِ ابراهيم إنّكَ حَميدٌ مَجيدٌ؛ پس گفتيم – يا گفتند -: اى رسول خدا! سلام بر شما را دانستيم، صلوات بر شما چگونه است؟
فرمود: «خداوندا بر محمد و آل محمد صلوات فرست، همانگونه كه بر ابراهيم و آل ابراهيم صلوات فرستادى، همانا تو ستوده و والائى، و بر محمد و آل محمد بركت و فزونى بخش، همانگونه كه بر ابراهيم و آل ابراهيم بركت و فزونى دادى، راستى را كه تو پسنديده و والائى١٩.»
٥. در سنن نسائى از زيد بن خارجه از رسول خدا(ص) روايت كند كه فرمود:
صَلُّوا عَلَىَّ وَ اجْتهدوُا فِى الدُّعاءِ و قُولُوا: أللَّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ و عَلى آلِ مُحَمَّدٍ وَ بارِكْ عَلى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ كَما بارَكْتَ عَلى إبراهيم و على آلِ إبراهيم إنَّكَ حَميدٌ مَجيدٌ؛ بر من صلوات فرستيد و در دعا بكوشيد و بگوئيد: خداوندا بر محمد و آل محمد صلوات فرست، و بر محمد و آل محمد فزونى بخش. همانگونه كه بر ابراهيم و آل ابراهيم فزونى دادى. راستى را كه تو ستوده و والائى٢٠.
٦. در سنن نسائى و مسند احمد از ابوطلحه روايت كنند كه گفت:
قُلنا: يا رَسول اللَّه! كَيْفَ الصَّلاة عَليكَ؟ قالَ: قولوا: أللَّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحمَّد كَما صَلَّيْتَ عَلى إبراهيم و آل ابراهيم إنّكَ حَميدٌ مَجيدٌ، وَ بارَكْ عَلى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ كَما بارَكْتَ عَلى إبراهيم و آلِ ابراهيم إنّكَ حَميدٌ مَجيدٌ؛ گفتيم: اى رسول خدا! صلوات بر شما چگونه است؟ فرمود: «بگوئيد: خداوندا بر محمد و آل محمد صلوات فرست، همانگونه كه بر ابراهيم و آل ابراهيم صلوات فرستادى، راستى را كه تو ستوده و والائى و بر محمد و آل محمد بركت و فزونى بخش، همانگونه كه بر ابراهيم و آل ابراهيم بركت و فزونى دادى، راستى را كه تو پسنديده و عظمائى.»
در روايت ديگرى چنين است:
مردى نزد رسول خدا(ص) آمد و گفت: اى رسول خدا! چگونه بر شما صلوات فرستيم؟ فرمود: بگوئيد: خداوندا بر محمد و آل محمد صلوات فرست. همانگونه كه بر ابراهيم صلوات فرستادى، راستى را كه تو ستوده ووالائى و بر محمد و آل محمد بركت و فزونى بخش، همانگونه كه بر ابراهيم بركت و فزونى دادى، راستى را كه تو پسنديده و عظمائى٢١.
٧. در كنز العمال از طلحه روايت كنند كه گفت:
قُلنا: يا رَسول اللَّه! قَدْ علمنا كَيفَ السّلام عَلَيْك، فَكَيْفَ الصَّلاة عَليكَ؟ قالَ: قولوا: أللَّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَ على آلِ مُحمَّدٍ وَ بارِكْ عَلى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ كَما صَلَّيْتَ و بارَكْتَ عَلى إبراهيم و على آلِ ابراهيم إنّكَ حَميدٌ مَجيدٌ؛ گفتيم: اى رسول خدا! چگونگى سلام بر شما را دانستيم، صلوات بر شما چگونه است؟ فرمود: بگوئيد: خداوندا بر محمد و آل محمد صلوات فرست و بر محمد و آل محمد بركت و فزونى بخش، همانگونه كه بر ابراهيم و بر آل ابراهيم صلوات فرستادى و بركت و فزونى بخشيدى، راستى را كه تو ستوده و والائى٢٢.»
٨. در صحيح بخارى و مسلم، سنن ابو داود و دارمى و نسائى و ترمذى و ابن ماجه، مسند احمد، تفسير طبرى و سيوطى از كعب ابن عجزه روايت كنند كه گفت:
كُنْتُ جالِساً عِندَ النبى(ص) إذْ جْاءَ رجل فقالَ: قَدْ علمنا كَيفَ نسلّمُ عَليكَ يا رَسُول اللَّه فَكيفَ نصلّى عَلَيكَ؟ قالَ: قولوا: أللَّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَ على آلِ مُحمَّدٍ كَما صَلَّيْتَ عَلى إبراهيم و على آل ابراهيم إنّكَ حَميدٌ مَجيدٌ، وَ بارِكْ عَلى مُحَمَّدٍ وَ عَلى آلِ مُحَمَّدٍ كَما بارَكْتَ عَلى إبراهيم و على آلِ ابراهيم إنّكَ حَميدٌ مَجيدٌ؛ نزد پيامبر خدا(ص) نشسته بودم كه مردى آمد و گفت: اى رسول خدا! ما چگونه سلام كردن بر شما را دانستيم، چگونه بر شما صلوات فرستيم؟ فرمود: بگوئيد: خداوندا بر محمد و آل محمد صلوات فرست همانگونه كه بر ابراهيم و آل ابراهيم صلوات فرستادى، راستى را كه تو پسنديده و والائى. خداوندا بر محمد و آل محمد بركت و فزونى بخش، همانگونه كه بر ابراهيم و آل ابراهيم بركت و فزونى دادى، راستى را كه تو ستوده و عظمائى٢٣.
٩. در مسند احمد و در المنثور سيوطى از برده خزاعى از رسول خدا(ص) روايت كنند كه فرمود:
قُولُوا: أللَّهُمَّ اجْعَلْ صَلَواتكَ وَ رَحْمتكَ وَ بَرَكاتكَ عَلى مُحَمَّدٍ وَ عَلى آلِ مُحَمَّدٍ كَما جَعَلْتَها عَلى إبراهيم إنَّكَ حَميدٌ مَجيدٌ؛ بگوئيد: خداوندا صلوات و رحمت و بركاتت را بر محمد و آل محمد ارزانى بخش، همانگونه كه آنها را بر ابراهيم ارزانى داشتى، راستى را كه تو ستوده و والائى٢٤.
١٠. در كنز العمال از محمد بن عبداللَّه بن زيد از رسول خد(ص) روايت كند كه فرمود:
قُولُوا: أللَّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَ عَلى آلِ مُحَمَّدٍ كَما صَلَّيْتَ عَلى إبراهيم وَ بارِكْ عَلى مُحَمَّدٍ وَ عَلى آلِ مُحَمَّدٍ كَما بارَكْتَ عَلى إبراهيم فِى الْعالمين إنَّك حَميدٌ مَجيدٌ، وَ السَّلام كَما عَلمتم؛ بگوئيد: خداوندا بر محمد و آل محمد صلوات فرست، همانگونه كه بر ابراهيم صلوات فرستادى، و بر محمد و آل محمد بركت و فزونى بخش، همانگونه كه بر ابراهيم در جهانيان بركت و فزونى دادى، راستى را كه تو ستوده و والائى. سلام نيز همانگونه است كه دانستيد٢٥.
١١. در تفسير طبرى و سيوطى از ابراهيم در ذيل آيه شريفه: «ان اللَّه و ملائكته…» آوردهاند كه:
قالُوا يا رَسُولَ اللَّه! هذَا السَّلام قَدْ عَرفْناه، فَكَيفَ الصَّلاة عَلَيكَ؟ فَقالَ: قُولُوا: أللَّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ عَبْدكَ وَ رَسُولكَ وَ أهلِ بَيْتِهِ كَما صَلَّيْتَ عَلى إبراهيم إنَّكَ حَميدٌ مَجيدٌ؛ گفتند: اى رسول خدا! اين سلام را دانستيم، صلوات بر شما چگونه است؟ فرمود: «بگوئيد: خداوندا بر محمد بنده و رسولت و اهلبيت او صلوات فرست، همانگونه كه بر ابراهيم صلوات فرستادى، راستى را كه تو ستوده و والائى٢٦.
١٢. در كنز العمال از ام المؤمنين عايشه روايت كند كه گفت:
قالَ اَصحابُ النَّبىّ(ص): يا رَسُول اللَّه أُمِرنا أنْ نكثر الصَّلاةَ عَلَيكَ فِى اللَّيْلَةِ الغراء وَ اليَوْم الأزْهَرِ وَ أحبّ ما صَلّينا عَلَيكَ كَما تُحِبّ، قالَ: «قُولُوا: أللّهمّ صلّ على مُحمّدٍ وَ عَلى آلِ مُحَمَّدٍ كَما صَلَّيْتَ عَلى إبراهيمَ وَ آلَ إبراهيم، وَ ارْحَمْ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ كَما رحمتَ إبراهيم وَ آلَ إبراهيم، وَ بارِكْ عَلى مُحمَّدٍ وَ آلِ مُحمَّد كَما بارَكْتَ عَلى إبراهيم وَ آلِ إبراهيم إنَّكَ حَميدٌ مَجيدٌ، وَ أمَّا السَّلامُ فَقَدْ عرفتم كَيْف هُوَ؛ صحابه پيامبر گفتد: اى رسول خدا! فرموده شديم تا در شب تار و روز روشن، صلوات بر شما را بسيار كنيم. (چه زيباست كه) محبوبترين صلوات ما بر شما به گونهاى باشد كه دوست مىداريد، فرمود: بگوئيد: خداوندا بر محمد و آل محمد صلوات فرست، همانگونه كه بر ابراهيم و آل ابراهيم صلوات فرستادى، و محمد و آل محمد را ببخشاى، همانگونه كه ابراهيم و آل ابراهيم را بخشودى، و بر محمد و آل محمد بركت و فزونى بخش، همانگونه كه بر ابراهيم و آل ابراهيم بركت و فزونى دادى، راستى را كه تو ستوده و والائى. اما كيفيت سلام را كه خود دانستيد٢٧.
٢- مُصْحَف در روايات و اخبار مُصْحَف در روايات و اخبار ١. معناى مُصْحَف در لغت عرب در زبان عرب، به چيزى كه در آن مىنويسند «صحيفه و جمع آن را، صحائف، صُحُف و صُحْف گويند. و «مُصْحَف» و «مِصْحَف» را، «الجامع بين الدّفّتين٢٨« يعنى مجموعه ميان دو جلد، نامند.
در تفسير «دفّتين» گفتهاند: الدَّفَّة: جنب و پهلو و صفحه هر چيز است. پوستِ كشيده شده بر دو روى طبل را كه بر آن مىكوبند نيز، «دفَّتَا الطَّبل» يعنى جلدهاى دو طرف طبل ناميدهاند.
و از اين رو، جلد اول و آخر كتاب را نيز «دفَّتا الْمُصْحَف» يعنى دو جلدِ در بردارنده «صفحات» كتاب مىنامند، و هرگاه مىگويند: «حُفِظَ ما بين الدَّفَّتين»٢٩مقصودشان اين است كه، كتاب در ميان دو جلد آن محفوظ است.
بنابراين، «مُصْحَف» نام كتابِ جلد شده است. زيرا، اگر «صحيفه» همان است كه در آن مىنويسند و جمع آن صُحُف، «مُصْحَف» نيز، جامع و دربردارنده «صُحُف»ى است كه ميان دو جلد است. پس، «مُصْحَف» در كلام عرب به معناى «كتابِ جلد شده» در زبان فارسى است، چه قرآن باشد و چه غير قرآن.
٢. مُصْحَف در اصطلاح صحابه واژه «مُصْحَف» در رواياتِ «جمع قرآن» تا زمان عثمان، به همان معناى لغوى به كار رفته است.
بخارى از صحابى «زيد بن ثابت» روايتى دارد كه فشرده آن چنين است: زيد گويد: «خليفه ابوبكر به او دستور داد تا قرآن را جمع كند. گويد: همه قرآن را گرد آوردم. صفحات گرد آمده نزد ابوبكر بود تا از دنيا رفت. سپس در حيات عمر نزد او، و پس از وى نزد حفصه دختر عمر باقى بود.»
بخارى بعد از آن از اَنَس روايتى آورده كه فشردهاش چنين است: «هنگامى كه عثمان تصميم به جمع قرآن گرفت او را نزد حفصه فرستاد كه «صُحُف» و نوشتهها را نزد ما بفرست تا «مصاحف» را از روى آنها نسخهبردارى كنيم و سپس به تو بازگردانيم… تا آخر خبر.٣٠«
بديهى است كه واژه «صُحُف» و «مَصاحِف» در اين دو روايت، به همان معناى لغوى يعنى: نوشتهها و كتابهاى جلد شده، آمده است.
صريحتر از آنچه در روايت بخارى آمده، رواياتى است كه ابو داود سجستانى [سيستانى] در باب: «جمع قرآن در مصْحَف» در كتابش به نام «المصاحف» به گونه زير آورده است:
الف – از محمدبن سيرين روايت كند كه گفت:
هنگامى كه رسول خدا(ص) رحلت فرمود، على(ع) سوگند خورد كه جز براى نماز جمعه ردا بر دوش نگيرد تا قرآن را در «مُصْحَف» جمع كند.
ب – از ابىالعاليه روايت كند كه:
آنان قرآن را در زمان خلافت ابىبكر در يك «مُصْحَف» جمع كردند.
ج – از حسين روايت كند كه:
عمربن خطاب دستور جمع قرآن را داد، و او اولين كسى بود كه قرآن را در «مُصْحَف» جمع كرد٣١.
استشهاد ما به اين روايات سهگانه از آن رواست كه:
در زمان روايت آنها معناى «مُصْحَف» اعم از قرآن بوده است، و چنانكه گذشت، در آنها به ترتيب آمده بود:
الف – تا قرآن را در «مُصْحَف» جمع كند.
ب – قرآن را در «مُصْحَف» جمع كردند.
ج – دستور جمع قرآن را داد، و او اولين كسى بود كه قرآن را در «مُصْحَف» جمع كرد.
حال، اگر «مُصْحَف» در نزد آنان همان قرآن بود معناى روايات بدينگونه مىشد:
الف – تا قرآن را در قرآن جمع كند.
ب – قرآن را در قرآن جمع كردند.
ج – او اولين كسى بود كه قرآن را در قرآن جمع كرد.
٣. مُصْحَف در روايات امامان اهلبيت(ع) «مصحف» در روايات امامان اهلبيت(ع) نيز، به همان معناى لغوى مكتب خلفاست. كلينى در كافى باب: «قراءة القرآن فى المصحف» روايت كند كه:
١. امام صادق(ع) فرمود:
مَنْ قَرَءَ القُرانَ فِى المُصحفِ مَتَّعَ بِبَصَرهِ، وَ خَفَّفَ عَن والِدَيْهِ، و إن كانا كافِرَيْن.
هر كس قرآن را در «مُصْحَف» تلاوت كند، ديدگانش را بهرهمند و پدر و مادرش را – اگرچه كافر باشند – سبكبار گرداند.
٢. و نيز، فرموده:
قَراءَةُ القُرآنِ فِى المُصحَف تُخَفِّفُ العَذابَ عَن الوالِدَيْنِ، وَ لَوْ كانا كافِرَيْن.
تلاوت قرآن در مصحف، عذاب پدر و مادر را – اگرچه كافر باشند – كاهش مىدهد.٣٢
پس، با توجه به آنچه آورديم، «مُصْحَف» در كلام صحابه و تابعين و راويان مكتب خلفا و مكتب اهلبيت(ع) به معناى: «كتاب جلد شده» به كار رفته است. يعنى: «مُصْحَف» در گفتگوها و محاورات صدر اسلام در همان معناى لغوى استعمال شده، و پس از آن، در دورههاى بعد، قرآنِ مدوّنِ جلد شده به «مُصْحَف» شهرت يافته است.
٤. «مصحف» در اخبار مكتب خلفا در مكتب خلفا كتابهاى ديگرى جز قرآن را نيز، «مصحف» ناميدهاند كه از جمله آنهاست:
مصحف خالد بن معدان
ابن ابىداود [متوفاى، ٣١٦ هجرى]، ابن عساكر [متوفاى، ٥٧١ هجرى]، مزّى [متوفاى، ٧٢٤] و ابن حجر [متوفاى، ٨٥٢] در شرح حال خالد بن معدان گويند:
علم خالدبن معدان در «مُصْحَف» وى بود كه تُكمه و جاى تُكمه داشت٣٣.
معرفى خالد بن معدان
خالد بن معدان از بزرگان علماى شام و از تابعين در اسلام بود كه هفتاد نفر از صحابه را درك كرده است.
ابن اثير [متوفاى، ٦٣٠ هجرى] در ماده «الكلاعى» شرح حال او را آورده و گويد٣٤: خالد در سال ١٠٣ يا ١٠٤ يا ١٠٨ هجرى از دنيا رفته است.
٥. شهرت واژه «مُصْحَف» در نوشتههاى جلد شده استعمال واژه «مصحف» در آنچه نوشته و جلد شده، يعنى كتاب مجلد، در نزد علما و پژوهشگران مكتب خلفا، مشهور و متداول بوده كه دو نمونه آن را مىآوريم:
الف) ابن ابىداود سجستانى از بزرگان قرن سوم هجرى در كتاب خود المصاحف – چنانچه گذشت – عنوان داشته كه:
١. ابوبكر صديق(رض) پس از رسول خدا(ص)، قرآن را در «مصاحف» گرد آورد.
٢. على بن ابىطالب(رض) قرآن را در مصحف جمع كرد.
٣. عمر بن خطاب(رض) قرآن را در مصحف گرد آورد.
ب) از علماى معاصر نيز، ناصرالدين الأسد در كتاب خود مصادر الشعر الجاهلى گويد: آنان واژه «مصحف» را بر كتاب جمع شده اطلاق می كردند و مرادشان از آن، مطلق كتاب بود، نه قرآن تنها. از جمله آنها… تا آخر خبر.
او سپس داستان «مصحف» خالد بن معدان را نيز، از كتاب مصاحف ابن ابىداود سجستانى آورده است٣٥.
٦. مصحف در اصطلاح امتهاى گذشته و نامگذارى كتب دينى سابق به «مصحف» ابن سعد در طبقات به سند خود از قول سهل مولاى عتيبه روايت كند كه گفته است: او فردى نصرانى و از مردم «مريس» بوده، يتيمى كه در دامن پدر و عمويش پرورش يافته و انجيل را تلاوت مىكرده است. گويد: من «مصحف»ى را از عمويم گرفته و آن را مىخواندم كه به ورقهاى ناشناخته، با نوشتهاى غير معمول رسيدم، با دست آن را لمس كرده، ديدم برگههاى آن به هم چسبيده است.
آن را گشودم و ديدم صفات حضرت محمد(ص) بدينگونه در آن آمده است كه: نه كوتاه و نه بلند، سفيد روى پرموى دو رشته كه ميان دو كتف او مهر [نبوت] است. بخشش او زياد بوده و صدقه را نمىپذيرد. بر حمار و شتر سوار مىشود و گوسفند را با دست خود مىدوشد و لباس پشمينه مىپوشد، و هر كه چنين كند از كبر دورى جسته است، و او اين كار را مىكند. از ذريّه و نسل اسماعيل بوده و نامش احمد است. سهل گويد: بدين جا كه رسيدم، عمويم سر رسيد و چون آن ورقه را گشوده ديد مرا كتك زد و گفت: تو را با گشودن اين ورقه و خواندن آن چه كار؟ گفتم: در آن صفات احمد پيامبر(ص) است.
گفت: او هنوز نيامده است٣٦.
بدينگونه «مصحف» را اسمى عام براى نوشتههاى جلد شده يافتيم، و اگر آنچه در روايت مصاحف ابن ابىداود آمده صحت داشته باشد كه، ابوبكر قرآن را «مصحف» ناميده است، اين نامگذارى تا زمان خلافت عثمان شهرت نيافته بود و اين موضوع از دو روايت پيشين كه از صحيح بخارى آورديم آشكار مىگردد، و ناميدن قرآن به «مصحف» تنها بعد از آن دوران شهرت يافته، و در آن هنگام نيز، اين نامگذارى منحصر به قرآن نبوده، بلكه در هر دو مكتب خلفا و اهلبيت(ع) كتابهاى ديگرى به اين نام بوده است كه يكى از آنها مصحف فاطمه(ع) دخت رسول خدا(ص) مىباشد.
٧. مصحف فاطمه(ع) دخت رسول خدا(ص) در روايات آمده است: «فاطمه(ع) دخت رسول خدا(ص) را كتابى بوده به نام مصحف كه خبرهائى از غيب در آن درج شده بود.» در كتاب بصائر الدرجات با بيش از يك سند از قول امام صادق(ع) آمده است كه آن حضرت در جواب كسانى كه نزد او آمده و از آنچه رسول خدا(ص) براى على(ع) و او براى حسن(ع) باقى گذارده، سؤال مىكردند، فرمود:
رسول خدا(ص) چيزى را نزد ما باقى گذارده كه همه آنچه بشر نيازمند آن است، حتى خسارت خراش ناخن نيز، در آن هست و فاطمه(ع) مصحفى باقى گذارده كه قرآن نيست… تا آخر حديث٣٧.
بنابراين، دخت رسول خدا(ص) – چنانكه گذشت – كتابى به نام مصحف داشته است. همانگونه كه نام كتاب خالدبن معدان نيز، مصحف بوده است، و امامان اهلبيت(ع) كه اين خبر را دادهاند تصريح كردهاند كه آن مصحف قرآن نبوده و چيزى از قرآن در آن نيست، بلكه اخبار حوادثى است كه در آينده خواهد شد.
ولى با كمال تأسف، برخى از نويسندگان مكتب خلفا با افترا و تهمت گويند: مصحف فاطمه نزد پيروان مكتب اهلبيت، قرآنى ديگر است! در حالى كه پيروان مكتب اهلبيت(ع) هرگز اين سخن را درباره مصحف خالد نگفتهاند.
٨. مصاحف صحابه بسيارى از صحابه رسول خدا(ص) مصحفهايى داشتند كه هر يك از آنان قرآن را همراه آنچه از رسول خدا(ص) در تفسير برخى از آيات آن مىشنيدند مىنوشتند. بنابراين، معناى مصاحف صحابه در عصر خود آنان مىشود «قرآن نوشته شده با حديث پيامبر در تفسير برخى از آيات.» همانگونه كه در تفاسير روائى آمده وتفسير دُرّ المنثور سيوطى، در مكتب خلفا، و تفسير برهان بحرانى در نزد پيروان مكتب اهلبيت(ع)، چنيناند.
نمونههايى از مصاحف صحابه الف) مصحف ام المؤمنين عايشه از ابىيونس خادم عايشه روايت كنند كه گفت: عايشه به من فرمود تا مصحفى براى او بنويسم و گفت: «هرگاه به اين آيه رسيدى: حافظوا على الصلوات و الصلوة الوسطى مرا خبر كن. [گويد:] هنگامى كه به آن آيه رسيدم آگاهش كردم و او چنين املا كرد: «حافظوا على الصلوات و الصلوة الوسطى – و صلاة العصر – و قوموا للَّه قانتين» عايشه گفت: اين را از رسول خدا(ص) شنيدم.
ب) مصحف ام المؤمنين حفصه از ابو رافع خادم حفصه روايت كنند كه گفت:
حفصه از من خواست تا مصحفى بنويسم و گفت: هرگاه به اين آيه رسيدى: حافِظُوا عَلَى الصَّلواتِ… بيا تا آن را همانگونه كه فرا گرفتهام بر تو املا كنم. [گويد:]به آيه كه رسيدم گفت: بنويس: «حافِظُوا عَلَى الصَّلواتِ الوُسطى -و صلاة العصر-.»
بنابر آنچه گذشت، مصاحف در صدر اسلام، همانند كتابهاى تفسير در زمان ما، در بردارنده قرآن و بيان رسول خدا(ص) در تفسير آيات آن بوده است.
پس از آن، سياست خلفاى بعد از پيامبر(ص) – به خاطر مسائلى – بر آن شد تا قرآن را از حديث رسول خدا(ص) جدا كنند كه شرح آن را بيان مىداريم:
٩. سياست جداسازى قرآن از حديث رسول خدا(ص) برخى از آيات قرآن كريم در نكوهش بزرگان قريش و كسانى نازل شده كه با رسول خدا(ص) مىجنگيدند؛ و بخشى نيز، در نكوهش قبايل برخى صحابه قريشى، مانند آيه (٦٠) سوره اسراء كه درباره بنىاميه يا افرادى از صحابه مىفرمايد: وَ الشَّجَرَةُ المَلعُونَة فِى القُرآن. و آن درخت نفرين شده در قرآن.
يا اين دو آيه سوره تحريم [٥ – ٤] كه درباره ام المؤمنين عايشه و ام المؤمنين حفصه مىفرمايد:
إِنْ تَتُوبا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما وَ إِنْ تَظاهَرا عَلَيْهِ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلاهُ وَ جِبْريلُ وَ صالِحُ الْمُؤْمِنينَ وَ الْمَلائِكَةُ بَعْدَ ذلِكَ ظَهيرٌ ؛
اگر شما دو زن به سوى خدا باز گرديد كه دلهاى شما منحرف گرديده، [به سود شماست] و اگر بر عليه او [پيامبر] متحد شويد بدانيد كه خدا خود يار و مددكار او بوده و جبرئيل و صالح مؤمنان و فرشتگان، بعد از آن، پشتيبان او خواهند بود.
و به دنبال آن مىفرمايد:
عَسى رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ أَنْ يُبْدِلَهُ أَزْواجاً خَيْراً مِنْكُنَّ مُسْلِماتٍ مُؤْمِناتٍ قانِتاتٍ تائِباتٍ عابِداتٍ سائِحاتٍ ثَيِّباتٍ وَ أَبْكارا ؛
اى بسا كه اگر شما را طلاق گويد، خداوند زنانى بهتر از شما را نصيب او گرداند، زنانى مسلمان و مؤمن، تسليم و تائب و عابد و هجرتكننده، غير دوشيزه و دوشيزه.
در برابر اين آيات، آيات ديگرى است كه در مدح و ستايش ديگران نازل گرديده مانند آيه تطهير در سوره احزاب [٣٣] كه درباره رسول خدا(ص) و على و فاطمه و حسن و حسين(ع) نازل گرديده و فرموده:
إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيراً ؛
خداوند، تنها اراده كرده تا رجس و پليدى را از شما اهلالبيت بزدايد و شما را پاك و پاكيزه گرداند.
بيان شأن نزول اين آيات و غير آنها، كه در حديث رسول خدا(ص) آمده، با سياست خلفاى سهگانه مخالف بود. بدين خاطر، شعار: «حسبنا كتاب اللَّه» را اعلام كرده و قرآن را از «حديث» رسول اللَّه(ص)، بدينگونه جدا ساختند: ابتدا ابوبكر دستور داد نسخهاى از قرآن را جداى از «حديث» رسول خدا(ص) بنويسند. اين كار در زمان خلافت عمر پايان يافت. وى پس از آن، كار خود را در منع و جلوگيرى از نشر حديث پيامبر(ص) آغاز كرد. پس از وفات عمر كه ميان برخى از صحابه و تابعين با بنىاميه و خويشاوندان عثمان درگيرى و دشمنى پديد آمد، دشمنان آنان شروع به روايت احاديث رسول خدا(ص) در نكوهش هيئت حاكمه خلافت كردند. به ويژه كه هنوز مصاحف برخى از مخالفان با بيان رسول اللَّه(ص) در اختيارشان بود و به احاديث آن استدلال مىكردند. عثمان كه چنين ديد به پاخاست و به تثبيت و اجراى اين شعار پرداخت كه: «قرآن را از حديث رسول خدا(ص) جدا كنيد.»
پس از آن، نسخه جداى از حديث پيامبر(ص) را از امالمؤمنين حفصه گرفته و از روى آن چند نسخه استنساخ و آنها را به شهرهاى مسلمانان فرستاد و ديگر مصاحف صحابه را كه صاحبانش، نص آيات را همراه با بيان و تفسيرى كه از رسول خدا(ص) شنيده بودند در دست داشتند، همه را جمع كرده و آتش زد. ديگر مسلمانان نيز، پس از آن واقعه، مصحفهاى خود را از روى اين مصحف كه از بيان رسول خدا(ص) خالى بود استنساخ كردند.
پس از آن، واژه «مُصْحَف» نامى شد عَلَم براى قرآنِ مجرد و جدا از بيان رسول خدا(ص). مرور زمان نيز باعث شد تا مسلمانانِ دورههاى بعد ندانند كه در مصاحف صحابه، نص قرآنى با بيان تفسيرى رسول خدا(ص) همراه بوده است.
هنگامى كه منصور خليفه عباسى در سال ١٤٣ هجرى علماى مسلمان را به تدوين علوم برانگيخت، و متخصصان علوم قرآنى به نوشتن بيان و تفسير آيات -همانگونه كه در زمان رسول خدا(ص) بود – مبادرت كردند، مُصْحَفى كه در آن، نص قرآنى با بيان تفسيرى آيات همراه بود، تفسير ناميده شد.
٣- امامان اين امت دوازده نفرند نص صريح پيامبر(ص) بر تعداد امامان(ع) حديث عدد امامان رسول خدا(ص) خبر داده است كه امامانى كه بعد از او مىآيند، دوازده نفرند. اين موضوعى است كه صاحبان كتب صحيح و مسند كه نامشان در زير مىآيد، از آن حضرت روايت كردهاند:
الف) مسلم در صحيح خود از جابر بن سمره روايت كند كه گفت: شنيدم رسول خدا(ص) مىفرمود: «اين دين هميشه، تا قيام قيامت و تا هنگامى كه دوازده نفر خليفه بر سر شما باشند، استوار و برپاست. اين خلفا همگى از قريشاند.»
در روايت ديگرى آمده است: «هميشه كار مردم روبه راه است…»
در دو روايت ديگر آمده است: «تا آنكه دوازده خليفه بيايند…»
در سنن ابو داود آمده است: «تا آنكه دوازده نفر خليفه بر سر شما باشند.»
در حديث ديگرى است كه فرمودند: «تا پايان دوازده نفر٣٨.»
و در صحيح بخارى گويد: از پيامبر(ص) شنيدم كه مىفرمود: «دوازده نفر امير و فرماندهاند.» راوى گويد: پيامبر(ص) پس از آن سخنانى فرمود كه من نفهميدم، پدرم گفت: فرمود: «همگى آنان از قريشاند.»
در روايت ديگرى مىگويد: سپس رسول خدا(ص) سخنانى فرمود كه بر من پوشيده ماند، از پدرم پرسيدم: رسول خدا(ص) چه فرمود؟ پدرم گفت: فرمود: همگى آنان از قريشاند٣٩.
در روايت ديگرى است كه فرمود: «دشمنى كسانى كه با آنان دشمنى كنند، زيانى به ايشان نمىرساند٤٠.»
ب) در روايت ديگرى است كه رسول خدا فرمود:
«لا تَزالُ هذِهِ الاُمّة مُستقيماً أمرها، ظاهرة عَلى عَدوّها، حتّى يُمضى مِنهُم إثناعَشَرَ خَليفة كُلُّهُم مِن قُريش، ثمِّ يَكون المَرج أو الهَرَج.»
كار اين امت هميشه به سامان است و پيوسته بر دشمنانشان پيروزند تا آنگاه كه دوازده نفر خليفه، همگى از قريش، در گذرند. پس از آن فساد و خرابى يا فتنه و آشوب خواهد بود.٤١
ج) در روايت ديگرى آمده است كه فرمود:
«اين امت دوازده نفر قيم دارد كه هر كس آنان را يارى نكند، زيانى به ايشان نرساند، همگى آنان از قريشاند.»٤٢
د) در روايت ديگرى فرمود:
«كار اين مردم تا هنگامى كه دوازده مرد بر آنان ولايت داشته باشند، همواره در جريان است.»٤٣
هـ) از قول انس روايت كنند كه آن حضرت فرمود:
«اين دين تا دوازده نفر از قريش باشند، به هيچ روى نابود نگردد؛ و چون از دنيا بروند، زمين نيز، اهل خود را فرو مىبرد.»٤٤
و) در روايت ديگرى فرمود:
«كار اين امّت، تا هنگامى كه همه آن دوازده نفر قيام كنند، هميشه قرين پيروزى است. آنان همگى از قريشاند.»٤٥
ز) احمد بن حنبل و حاكم و ديگران از مسروق روايت كنند كه گفت: شبى نزد عبداللَّه بن مسعود نشسته بوديم و او قرآن به ما مىآموخت كه مردى پرسيد: اى ابا عبدالرحمان! آيا از رسول خدا پرسيديد چه تعداد از اين امت به خلافت مىرسند؟ عبداللَّه گفت: از هنگامى كه به عراق آمدهام، هيچكس پيش از تو، چنين سؤالى از من نكرده است. بعد گفت: ما اين موضوع را [از رسول خدا(ص)] پرسيديم و آن حضرت فرمود: «آنان دوازده نفرند، به تعداد نقباى بنىاسرائيل.»٤٦
ح) در روايت ديگرى ابن مسعود گويد: رسول خدا(ص) فرمود:
«خلفاى بعد از من به تعداد اصحاب موسى هستند.»٤٧
ابن اثير گويد: همانند اين از عبداللَّه بن عمر و حذيفه و ابن عباس نيز، روايت شده است.٤٨
مؤلف گويد: نمىدانم مقصود ابن كثير از روايت ابن عباس، همان است كه حاكم حسكانى از ابن عباس روايت كرده يا غير آن است.
روايات گذشته صريحاً مىگويد: «عدد واليان دوازده نفر و همگى از قريشاند.» و امام على(ع) در سخن خود مقصود از «قريش» را در اين روايات بيان كرده و مىفرمايد:
«همه امامان از قريشاند و در اين تيره از هاشم [اهلالبيت(ع)] جايگزين شدهاند، [ولايت] براى غير آنان روا نيست و واليان جز ايشان شايسته [ولايت] نباشند.»٤٩و نيز فرمود:
اللّهمَّ بلى لا تَخلُوا الأَرضَ مِن قائمٍ للَّهِ بِحُجّة إمّا ظاهراً مشهوراً أو خائِفاً مَغموراً لِئَلّا تَبطُلَ حُجَجُ اللَّهِ و بَيِّناتِهِ…
خداوندا! آرى، زمين هرگز از قيام كننده به حق براى خدا خالى نخواهد شد، [اين امام قائم،] يا پيروز است و نمايان و يا خائف است و پنهان، تا حجتهاى خدا و نشانههاى روشن الهى نابود نگردد.٥٠
امامان دوازدهگانه در تورات ابن كثير گويد: در توراتى كه در دست اهل كتاب است موضوعى آمده كه معناى آن چنين است: «خداوند متعال ابراهيم(ع) را به وجود اسماعيل(ع) بشارت داد و فرمود: اسماعيل را زيادتى بخشم و نسل او را گسترده گردانم و در بين آنان دوازده نفر از بزرگان و فرزانگان قرار دهم.»
و گويد: «ابن تيميه گويد: اينان كه به وجودشان بشارت داده شده، همان است كه در حديث جابر بن سمرة آمده و مقرر گرديده تا در ميان امت پراكنده باشند و اينكه قيامت برپا نگردد مگر آنكه موجود شده باشند، و بسيارى از يهوديانى كه به اسلام مشرف شدهاند، اشتباه كرده و پنداشتهاند آنان همان كسانىاند كه فرقه رافضه [شيعيان دوازده امامى] به سوى آنان دعوت كرده و از ايشان پيروى مىكنند.»٥١
مؤلف گويد: بشارت مورد اشاره در «سفر پيدايش» تورات امروزين، باب [١٧، شماره ١٨ – ٢٠] اصل عبرى چنين است:
قى ليشماعيل بيرختى أوتو قى هفريتى أوتو قى هربيتى بمئود شنيم عسار نسيئيم يوليد قى نتتيف لگوى گدول.»٥٢
ترجمه: اسماعيل را مبارك ساخته و جداً او را بهرهمند و پربار و كثير و گسترده گردانم، دوازده عدد امام از او پديد آيد و او را به امت بزرگ و عظيمى تبديل خواهم كرد.
اين بخش از تورات اشاره به آن دارد كه، مباركى و پربارى و كثرت افراد تنها در نسل اسماعيل(ع) است.
واژه «شنيم عسار» يعنى: دوازده نفر، كه لفظ «عسار» در اعداد تركيبى كه معدود آن مذكر باشد، مىآيد و معدود در اينجا «نسيئيم» و مذكر است و با اضافه شدن «يم»٥٣در آخر آن معناى جمع مىدهد. مفرد آن «ناسى» يعنى: امام و پيشوا و رئيس است.٥٤
و اما سخن خداوند به ابراهيم(ع) در همان بخش نيز، يعنى عبارت «فى نتنيف لگوى گدول»، واژه «فى نتنيف» مركب است از «فى» كه حرف عطف است، و «ناتن»كه فعل است و به معناى: قرار مىدهم، و «يف»كه ضمير است و در آخر فعل آمده به اسماعيل(ع) باز مىگردد، يعنى: او را [چنين]قرار مىدهم.٥٥و اما لفظ «گوى» به معناى امت و مردم است، و «گدول»٥٦به معناى «كبير و عظيم»٥٧و تمام جمله يعنى: «او را امت كبير و بزرگى گردانم.»
از مجموع اين فقره روشن مىگردد كه مقصود از «كثرت و بركت» در نسل اسماعيل(ع) دقيقاً؛ رسول خدا محمد(ص) و اهلبيت آن حضرت(ع) مىباشند، و آنانند كه دنباله و امتداد نسل اسماعيل(ع) هستند. زيرا، خداوند متعال به ابراهيم(ع) فرمود: از سرزمين نمرود خارج شده و به شام برود. آن حضرت نيز، همراه با همسرش ساره و لوط به فرمان خدا هجرت كردند و در سرزمين فلسطين فرود آمدند.
خداوند متعال ثروت ابراهيم(ع) را بسيار فزونى بخشيد. ابراهيم گفت: «خداوندا من با اين مال بدون اولاد چه كنم؟» خداى متعال به او وحى كرد: «من فرزندان تو را به قدرى كثير و بسيار گردانم كه به تعداد ستارگان باشند.» در آن زمان هاجر كنيزك ساره بود و او را به ابراهيم(ع) بخشيد، هاجر از ابراهيم(ع) باردار شد و اسماعيل(ع) را براى او به دنيا آورد. سن ابراهيم(ع) در آن حال ٨٦ سال بود.٥٨
قرآن كريم در ضمن دعاى ابراهيم(ع) و درخواست او از خداى متعال، به اين حقيقت روشن اشاره كرده و مىفرمايد: ابراهيم گفت:
ربَّنا إنّي أَسكَنتُ مِن ذُرّيّتي بِوادٍ غَير ذي زَرعٍ عِندَ بَيْتك المُحرّم ربَّنا لِيُقيموا الصَّلاةَ فَاجْعَل أَفئِدةً مِنَ النّاس تَهوى إليهم وَ ارْزُقهم مِن الثَّمراتِ لَعلَّهم يَشكرون٥٩؛پروردگارا! من برخى از ذريه خود را در بيابانى خشك، در كنار خانه محترم تو جاى دادم تا نماز را به پاى دارند. پروردگارا! دلهائى از مردمان را به سوى آنان بگردان و آنان را از ثمرات روزىده باشد كه سپاس گويند.
اين آيه كريمه تأكيد مىكند كه ابراهيم(ع) برخى از ذريه و نسل خود را كه اسماعيل و فرزندان متولد او در مكه بودند، در كنار خانه خدا جاى داد و از خداى متعال درخواست كرد تا رحمت و هدايت بشر در طول تاريخ را بر عهده ذريه و فرزندان او قرار دهد، خداوند نيز دعوتش را پذيرفته و آن را در نسل او، محمد(ص) و دوازده امام(ع) قرار داده است.
امام باقر(ع) در اين باره فرموده است: نَحنُ بَقيّةُ تِلكَ العِترة وَ كانَت دَعوة ابراهيم لَنا؛ ماييم بقيه آن [ذريه و] عترت و دعاى ابراهيم(ع) براى ما بود.٦٠
فشرده احاديث گذشته خلاصه آنچه كه گذشت و نتيجه آن، اين مىشود كه: «تعداد امامان در اين امت دوازده نفر پى در پى هستند، و پس از دوازدهمين امام، عمر اين دنيا پايان مىگيرد.»
در حديث اول آمده بود:
«اين دين تا قيام قيامت و تا هنگامى كه دوازده خليفه بر سر شما باشند، استوار و برپا خواهد بود….»
اين حديث، مدت بر پا بودن اين دين را تعيين، و آن را به برپايى قيامت محدود ساخته و تعداد امامان اين امت را دوازده نفر دانسته است.
در حديث پنجم آمده بود:
«اين دين پيوسته تا زمانى كه دوازده نفر از قريش موجود باشند استوار و برپاست، و هنگامى كه درگذرند، زمين اهل خود را فرو مىبرد.»
اين حديث نيز، وجود و بقاى دين را تا پايان عمر امامان دوازدهگانه تأييد كرده و پايان عمر آنان را پايان دنيا مىداند.
در حديث هشتم نيز، عدد امامان(ع) را تنها دوازده نفر دانسته و فرموده:
«خلفاى پس از من به تعداد اصحاب موسى هستند.»
اين حديث دلالت بر آن دارد كه بعد از رسول خدا(ص) به جز خلفاى دوازدهگانه، خليفه ديگرى نخواهد بود.
الفاظ اين روايات كه با صراحت مىگويند: «عدد خلفا تنها دوازده نفر است و بعد از آنان هرج و مرج و نابودى زمين و برپائى قيامت است» ديگر الفاظى را كه چنين صراحتى از آنها دانسته نمىشود، بيان و تبيين مىكند.
بنابراين، لازم است عمر يكى از امامان دوازدهگانه، بر خلاف عمر عادى انسانها، طولانى و خارقالعاده باشد.
چنانكه اكنون واقع شده و دوازدهمين امام از «ائمه اثنى عشر» و اوصياى رسول خدا(ص) بدينگونه است.
حيرت علما در تفسير اين حديث دانشمندان مكتب خلفا در بيان مقصود از «امامان دوازدهگانه» كه در اين روايت آمده است، دچار حيرت و زحمت شده و ديدگاههاى متفاوتى ارائه دادهاند.
ابن عربى شارح سنن ترمذى گويد:
ما اميران بعد از رسول خدا(ص) را كه برشمرديم ديديم: ابوبكر، عمر، عثمان، على، حسن و معاويه، يزيد، معاويه بن يزيد، مروان، عبدالملك مروان، وليد، سليمان، عمربن عبدالعزيز، يزيد بن عبدالملك، مروان بن محمد بن مروان، سفاح و… هستند.
او پس از آن بيست و هفت نفر از خلفاى عباسى تا عصر خود را برشمرده و گويد:
«اگر از مجموع آنها «دوازده نفر» را به صورت ظاهر شماره كنيم آخرين آنها سليمان بن عبدالملك است، و اگر به معناى واقعى خليفه نظر داشته باشيم، تنها پنج نفر براى ما باقى مىماند: خلفاى چهارگانه و عمر بن عبدالعزيز. بنابراين، من معنايى براى اين حديث نمىيابم.»٦١
قاضى عياش در جواب اين سخن كه مىگويد: بيش از اين تعداد [دوازده نفر] به ولايت رسيدند، گفته است: «اين اعتراضى نادرست است. زيرا پيامبر(ص) نفرموده است تنها دوازده نفر به ولايت مىرسند. البته اين تعداد به ولايت رسيدهاند و اين مطلب از اضافه شدن بر تعداد آنهامنع نمىكند.٦٢
سيوطى در جواب آن سخنى را نقل كرده كه گويد:
«مراد حديث، وجود «دوازده نفر خليفه» در طول دوران اسلام تا قيامت است كه عامل بر حق باشند، اگرچه پى در پى نباشند.»٦٣
در فتح البارى گويد:
«يقيناً از اين تعداد [دوازده نفر] خلفاى چهارگانه درگذشتهاند، و بقيه نيز، به ناچار بايد تا پيش از برپايى قيامت، تكميل گردد.»٦٤
ابن جوزى گويد:
«بنابراين، آنجا كه فرموده: «سپس فتنه و آشوب خواهد بود»، مراد فتنههاى پيش از برپايى قيامت مانند: خروج دجال و بعد آن مىباشد.»٦٥
سيوطى گويد: «از اين «دوازده نفر» خلفاى چهارگانه و حسن و معاويه و عبداللَّه بن زبير و عمر بن عبدالعزيز، اين هشت نفر، روى كار آمدهاند و احتمال اينكه مهدى عباسى را هم به آنان اضافه كنيم – كه او در بين عباسيان همانند عمربن عبدالعزيز در ميان امويان است – و نيز، طاهر عباسى را به خاطر عدالتخواهىاش، باز هم دو نفر باقى و مورد انتظار است كه يكى از آنان مهدى آل محمد(ص) از اهلالبيت خواهد بود.»٦٦
و نيز، گفته شده:
«مراد حديث آن است كه، آن «دوازده نفر» در دوران عزت خلافت و قوت اسلام و استوارى امور آن باشند، از كسانى كه در زمان وى، اسلام عزيز گشته و همه مسلمانان پيرامون او گرد آيند.»٦٧
بيهقى گويد: «اين تعداد [دوازده نفر] تا زمان وليد بن يزيد بن عبدالملك روى كار آمدند، سپس فتنه و آشوب بزرگ برپا شد و پس از آن حكومت عباسيان غالب آمد، و اينكه بر عدد مذكور مىافزايند بدان خاطر است كه صفت مورد اشاره در حديث را رها كرده و يا كسانى را كه بعد از فتنه مذكور آمدهاند از آنان شمردهاند.»٦٨
و نيز گفتهاند: «كسانى كه امت بر آنان اجتماع كردهاند: خلفاى ثلاثه و سپس على تا زمان حكميت در صفين كه معاويه را در آن روز خليفه ناميدند. سپس با صلح حسن بر معاويه اجتماع كردند و پس از او بر پسرش يزيد. حسين هم كه پيش از رسيدن به خلافت كشته شد. با مرگ يزيد اختلاف كردند تا آنكه پس از كشته شدن ابن زبير، بر عبدالملك مروان اجتماع نمودند و سپس بر فرزندان چهارگانه او: وليد و سليمان و يزيد و هشام كه در اين جمع عمر بن عبدالعزيز ميان سليمان و يزيد فاصله شد و دوازدهمين آنان وليد بن يزيد بن عبدالملك بود كه مردم پس از هشام بر او اجتماع كردند و او چهار سال حكومت كرد.»٦٩
بنابراين، خلافت اين دوازده نفر به خاطر اجتماع مسلمانان بر آنها صحيح است، و پيامبر(ص) مسلمانان را به خلافت و جانشينى اينان از خودش – در حمل و انتقال اسلام به مردم – بشارت داده است!
ابن حجر درباره اين توجيه گويد: «اين بهترين توجيه است.»
و ابن كثير گويد:
«راهى را كه بيهقى پيموده و عدهاى با وى موافقت كردهاند، يعنى اينكه، مراد حديث خلفاى پى در پى تا زمان وليد بن عبدالملك فاسق مىباشد، وليدى كه در گذشته در مذمت او سخن گفتيم، راهى غيرمقبول است. زيرا، خلفاى مورد اشاره تا زمان اين وليد، بيش از «دوازده نفرند، دليل آن، اين است كه: خلافت ابوبكر و عمر و عثمان و على مسلم است… پس از آنان حسن بن على است چنانكه واقع شد و على او را وصى خود قرار داد و مردم عراق با او بيعت كردند… تا آنكه او و معاويه صلح كردند. سپس پسر معاويه يزيد و بعد، پسر يزيد معاوية بن يزيد و سپس مروان بن حكم و بعد پسرش عبدالملك مروان و وليد بن عبدالملك، سپس سليمان بن عبدالملك، و بعد عمر بن عبدالعزيز و پس از وى يزيد بن عبدالملك و بعد هشام بن عبدالملك، كه جمع آنها پانزده نفر مىشود و سپس وليد بن يزيد بن عبدالملك، و اگر حكومت ابن زبير پيش از عبدالملك را نيز به حساب آوريم، مىشوند شانزده نفر، و با اين حساب، يزيد بن معاويه جزء آن دوازده نفر شده و عمر بن عبدالعزيز كه همه پيشوايان بر مدح و سپاس او متفقالقولند، و او را از خلفاى راشدين به شمار آورده و همه مردم بر عدالت او اتفاق نظر دارند، و دوران او از بهترين دورانها بوده و حتى شيعيان نيز بدان اعتراف دارند، از جمع «دوازده نفر» خارج مىگردد.
و اگر بگويد: من تنها كسانى را به حساب مىآورم كه امت بر آنان اجتماع كرده باشند، لازمهاش آن است كه على بن ابىطالب و فرزندش به حساب نيايند، زيرا همه مردم بر آن دو اجتماع نكردند، دليلش آنكه مردم شام، همگى، از بيعت با او سر باز زدند.»
و نيز گويد: «برخى توجيهكنندگان، معاويه و پسرش يزيد و نوهاش معاوية بن يزيد را به شمار آورده، و زمان مروان و ابن زبير را قيد نكردهاند، زيرا امت بر هيچيك از آنها اجتماع نكردهاند.»
بنابر اين ديدگاه نيز، مىگوييم: «در اين مسلك خلفاى سهگانه سپس معاويه و بعد يزيد و سپس عبدالملك و بعد وليد بن سليمان و سپس عمر بن عبدالعزيز و بعد يزيد و بعد هشام به شمار آيند كه جمعاً ده نفرند و بعد از آنها وليد بن يزيد بن عبدالملك فاسق است كه لازمه اين ديدگاه نيز، اخراج على و پسرش حسن خواهد بود، و اين دقيقاً بر خلاف آنى است كه امامان اهل سنت و بلكه شيعه بر آن تصريح كردهاند.»٧٠
ابن جوزى در كتاب كشف المشكل در جواب از اين توجيهات دو وجه ديگر را نقل كرده كه گويند:
اول – «پيامبر(ص) در حديث خويش اشاره به حوادث بعد از خود و اصحاب خود ندارند، و چون حكم اصحاب با حكم آن حضرت پيوسته و مرتبط است، نتيجه مىگيريم كه خبر از حكومتهاى واقع شده پس از صحابه است و چنان مىنمايد كه با بيان خود اشاره به عدد خلفاى بنىاميه دارد، و گويا سخن آن حضرت: «لا يزال الدين» يعنى: ولايت تا آنجا كه دوازده خليفه به حكومت رسند، سپس اوضاع به حالت ديگرى، بدتر از حال اول، برمىگردد. با اين حساب، اولين خليفه بنىاميه يزيد بن معاويه و آخرينشان مروان حمار است كه تعدادشان «سيزده نفر» مىباشد، و عثمان و معاويه و ابن زبير به شمار نيايند، زيرا آنها از صحابهاند و اگر مروان بن حكم را نيز – به دليل اختلاف در صحابى بودن يا مغلوبيتش در برابر عبداللَّه بن زبير و اجتماع مردم بر عبدالله – از جمع مذكور خارج كنيم، «عدد دوازده» راست مىآيد، و پس از خروج خلافت از دست بنىاميه نيز، فتنههاى عظيم و خونريزيهاى بسيار واقع شد تا آنكه دولت بنىعباس مستقر گرديد و اوضاع از آنچه بر آن بود، كاملاً متغير و دگرگون شد.»٧١
ابن حجر در فتح البارى اين استدلال را مردود دانسته است.
دوم – ابن جوزى «وجه دوم» را از جزوهاى كه ابوالحسين بن منادى درباره مهدى گرد آورده نقل كرده كه گويد:
«ممكن است اين موضوع مربوط به بعد از مهدىاى باشد كه در آخر الزمان خروج مىكند. زيرا، من در كتاب دانيال ديدهام كه: «هنگامى كه مهدى وفات كند، پنج تن از نوادگان سبط اكبر به حكومت مىرسند، سپس پنج تن از نوادگان سبط اصغر، پس از آن آخرينشان مردى از سبط اكبر را وصى خود مىكند، بعد از او پسرش به حكومت مىرسد و بدين ترتيب «دوازده نفر» حاكم مىشوند كه هر يك از آنان امام و مهدى هستند. گويد: در روايات ديگرى است «… پس از او دوازده نفر مرد: شش تن از اولاد حسن، و پنج تن از اولاد حسين، و يك نفر از غير ايشان به حكومت مىرسند و چون فرد اخير مىميرد فساد عالمگير مىشود.»
ابن حجر در صواعق خود بر اين حديث حاشيه زده و گويد:
«اين روايت، يقيناً روايتى واهى است و اعتمادى بر آن نيست!»٧٢
گروه ديگرى گويند:
«ظن غالب آن است كه آن حضرت عليه الصلاة و السلام، در اين حديث، از عجايب بعد از خود خبر داده، فتنههايى كه مردم را در يك زمان متفرق كرده و تحت فرمان «دوازده» امير مىكشاند و اگر غير اين را اراده كرده بود مىفرمود: «دوازده اميرند كه چنين مىكنند» و چون چنين وصفى براى آنها بيان نكرده اينگونه مىفهميم كه اينان در زمان واحد خواهند بود…»٧٣
گفتهاند در قرن پنجم هجرى تنها در «اندلس» واقعهاى رخ داد كه شش نفر همگى خود را «خليفه» مىناميدند. اضافه بر آنها، حاكم مصر، خليفه عباسى بغداد و ديگر مدعيان خلافت، از علويان و خوارج نيز، مدعى خلافت بودند٧٤.
ابن حجر درباره اين توجيه گويد: «اين سخن كسى است كه به چيزى از طرق حديث – جز آنچه كه به نحو فشرده در بخارى آمده – آگاهى نداشته است.»٧٥و نيز گويد: «وجود آنان در زمان واحد، عين پراكندگى و افتراق است و نمىتواند مراد حديث باشد.»٧٦
مؤلف گويد:
بدينگونه، علماى مكتب خلفا در تفسير روايات گذشته، به ديدگاه واحدى نرسيدند. علاوه بر آن، از آوردن رواياتى كه رسول خدا(ص) اسامى آن دوازده نفر را بيان فرموده نيز، اغماض و اهمال كردهاند. زيرا، با سياست حاكم بر مكتب خلفا در طى قرون متمادى در تخالف و تضاد بوده است. اين روايات را محدثان مكتب اهلالبيت(ع) در تأليفات خود با اسنادى كه به نيكان صحابه مىرسد، از رسول خدا(ص) روايت كردهاند و ما در بخش آينده به آوردن اندكى از آنها كه هر دو گروه در كتب خود آوردهاند، بسنده مىكنيم.
اسامى دوازده نفر در مكتب خلفا
الف) امام جوينى٧٧از عبداللَّه بن عباس روايت كند كه گفت: رسول خدا(ص) فرمود:
أَنا سَيّدُ النَّبييّن وَ علىّ بنِ أَبيطالب سَيّدُ الوَصييّن، وَ إنَّ أَوصِيائي بَعدي إثنا عَشَرَ، أوَّلُهم علىّ بنِ أبيطالب وَ آخِرُهُم المَهدىّ؛
من آقاى پيامبران و على بن ابىطالب آقاى اوصياست، همانا اوصيايم پس از من «دوازده» نفرند، اوّلينشان على بن ابىطالب و آخرينشان مهدى است.
ب) امام جوينى باز هم به سند خود از ابن عباس روايت كند كه گفت: رسولخدا(ص) فرمود:
«همانا خلفاى من و اوصيايم و حجتهاى خدا بر مردم پس از من «دوازده» نفرند، اولينشان برادرم و آخرينشان فرزندم خواهد بود. گفته شد: اى رسول خدا! برادر شما كيست؟ فرمود: على بن ابىطالب. گفته شد: فرزند شما كيست؟ فرمود: «مهدى است. كسى كه زمين را پر از عدل و داد مىكند همانگونه كه از ظلم و ستم انباشته شده است. قسم به آنكه مرا بشارتگر و بيمدهنده بر حق فرستاده، اگر از دنيا باقى نماند مگر يك روز، خداوند اين روز را آنقدر طولانى كند تا فرزند من مهدى در آن خروج كند و روح خدا عيسى بن مريم فرود آيد و در پس او نماز بگزارد و زمين از نور پروردگارش روشن گردد، و فرمانروائىاش مشرق و مغرب را فرا گيرد.»
ج)جوينى باز هم به سند خود روايت كند كه راوى گفت:شنيدم رسول خدا مىفرمود:
أَنَاوَعَلىّ وَالحَسن وَالحُسين وَتِسعةٌ مِنْوُلْدِالحُسين مُطهَّرُونمَعصُومون.
من و على و حسن و حسين و نه نفر از فرزندان حسين پاكيزگان ومعصومانيم.٧٨
سياست حاكم بر مكتب خلفا در طى قرون بر آن بود كه امثال اينگونه احاديث را از دسترس ابناى امت اسلامى به دور داشته و بر آنها پرده پوشاند و راستى را كه بخش عظيم پيروان اين مكتب در اين راه، جهاد شايانى كردند، و ما نمونههايى از آن را در بحث و بررسى از اقدامات مكتب خلفا با نصوص سنت رسول اللَّه(ص) كه مخالف ديدگاهشان بود در معالم المدرستين آورديم و چون در اين بحث مجالى براى آوردن آن احاديث نداريم، تنها رواياتى را مىآوريم كه به معرفى امامان دوازدهگانه پرداخته است. رواياتى از رسول خدا(ص) كه در آنها متواتراً به اسامى ايشان اشاره و تصريح شده است.
معرفى امامان دوازدهگانه بعد از رسول خدا(ص) امام اول: اميرالمؤمنين على(ع)، پدرش ابوطالب بن عبدالمطلب بن هاشم و مادرش فاطمه بنت اسد بن هاشم.
كنيت آن حضرت: ابولحسن و الحسين، ابو تراب.
لقب آن حضرت: وصى، اميرالمؤمنين.
تولد آن حضرت: در سال سىام پس از «عامالفيل» در بيت اللَّه الحرام، كعبه،٧٩به دنيا آمد.
وفات آن حضرت: در سال چهلم هجرى به دست عبدالرحمن بن ملجم، – يكى از خوارج – به شهادت رسيد و در بيرون كوفه، نجف اشرف، دفن گرديد.
امام دوم: حسن بن على بن ابىطالب(ع).
مادرش فاطمه زهرا(ع) دخت گرامى رسول خدا(ص).
كنيه آن حضرت: ابو محمد.
لقب آن حضرت: سبط اكبر، مجتبى.
ولادت آن حضرت: در نيمه رمضان سال سوم هجرى در مدينه به دنيا آمد.
وفات آن حضرت: در بيست و پنجم ربيع الاول سال پنجاهم هجرى به شهادت رسيده و در بقيع، در مدينه منوره دفن گرديد.
امام سوم: حسين بن على بن ابىطالب(ع).
مادرش فاطمه زهرا(ع) دخت گرامى رسول خدا(ص).
كنيت: ابو عبداللَّه.
لقب: سبط، شهيد كربلا.
ولادت: سوم شعبان سال چهارم هجرى در مدينه.
وفات: در دهم محرم سال ٦١ هجرى به همراه اهلبيت و يارانش در كربلا به دست يزيديان به شهادت رسيد. مزار آن حضرت نيز، هماكنون در كربلا يكى از شهرهاى عراق است٨٠.
امام چهارم: على بن الحسين(ع).
مادرش غزاله يا شاه زنان.
كنيت: ابوالحسن.
لقب: زين العابدين، سجاد.
تولد: در سال ٣٣ يا ٣٧ يا ٣٨ هجرى در مدينه.
وفات: در سال ٩٤ هجرى به شهادت رسيده و در بقيع جنب عمويش امام حسن(ع) دفن گرديد.٨١
امام پنجم: محمد بن على(ع).
مادرش ام عبداللَّه دخت امام حسن بن على(ع).
كنيت: ابو جعفر.
لقب: باقر.
ولادت: در سال ٥٧ هجرى در مدينه.
وفات: در سال ١١٧ هجرى در مدينه به شهادت رسيده و در بقيع در كنار پدرش زين العابدين(ع) دفن گرديد.٨٢
امام ششم: جعفربن محمد(ع).
مادرش ام فروه دخت قاسم بن محمد بن ابىبكر.
كنيت: ابو عبداللَّه.
لقب: صادق.
ولادت: در سال ٧٣ هجرى در مدينه.
وفات: در سال ١٤٨ هجرى به شهادت رسيده و در بقيع در جنب پدرش امام باقر(ع) دفن گرديد٨٣.
امام هفتم: موسى بن جعفر(ع).
مادرش حميده.
كنيت: ابوالحسن.
لقب: كاظم.
ولادت: در سال ١٢٨ هجرى در مدينه.
وفات:در سال ١٨٣ هجرى در زندان خليفه هارونالرشيد در بغداد به شهادت رسيد و در قبرستان قريش بخش غربى بغداد امروزين، معروف به شهر كاظميه دفن گرديد.٨٤
امام هشتم: على بن موسى(ع).
مادر: خيزران.
كنيت: ابوالحسن.
لقب: رضا.
ولادت: در سال ١٥٣ هجرى در مدينه منوره.
وفات: در سال٢٠٣ ه به شهادت رسيده و در طوس خراسان [مشهد] مدفون است.٨٥
امام نهم: محمد بن على(ع).
مادر: سكينه.
كنيت: ابو عبداللَّه.
لقب: جواد.
ولادت: در سال ١٩٥ هجرى در مدينه منوره.
وفات: در سال ٢٢٠ هجرى در بغداد به شهادت رسيد و در كنار جدش موسى بن جعفر(ع) دفن گرديد.٨٦
امام دهم: على بن محمد(ع).
مادر: سمانه مغربيه.
كنيت: ابوالحسن عسكرى.
لقب: هادى.
ولادت: در سال ٢١٤ هجرى در مدينه منوره.
وفات: در سال ٢٥٤ هجرى به شهادت رسيد و در شهر سامراى عراق دفن گرديد.٨٧
امام يازدهم: حسن بن على(ع).
مادر: ام ولد به نام سوسن.
كنيت: ابو محمد.
لقب: عسكرى.
ولادت: در سال ٢٣١ هجرى در سامرا.
وفات: در سال ٢٦٠ هجرى به شهادت رسيده و در سامرا دفن گرديد.٨٨
امام دوازدهم: حضرت حجت بن الحسن – عجل اللَّه فرجه.
مادر: ام ولد به نام نرجس يا صيقل.
كنيت: ابو عبداللَّه، ابوالقاسم.
لقب: قائم، منتظر، خلف، مهدى، صاحب الزمان.
ولادت: در سال ٢٥٥ هجرى در سامرا.
آن حضرت آخرين امام از «ائمه دوازدهگانه» است كه تاكنون زنده است. تا هرگاه خدا بخواهد – به فرمان خدا – قيام كرده و جهان را پر از عدل و داد نمايد.
تذكر و توضيحى مهم!
در يكى از روايات گذشته آمده بود:
«… دوازده نفر خليفه از آنان درمىگذرد و پس از آن فتنه و آشوب مىگردد.»
و در ديگرى آمده بود:
«اين دين همواره – تا زمانى كه دوازده نفر از قريش باقى باشند – استوار و برپاست، و هرگاه از دنيا بروند زمين اهل خود را فرو مىبرد.»
اين دو عبارت دلالت بر آن دارند كه بعد از دوازدهمين امام از امامان پس از رسول خدا(ص)، عمر اين عالم پايان مىيابد. بنابراين، لازم است عمر يكى از اين دوازده نفر تا نهايت اين دنيا به طول انجامد، و اين چيزى است كه اكنون با طول عمر وصى دوازدهم، مهدى آل محمد(ص)، محمد بن الحسن العسكرى(ع) به وقوع پيوسته است. زيرا، مجموعه آن روايات تنها بر امامان دوازدهگانه مذكور صادق بوده و بر غير ايشان راست نيايد.
٤- شيعيان اهلبيت پيامبر(ص) شيعيان اهلبيت پيامبر(ص) اهلالبيت اهلالبيت همان بزرگوارانى هستند كه خداوند تبارك و تعالى درباره ايشان فرمود:
إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيراً؛
خداوند اراده فرموده پليدى و گناه را از شما اهلبيت – خاندان نبوت – بزدايد و شما را پاك و منزه فرمايد.
در شأن نزول اين آيه كريمه از امالمؤمنين امسلمه و اصحاب پيامبر اكرم(ص): عبدالله بن جعفر و واثلة بن الاسقع و عبدالله بن عباس و عمر فرزند امسلمه و ابوسعيد خدرى و انس بن مالك و ديگران روايت كردهاند كه پيامبر در خانه امسلمه بودند كه آثار رحمت خدا را مشاهده فرمودند، حسن(ع) و حسين(ع) را خواستند و بر دو زانوى خود نشانيدند و على(ع) و فاطمه را پيش خود و كساء يمانى را بر روى خود و ايشان پوشانيدند و آيه مورد اشاره در گذشته درباره ايشان نازل شد.
امسلمه كه خارج از اتاق نشسته بود به پپامبر عرض كرد: آيا من از اهلبيت نيستم؟ پيامبر فرمود: شما بر خير و خوبى هستى، شما از بانوان پيامبرى – يعنى از اهلبيت نيستى.٨٩
بنابر اين تصريح پيامبر اكرم(ص)، اهلالبيت: پيامبر و على و فاطمه و حسن و حسين مىباشند.
شيعيان اهلبيت كيانند در كتاب لغت المعجم الوسيط گويد: الشيعة: الاتباع و الانصار. بنابر اين تعريف در صفحات بعدى -باذنه تعالى- شيعيان را معرفى مىنماييم.
پروردگار عالم شريعت اسلام را بر خاتم پيامبرانش(ص) به دو گونه وحى نازل فرمود. چنانكه فرموده است:
أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ وَ قُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُودا؛
(سوره اسراء، آيه ٧٨.)
نماز را از زوال خورشيد (هنگام ظهر) تا نهايت تاريكى شب بهپا دار و نماز صبح را نيز به جاى آور كه نماز صبح مشهود است.
يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ كَما كُتِبَ عَلَى الَّذينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُون؛
( سوره بقره، آيه ١٨٢.)
اى كسانى كه ايمان آوردهايد روزه بر شما واجب شده همانگونه كه بر كسانى كه قبل از شما بودند واجب شده بود.
در آيه اول با وحى قرآنى دستور بهپا داشتن نماز ظهر و صبح داده شده است. و در آيه دوم دستور روزه داشتن در ماه رمضان. و همراه هر يك از دو وحى قرآنى نيز تفسير آن بر پيامبر اكرم(ص) وحى مىشده است.
در مورد اول عدد ركعات نمازهاى پنچگانه و اذكار و كيفيت ركوع و سجود و ساير احكام آن با وحى غير قرآنى بيان شده است. ما اين وحى دوم را وحى بيانى مىناميم.
و در مورد دوم نيز مبطلات روزه و وجوب آن در سن بلوغ و ديگر احكام با وحى غير قرآنى بيان شده است. در شريعت خاتم الانبياء احكام اسلام اينگونه با دو وحى بيان شده است.
وحى اول همان قرآن كريم است كه عين الفاظ آن را رب العالمين به وسيله وحى با جبرائيل(ع) بر خاتم پيامبران نازل فرموده و پيامبر آيهها و سورههاى قرآن و بيان و توضيح و تفسير آن را به صحابهاى كه پيرامون ايشان بودند تبليغ مىفرمودند و هر يك از صحابه كه مىتوانست بنويسد هردو وحى، يعنى اصل الفاظ قرآن و بيان آن را مىنوشتند.
و نيز هر چه بر پيامبر از قرآن و بيان آن وحى مىشد هر يك از صحابه را كه مىتوانست بنويسد مىطلبيدند و دستور مىدادند بر هر چه آماده بود از كاغذ و تخته و پوست حيوان و مانند آنها مىنوشت و آن نوشتهها را در منزل خود نگاه مىداشتند.
همچنان هر چه غير از قرآن بر پيامبر وحى مىشد به هر مسلمانى كه نزد ايشان حاضر بود تبليغ مىفرمودند و بعضى از صحابه كه توانايى داشتند آن حديث پيامبر را مىنوشتند. رب العالمين اينگونه شريعت اسلام را بر پيامبرش وحى مىفرمود و پيامبر اينگونه آن را به همگان تبليغ مىفرمود. و با اين تبليغ همگانى و ثبت و ضبط دقيق آن، شريعت اسلام تبليغ و حفظ مىشد.
و اضافه بر همه آنچه گفتيم مسلمانان تجسم شريعت اسلام را در عملكرد پيامبر مشاهده مىكردند و اين آن چيزى است كه مسلمانان آن را سيره پيامبر(ص) مىنامند. و گاه نيز پيامبر(ص) عملى از اعمال دينى را مثلاً وضو گرفتن يا نماز خواندن و ديگر احكام اسلامى را از صحابه يا خويشان خود مىديدند و آن را انكار نمىفرمودند. يعنى آنگونه عمل كردن به احكام را مىپسنديدند كه در اصطلاح فقهى آن را تقرير پيامبر مىنامند. مجموع فعل و قول و تقرير آن حضرت، «سنت پيامبر» ناميده مىشود، چنانكه نص قرآن در اصطلاح «كتاب اللَّه» ناميده مىشود.
بنابراين شريعت اسلام عبارت است از آنچه در كتاب خدا و سنت پيامبر(ص) آمده است و همه مسلمانان از عصر پيامبر(ص) تا به امروز بر عمل به كتاب خدا و سنت پيامبر اتفاق نظر دارند.
موارد اختلاف مسلمانان مسلمانان در دو مورد اختلاف عقيده دارند:
يكم: در تفسير بعضى آيات كتاب خدا و فهم معانى آن.
نمونه اول: اختلافشان در مورد معناى: «وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْض « در آيه ٢٥٥ از سوره بقره است كه آن را گروهى از پيروان مكتب خلفا كرسى مىدانند و تختى كه خداوند بر روى آن نشسته است٩٠. و شيعيان اهلبيت طبق تعليم ائمه اهلبيت پيامبر معنى كرسى را علم دانسته و تفسير مىكنند و كلمه مزبور در لغت عرب نيز به اين معنى آمده است. طبق اين تفسير معنى آيه «وسع علمه السموات…» مىشود.
نمونه دوم: اختلاف در تفسير آيه «يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ ساق « مىباشد كه گروهى از پيروان مكتب خلفا روايت كردهاند در روز قيامت بارى تعالى «ساق پاى» خود را به مسلمانان نشان مىدهد و ايشان خدا را بدين وسيله مىشناسند و به دنبال او روانه بهشت مىشوند. اين دسته و گروه، اينگونه خدا را داراى جسم و مكان مىدانند.» اما شيعيان اهلبيت به پيروى از ائمه اهلبيت، خدا را منزه از جسم و مكان مىدانند.
نمونه سوم: در عصمت انبيا و رسل اختلاف عقيده دارند؛ چه آنكه پيروان مكتب خلفا ايشان راتنهامعصوم در تبليغ وحى مىدانند ودر غيرامر تبليغ وحى معصوم نمىدانند.
در حالى كه شيعيان انبيا و رسل و اوصياى ايشان را از به جا آوردن هر معصيتى معصوم مىدانند.
دوم: در سنت و راه دريافت آن اختلاف دارند. پيروان مكتب خلفا همه صحابه را عادل مىدانند و سنت پيامبر را از همه كسانى كه نام صحابى دارند مىگيرند و در اين باره از پيامبر روايت مىكنند: «أَصحابي كَالنُّجُوم، بِأَيُّهُم اقْتَدَيْتُم اهْتَدَيْتُم؛ اصحاب من همانند ستارگانند، به هر كدام اقتدا كرديد، هدايت مىشويد.»
اين در حالى است كه در ميان صحابه كسانى بودند كه به همبستر پيامبر – العياذ باللَّه- تهمت زدند و قرآن درباره ايشان مىفرمايد: إنّ الَّذينَ جاؤُا بِالاِفكِ عُصبةٌ مِنكم؛٩١مسلماً كسانى كه آن تهمت بزرگ را زدند گروهى از شما بودند…
و علاوه بر اين در سوره توبه به طور كلى مىفرمايد:
وَ مِنْ أَهْلِ الْمَدينَةِ مَرَدُوا عَلَى النِّفاقِ لا تَعْلَمُهُمْ نَحْنُ نَعْلَمُهُم ؛
(سوره توبه، آيه ١٠١. )
و بعضى از اهل مدينه منافقند و بر اين نفاق چنان ماهر و كاركشتهاند كه تو از نفاقشان آگاه نيستى؛ ما آنها را مىشناسيم.
البته پيامبر(ص) براى شناسايى مؤمن از منافق يك علامت بسيار واضح و آشكار معرفى فرمود. و آن حبّ اميرالمؤمنين على(ع) بود كه آن را دليل بر ايمان و بغض و دشمنى با ايشان را دليل بر نفاق دانستند.٩٢به اين دليل است كه شيعيان اهلبيت تفسير قرآن و سنت پيامبر را از دشمنان على يعنى كسانى مانند معاويه و عمروعاص و خوارج نهروان نمىگيرند و از صحابهاى كه دوستدار اهلبيت هستند اخذ حديث مىكنند.
پس از پيامبر(ص) نيز حديث پيامبر و تفسير قرآن را از دوازده امام دريافت مىكنند زيرا اين دوازده بزرگوار هر چه بگويند با سند از پيامبر(ص) نقل مىنمايند اين امامان عبارتند از:
١. على ابن ابىطالب
٢. حسن بن على، سبط الرسول
٣. حسين بن على، سبط الرسول
٤. على بن الحسين السجاد
٥. محمد بن على الباقر
٦. جعفر بن محمد الصادق
٧. موسى بن جعفر الكاظم
٨. على بن موسى الرضا
٩. محمد بن على الجواد
١٠. على بن محمد الهادى
١١. الحسن بن على العسكرى
١٢. الحجة بن الحسن العسكرى
و بدين سبب ايشان شيعيان اهلبيت مىباشند و با اين نام معرفى مىشوند.
شيعيان اهلبيت پيامبر تفسير قرآن و سنت پيامبر و همه عقايد و احكام شريعت اسلام را از اين دوازده وصى پيامبر، به دو دليل اخذ مىكنند.
دليل اول: آنكه خدا و پيامبر آنها را پس از پيامبر آماده اداى اين مسؤوليت عظيم نمودهاند. واسطه اين آمادهسازى اولين امام و اولين وصى پيامبر حضرت على(ع) بود.
چگونگى آمادهسازى على(ع) براى اداى مسؤوليت تبليغ پس از پيامبر
قبل از بعثت پيامبر در مكه قحطسالى شديد شد. حضرت ابوطالب كه شيخ قريش بود در آن سالها به سبب مهماندارى حجاج بيتاللَّه فقير شده بود و بار عائله پرجمعيت بر دوش ايشان سنگينى مىكرد پيامبر كه به واسطه ازدواج با خديجه يك خانواده متمكن بودند و عباس عموى پيامبر كه تاجر و ثروتمند بود براى كم كردن عائله حضرت ابوطالب از ايشان خواستند كه هر كدام يكى از فرزندان وى را تحت تكفل بگيرند و از سنگينى عائله او بكاهند. حضرت ابوطالب پذيرفت، عباس جعفر را به خانه خود برد و پيامبر على را.٩٣
حضرت على در اين باره مىفرمايد:٩٤
«او مرا كه كودكى بودم در كنار مىگرفت و به سينه خود مىچسباند و در رختخواب خود مىخوابانيد. و از بوى خوش بدنش برخوردارم مىكرد. چندان كوچك بودم كه غذا را در دهان خود نرم مىكرد و در دهان من مىگذاشت. او سخنى به گزافه و دروغ از من نشنود و كارى ناشايسته از من مشاهده ننمود.
خداوند از همان هنگام كه پيامبر را از شير بازگرفتند، با فرشتهاى از بزرگترين فرشتگانش همراه فرمود تا او را روزها و شبها به راه بزرگواريها و سيرت و اخلاق نيكوى راهبر باشد. و من هم حضرتش را پيروى مىكردم. او در هر سال مدتى را در حراء مىگذارنيد و من تنها كسى بودم كه او را در آن ايام مىديدم و به جز من كسى ديگر او را نمىديد. در آن روزگار، اسلام در يك خانه بود: خانه پيغمبر و خديجه كه سومينشان من بودم. نور وحى و رسالت را مىديدم و بوى نبوت را استشمام مىكردم.
به هنگام نزول نخستين وحى بر آن حضرت، صداى نالهاى را شنيدم و از آن حضرت جويا شدم، به من فرمود: اين ناله شيطان است از اينكه مورد پيروى قرار بگيرد، مأيوس و نااميد شده است. تو آنچه را كه من مىشنوم، مىشنوى و آن را كه مىبينم، مىبينى. جز آنكه تو پيغمبر نيستى، بلكه وزير و ياور من در امر رسالت مىباشى.»
و آنگاه كه حضرت على(ع) بزرگسال شد هر روز صبح و شام براى تعليم گرفتن هر چه از قرآن و اسلام نازل شده بود به خدمت پيامبر(ص) مىرسيد و دستور جلسات چنين بود كه خود فرموده:
«من سحرگاهان هر روز به خدمت پيامبر مىرسيدم و از پشت در مىگفتم «السلام عليك يا نبى اللَّه» اگر آن حضرت آهسته و آرام سرفه مىكرد به خانه برمىگشتم وگرنه وارد مىشدم٩٥.»
در اين ملاقاتها پيامبر هر چه از وحى كه پس از ديدار قبلى نازل شده بود به ايشان تعليم مىكرد. در اين ديدارها پيامبر(ص) به پسر عمويش(ع) دستور نوشتن داد و فرمود: آنچه را به تو مىگويم بنويس، على پرسيد: اى رسول خدا! از آن مىترسى كه فراموش كنم؟ فرمود: نه، از خدا خواستهام حافظهات را نيرو بخشد و تو را دچار فراموشى نگرداند، آن را براى شريكانت يعنى امامان بعد از خودت بنويس و با اشاره به امام حسن فرمود: اين نخستين آنان است و به امام حسين فرمود: امامان [بعدى] از فرزندان حسين هستند٩٦.
آن دست نوشت على(ع) و املاء پيامبر كتابى به شكل طومارى شد كه نامش «جامعه» بود. اين كتاب همراه با قرآن و تفسيرى كه در خانه پيامبر بود از جمله مواريث نبوت هستند كه به اوصياى ايشان رسيده است.
رجوع ائمه اهلالبيت(ع) به جامعه
امام صادق(ع) مىفرمايد: «جامعه در نزد ماست: املاى پيامبر(ص) است كه از دو لب شريفش بيرون آمده و على آن را به دست خود نوشته است حلالها و حرامها و هر چه را مردم به آن نياز داشته باشند در آن است.٩٧«
مردى از امام صادق(ع) مسألهاى را پرسيد و آن حضرت جوابش را فرمود. آن مرد پرسيد: به نظر شما اگر امر چنين باشد رأى شما چيست؟ حضرت فرمود: ساكت شو پاسخى كه به تو دادم از پيامبر خداست.٩٨خداوند حلال و حرام را و تأويل قرآن را به پيامبرش آموخت و رسول خدا همه آنها را به على آموخت.٩٩
دوازده امام اهلبيت(ع) از كتاب جامعه براىاصحابشاناحكام خدارانقل مىكردند واز تفسير قرآنى كه در منزل پيامبر(ص) بود حديث مىفرمودند و اصحاب ايشان آنچه از ايشان فرامىگرفتند در رسالههايى مىنوشتند و آن رسالهها در علم حديث «اصل» ناميده شده كه در زمانى شماره آنها به چهارصد «اصل» رسيده و چهار كتاب كافى و من لايحضره الفقيه و استبصار و تهذيب، از آن اصول نقل حديث نمودهاند و پس از ايشان علماى مكتب اهلبيت به آن كتب رجوع مىنمايند. چنانكه در جدول زير نمايان است.
سند روايت در مكتب اهلبيت
املاء خاتم الانبياء
١. سوره انفال، آيه ٤٦.
٢. سوره شورى، آيه ٣٠.
٣. سوره نساء، آيه ٥٩.
٤- کنز العمال، ج ١، ص ٤٣٦.
٥. همان، ص ٤٣٩.
٦. همان، ج ١، ص ٤٤٧-٤٣٦ و ج ٢، ص ١٧٩.
اين روايت از زبان ابوطلحه با اين زيادت آمده است: »و فرشته به او (فرستنده صلوات) همان را گويد كه به شما گفته است. گفتم: اى جبرئيل! اين فرشته كيست؟ گفت: خداى عز و جل از هنگامى كه شما را آفريده تا زمانى كه مبعوثتان كرده و فرشته را بر شما گماشته است؛ هيچيك از امت شما بر شما صلوات نفرستد مگر آنكه (فرشته به او) گويد: و تو! خداوند بر تو صلوات فرستاد.« كنزل العمال، ج ١، ص ٤٤٩-٤٤٠ و ج ٢، ص ١٨١.
اين روايت از سعيد بن عمر انصارى و ابو بردة بن نيار و انس نيز آمده است. كنزل العمال، ج ١، ص ٤٣٨، ٤٤٨ – ٤٤٩؛ سنن نسائى، ج ٣، ص ٥٠؛ كتاب الصلاة، باب فضل صلوات بر پيامبر(ص)؛ فرائد السمطين، ج ١، ص ٢٤؛ تاريخ بغداد، ج ٨، ص ٢٨١.
٧. عبارت از صحيح مسلم است.
٨. صحيح مسلم، ج ١، ص ٣٠٦؛ كتاب الصلاة، باب صلوات بر پيامبر(ص)؛ سنن ترمذى، ج٢، ص ٢٧٠. سنن نسائى، ج ٣، ص ٥٠. مسند طياسى، ج ١، ص ٢٨٣، حديث ٢١٢٢؛ رياض الصالحين، ص ٣٨١؛ اسباب التنزيل واحدى، ص ٢٥٠؛ درالمنثور سيوطى، ج ٥، ص٢١٨؛ تفسير قرطبى، ج ١٤، ص ٢٩٤.
٩. كنز العمال، ج ١، ص ٤٥٠-٤٤٨.
١٠. عبارت از ابو داود است.
١١. سنن ابو داود، ج ٢، ص ٧٧، حديث ١٤٨٠؛ سنن ترمذى، كتاب دعا، ج ١٣، ص ٢١. در روايت ديگر از همين باب آمده است: رسول خدا(ص) به مردى كه نماز خواند و براى خويش دعا كرد ولى نه خدا را سپاس گفت و نه بر پيامبر خدا صلوات فرستاد، فرمود: »اى نمازگزار! هرگاه نماز خواندى و نشستى، خداى را سپاس گوى و بر من صلوات فرست. سپس از او بخواه.« آن حضرت به فرد ديگرى كه نماز گزارد و سپاس خدا گفت و صلوات بر پيامبر فرستاد، فرمود: »اى نمازگزار! دعا كن كه اجابت مىشود.« مسند احمد، ج ٦، ص ١٨؛ سنن نسائى، ج ٣، ص ٤٤؛ مستدرك حاكم، ج ١، ص ٢٦٨؛ رياض الصالحين نبوى، ص ٣٨٢.
١٢. سنن ابن ماجه، ج ١، ص ٤٠١، ٤٠٠.
١٣. همان.
١٤. كنز العمال، ج ١، ص ٤٣٨ از طبرانى. همانند اين حديث را از ابن عباس نيز در، ج ١، ص٤٣٨ مىبينيد. و نيز در تفسير درالمنثور، ج ٥، ص ٢١٨؛ ابن ماجه، ص ٢٩٤.
١٥. مسند احمد، ج ١، ص ٢٠١؛ سنن ترمذى، كتاب دعا، ج ١٣، ص ٦٢ -٦٣؛ كنزل العمال، ج١، ص ٤٣٧، از حسن كه ظاهراً اشتباه است. زيرا مؤلف خود گفته است: اين حديث را از احمد و ترمذى و نسائى و ابن حبان روايت كردهاند. (لذا بايد از حسين(ع) باشد.) همانند اين حديث را از عوف بن مالك و حسن و جابر و ابو هريره و قتاده نيز، در كنزل العمال، ج١، ص ٤٣٨-٤٣٦ و ٤٥٣ مىيابيد. و نيز در تفسير الدر المنثور، ج ٥، ص ٢١٨؛ و رياض الصالحين، ص ٣٨٢.
١٦. تفسير در المنثور، ج ٥، ص ٢١٧؛ كنزل العمال، ج ٢، ص ١٧٦.
١٧. صحيح مسلم، كتاب الصلاة، ج ١، ص ٣٠٥، حديث ٦٧؛ سنن دارمى، ج ١، ص ٣١٠؛ سنن ابوداود، ج ١، ص ٢٥٨، حديث ٩٨٠؛ سنن نسائى، ج ٣، ص ٤٥ – ٤٧؛ سنن ترمذى، كتاب تفسير، تفسير سوره احزاب، ج ٢، ص ٩٥؛ موطأ مالك، ج ١، ص ١٦٥ – ١٦٦؛ مسند احمد، ج ٥، ص ٢٧٤ و ج ٤، ص ١١٨؛ كنز العمال، ج ٢، ص ١٨٢؛ تفسير قرطبى، ج ٤، ص ٢٣٣؛ تفسير در المنثور، ج ٥، ص ٢١٦ – ٢١٧؛ تفسير ابن كثير، ج ٣، ص ٥٠٨؛ تفسير خازن، ج ٣، ص ٤٧٧؛ مستدرك الصحيحين، ج ١، ص ٢٦٨؛ سنن بيهقى، ج ٢، ص ٣٧٨.
١٨صحيح بخارى، كتاب تفسير، تفسير سوره احزاب، ج ٣، ص ١١٩ و كتاب دعوات، ج ٤، ص ٧٢؛ سنن نسائى، ج ٣، ص ٤٩؛ سنن ابن ماجه، ج ١،ص٢٩٢، حديث ٩٠٢؛ مسند احمد، ج٣، ص٤٧؛ تفسير در المنثور، ج٥، ص٢١٧.
١٩. تفسير طبرى، تفسير سوره احزاب، ج ٢٢، ص ٣١؛ تفسير درالمنثور، ج ٥، ص ٢١٦.
٢٠. سنن نسائى، كتاب سهو، ج ٣، ص ٤٩.
٢١. همان، ص ٤٨؛ مسند احمد، ج ١، ص ١٦٢.
٢٢. كنز العمال، ج ٢، ص ١٧٦؛ تفسير در المنثور، ج ٥، ص ٢١٦.
٢٣. صحيح بخارى، كتاب بدء الخلق، ج ٢، ص ١٦٠-١٥٩ و كتاب تفسير، تفسير سوره احزاب، ج ٣، ص ١١٩ و كتاب الدعوات، ج ٤، ص ٧٢؛ صحيح مسلم، كتاب صلاة، ج ١، ص ٣٠٥، حديث ٦٦؛ سنن ابو داود، ج ١، ص ٢٥٧، حديث ٩٧٦؛ سنن دارمى، ج ١، ص٣٠٩؛ سنن نسائى، ج ٣، ص ٤٨-٤٧؛ سنن ترمذى، ج ٢، ص ٢٦٨؛ سنن ابن ماجه، حديث ٩٠٤. مسند احمد، ج ٤، ص ٢٤٤-٢٤١؛ تفسير طبرى، ج ٢٢، ص ٣١؛ تفسير قرطبى، ج ١٤، ص ٣٣٤؛ تفسير در المنثور، ج ٥، ص ٢١٦-٢١٥؛ كنز العمال، ج ٢، ص ١٨٠؛ تفسير ابن كثير، ج ٣، ص ٥٠٧.
٢٤. مسند احمد، ج ٥، ص ٣٥٣؛ تفسير در المنثور، ج ٥، ص ٢١٨؛ كنزل العمال، ج ١، ص ٤٤٢.
٢٥. كنز العمال، ج ١، ص ٤٤٢.
٢٦. تفسير طبرى، ج ٢، ص ٣٢؛ تفسير در المنثور، ج ٥، ص ٢١٦.
٢٧. كنزالعمال، ج ٢، ص ١٨٢ و ج ١، ص ٤٣.
٢٨. مراجعه كنيد: مفردات، راغب؛ لسان العرب، ابن منظور؛ المحكم، ابن سيده؛ الصحاح، جوهرى؛ قاموس المحيط، فيروز آبادى، ماده صحف.
٢٩. مراجعه كنيد: تاج العروس زبيدى؛ المعجم الوسيط، ماده دفف.
٣٠. صحيح بخارى، كتاب فضائل القرآن، باب جمع القرآن، ج ٣، ص ١٥٠.
٣١. كتاب المصاحف، عبداللَّه بن ابىداود سجستانى متوفاى [٣١٦ هجرى]، تصحيح دكتر اثر جفرى، چاپ اول، قاهره [١٣٥٥ هجرى]. روايات الف و ج در ص ١٠ و روايت ب در ص٩، آمده است.
٣٢. اصول كافى، ج ٢، ص ٦١٣، چاپ تهران، ١٣٨٨ هجرى.
٣٣. المصاحف، ص ١٣٥-١٣٤؛ تاريخ دمشق، خطى، كتابخانه دمشق نسخه تصويرى »مجمع علمى اسلامى« به شماره ٥، ٢، ٢٥٩ أ؛ تهذيب الكمال، خطى، نسخه تصويرى مجمع علمى اسلامى، ج ٢، ص ١٧٠؛ تهذيب التهذيب، ج ٣، ص ١١٩-١١٨.
٣٤. اللباب فى تهذيب الأنساب، ج ٣، ص ٦٣-٦٢، مصادر آن نيز در حاشيه شماره ٨ آمدهاست.
٣٥. مصادر الشعر الجاهلى، ص ١٣٩، چاپ پنجم، به نقل از مصاحف سجستانى، ص ١٣٤ – ١٣٥.
٣٦. طبقات ابن سعد، ج ١، ص ٣٦٣، چاپ بيروت.
٣٧. بصائر الدرجات، ص ١٥٦. مشروح روايت در كتاب معالم المدرستين، ج ٢، ص ٣٢٢ آمده است.
٣٨. صحيح مسلم، ج٣، ص١٤٥٣، حديث١٨٢١، اين روايت را از آن رو برگزيديم كه جابر خود آن را نوشته است. صحيح بخارى، ج٤، ص١٦٥، كتاب الاحكام؛ سنن ترمذى، باب ما جاء فى الخلفاء من ابواب الفتن؛ سنن ابو داود، ج٣، ص١٠٦، كتاب المهدى؛ مسند طيالسى، حديث ١٢٧٨-٧٦٧؛ مسند احمد، ج٥، ص٨٦ -٩٠، ١٠١-٩٢ ،١٠٨-١٠٦؛ كنزالعمال، ج١٣، ص٢٧-٢٦؛ حلية الاولياء ابو نعيم، ج٤، ص ٣٣٣.
جابر بن سمرة بن عامرى خواهرزاده سعد بن ابىوقاص است كه بعد از سال هفتاد هجرى در كوفه وفات كرد. صاحبان كتب صحيح ١٦٤ حديث از او روايت كردهاند. شرح حال او در كتابهاى اسدالغابة، تقريب التهذيب و جوامع السيره، ص ٢٧٧ آمده است.
٣٩. فتح البارى، ج ١٦، ص ٣٣٨؛ مستدرك الصحيحين، ج ٣، ص ٦١٧.
٤٠. فتح البارى، ج ١٦، ص ٣٣٨.
٤١. منتخب كنزالعمال، ج ٥، ص ٣٢١؛ تاريخ ابن كثير، ج ٦، ص ٢٤٩؛ تاريخ الخلفاء، سيوطى، ص ١٠؛ كنزالعمال، ج ١٣، ص ٢٦؛ الصواعق المحرقه، ص ٢٨.
٤٢. كنزالعمال، ج ١٣، ص ٢٧ و منتخب آن، ج ٥، ص ٣١٢.
٤٣. شرح صحيحمسلم، نووى، ج١٢، ص٢٠٢؛ الصواعقالمحرقه، ص١٨؛ تاريخالخلفاء، سيوطى، ص١٠.
٤٤. كنزالعمال، ج ١٣، ص ٢٧.
٤٥. همان.
٤٦. مسند احمد، ج ١، ص ٤٠٦-٣٩٨؛ احمد شاكر در حاشيه اول (٣٩٨) گويد: اسناد آن صحيح است. مستدرك حاكم و تلخيص آن، ج ٤، ص ٥٠١؛ فتح البارى، ج ١٦، ص ٣٣٩؛ مجمع الزوائد، ج ٥، ص ١٩٠؛ الصواعق المحرقه، ابن حجر، ص ١٢؛ تاريخ الخلفا، سيوطى، ص ١٠؛ جامع الصيفر، سيوطى، ج ١، ص ٧٥؛ كنزالعمال، متقى، ج ١٣ ص ٢٧ گويد: طبرانى و نعيم بن حماد نيز آن را در فتن آوردهاند. فيض القدير، ج ٢، ص ٤٥٨؛ تاريخ ابن كثير، ج٦، ص ٢٥٠-٢٤٨، در باب ذكر الأئمة الاثنى عشر الذين كلهم من قريش، از ابن مسعود.
٤٧. تاريخ ابن كثير، ج ٦، ص ٢٤٨؛ كنزالعمال، ج ١٣، ص ٢٧؛ شواهد التنزيل حسكانى، ج ١، ص ٤٥٥، حديث ٦٢٦.
٤٨. ابن كثير، ج ٦، ص ٢٤٨.
٤٩. نهج البلاغة، خطبه ١٤٢.
٥٠. ينابيع المودة، شيخ سليمان حنفى در باب صدم، ص ٥٢٣؛ احياء علوم الدين، غزالى، ج ١، ص ٤؛ حلية الاولياء، ج ١، ص ٨٠ فشرده.
٥١. تاريخ ابن كثير، ج ٦، ص ٢٤٩ – ٢٥٠.
٥٢ . عهد قديم، سفر التكرين، باب ١٧، ش ٢٠، ص ٢٣-٢٣.
٥٣. المعجم الحديث: عبرى عربى، ص ٣١٦.
٥٤. همان، ص ٣٦٠.
٥٥. همان، ص ٨٤ و ٣١٧.
٥٦. المعجم الحديث، عبرى – عربى، ص ٣١٧-٨٤.
٥٧. همان.
٥٨. تاريخ يعقوبى، ج ١، ص ٢٥-٢٤، نشر مؤسسه نشر فرهنگ اهلالبيت(ع)، قم.
٥٩. سوره ابراهيم، آيه ٣٧.
٦٠. آنچه در اصل عبرى تورات و تعليقه آن آمده، آن را از مقاله استاد احمد الواسطى در مجله توحيد نشريه سازمان تبليغات اسلامى، تهران، ش ٥٤ [ص ١٢٨-١٢٧] نقل كرديم.
٦١ . شرح ابن عربى بر سنن ترمذى، ج ٩، ص ٦٩-٦٨.
٦٢. شرح نووى بر صحيح مسلم، ج ١٢، ص ٢٠٢-٢٠١؛ فتح البارى، ج ١٦، ص ٣٣٩. عبارت متن از اوست، در ص ٣٤١ نيز آن را آورده است.
٦٣. تاريخ الخلفاء، سيوطى، ص ١٢.
٦٤ . فتح البارى، ج ٦، ص ٣٤١؛ تاريخ الخلفا، ص ١٢.
٦٥. همان.
٦٦. الصواعق المحرقه، ص ١٩ و تاريخ الخلفاء، سيوطى، ص ١٢. بنابراين، براى پيروان مكتب خلفا دو امام منتظر خواهد بود كه يكى از آنان مهدى(ع) است در حالى كه پيروان مكتب اهلالبيت(ع) تنها يك امام منتظر دارند.
٦٧. نووى در شرح صحيح مسلم، ج ١٢، ص ٢٠٣-٢٠٢ به اين موضوع اشاره كرده و ابن حجر در فتح البارى، ج ١٦، ص ٣٤١-٣٣٨ و سيوطى در تاريخ الخلفاء، ص ١٠ آن را آوردهاند.
٦٨. تاريخ ابن كثير، ج ٦، ص ٢٤٩، به نقل از بيهقى.
٦٩. تاريخ الخلفاء، ص ١١؛ الصواعق المحرقه، ص ١٩؛ فتح البارى، ج ١٦، ص ٣٤١.
٧٠. تاريخ ابن كثير، ج ٦، ص ٢٥٠-٢٤٩.
٧١. فتح البارى، ج ١٦، ص ٣٤٠، به نقل از ابن جوزى در كتاب كشف المشكل.
٧٢. فتح البارى، ج ١٦، ص ٣٤١؛ الصواعق المحرقة، ص ١٩.
٧٣. فتح البارى، ج ١٦، ص ٣٣٨.
٧٤. شرح نووى، ج ١٢، ص ٢٠٢؛ فتح البارى، ج ١٦، ص ٣٣٩.
٧٥. فتح البارى، ج ١٦، ص ٣٣٨.
٧٦. همان، ص ٣٣٩.
٧٧. ذهبى، رجالى معروف در كتاب تذكرة الحفاظ، ص ١٥٠٥، درباره او گويد: امام محدث يگانه اكمل، فخرالاسلام، صدرالدين ابراهيم محمد بن حمويه جوينى شافعى، شيخ صوفيه، شديدا نسبت به روايت و گردآورى اجزاى آن عنايت داشت. غازان شاه به دست او اسلام آورد.
٧٨. احاديث: الف، ب و ج در كتاب فرائد السمطين: نسخه خطى كتابخانه مركزى دانشگاه تهران به شماره ١١٦٤ و ١٦٩١-١٦٩٠، برگه ١٦٠ آمده است.
٧٩. فاطمه بنت اسد، مادر امام(ع)، در حال باردارى مشغول طواف بود كه درد زايمان به سراغش آمد، در اين هنگام درب كعبه گشوده و او داخل شد و فرزندش على را به دنيا آورد. براى اطلاع بيشتر مراجعه كنيد: مستدرك، ج٣، ص٤٨٣؛ تذكرة خواص الامة، ص١٠؛ مناقب ابن مغازلى، ص٧.
٨٠. مراجعه كنيد: شرح حال ائمه: على و دو فرزندش حسن و حسين(ع)، حوادث سال ٤٠، ٥٠ و ٦٠ هجرى در تاريخ طبرى، ابن اثير، ذهبى و ابن كثير، و نيز، به شرح حال ايشان در تاريخ بغداد، تاريخ دمشق، استيعاب، اسدالغابه، اصابة و طبقات ابن سعد، چاپ جديد.
٨١. مراجعه كنيد: تاريخ ابن كثير و ذهبى، حوادث سال ٩٤ه و نيز، به شرح حال امام(ع) در طبقات ابن سعد، حلية الاوليا، وفيات الأعيان و تاريخ يعقوبى، ج٢، ص٣٠٣ و تاريخ مسعودى، ج٣، ص١٦٠.
٨٢. مراجعه كنيد: تذكرة الحفاظ، ذهبى؛ وفيات الاعيان؛ صفوة الصفوة؛ حلية الاولياء؛ تاريخ يعقوبى، ج ٢، ص ٣٢٠؛ تاريخ الاسلام، ذهبى؛ تاريخ ابن كثير، حوادث سال ١١٥ و ١١٧ و ١٨٨، شرح حال امام باقر(ع).
٨٣. مراجعه كنيد: شرح حال امام صادق(ع) در حلية الاولياء؛ وفيات الاعيان؛ تاريخ يعقوبى، ج ٢، ص ٣٨١؛ تاريخ مسعودى، ج ٣، ص ٣٤٦.
٨٤. مراجعه كنيد: شرح حال امام كاظم(ع) در مقاتل الطالبيين؛ تاريخ بغداد؛ وفيات الاعيان؛ صفوة الصفوة؛ تاريخ ابن كثير، ج ٢، ص ١٨؛ تاريخ يعقوبى، ج ٢، ص ٤١٤.
٨٥. مراجعه كنيد: تاريخ طبرى، ابن كثير؛ تاريخ الاسلام ذهبى؛ وفيات الاعيان، حوادث سال ٢٠٣ هجرى؛ تاريخ يعقوبى، ج ٢، ص ٤٥٣؛ مسعودى، ج ٣، ص ٤٤١.
٨٦. مراجعه كنيد: تاريخ بغداد، ج٣، ص٥٤؛ وفياتالاعيان؛ شذراتالذهب، ج٢، ص٤٨؛ مسعودى، ج٣، ص٤٦٤.
٨٧. مراجعه كنيد: تاريخبغداد، ج١٢، ص٥٦؛ وفياتالاعيان؛ تاريخيعقوبى، ج٢، ص٤٨٤؛ مسعودى، ج٤، ص٨٤.
٨٨. مراجعه كنيد: وفيات الاعيان؛ تذكرة الخواص؛ مطالب السئول فى مناقب آل الرسول، شيخ كمال طلحه شافعى [ت:٦٥٤ هجرى]؛ تاريخ يعقوبى، ج ٢، ص ٥٠٣.
٨٩. اين روايت در تفسير آيه در تفاسير طبرى، ابن كثير و سيوطى، و فضايل اهلالبيت در صحيح مسلم و دهها سند ديگر آمده است. رجوع شود به رساله حديث الكساء مؤلف.
٩٠. تفسير آيه در تفسير طبرى و ابن كثير.
٩١. سوره نور، آيه ١١.
٩٢. در اين باره از يازده صحابى پيامبر در صحيح مسلم و سنن ترمذى و ابن ماجه و نسائى و مسند احمد و ديگر كتب معتبر مكتب خلفا روايت شده است. به بحث ضابطه شناخت مؤمن از منافق در جزء اول معالم المدرستين رجوع شود.
٩٣. مستدرك حاكم بر صحيحين، ج ٣،ص ٥٧٦؛ سيره ابن هشام ج ١، ص ٢٤٦، چاپ مصر،١٣٧٥.
٩٤. رجوع شود به خطبه قاصعه در نهج البلاغه.
٩٥. سنن نسائى، باب التنحنح فى الصلاة؛ سنن ابن ماجه، باب استئذان كتاب الادب؛ مسند احمد، ج ١، ص ٥٨ و ١٠٧.
٩٦. امالى شيخ طوسى، ج ٢، ص ٥٦.
٩٧. كافى، ص ١٤٢، ١٤٩ و ١٥٤.
٩٨. كافى، ج ١، ص ٥٨
٩٩. بصائر الدرجات، ص ٢٩٠.
روايات دوازده امام از اهلبيت
اصول و رسالههاى كوچك حديث
الفقيه التهذيب الاستبصار كافى
رسالههاى فقهاى مكتب اهلبيت
دليل دوم: روايتهايى است كه از پيامبر اكرم درباره آنها رسيده است. و ما در اينجا به چند روايت كه در كتب معتبره پيروان مكتب خلفا آمده اكتفا مىكنيم.
يكم: روايتهايى كه از پيامبر اكرم درباره امام اول على بن ابىطالب آمده است.
در سال سوم از بعثت پيامبر اكرم(ص) آنگاه كه از جانب پروردگار مأمور به دعوت به اسلام شد و آيه « وَ أَنْذِرْ عَشيرَتَكَ الْأَقْرَبينَ؛١خويشان نزديك خود را از خدا بترسان. « نازل شد، پيامبر دستور داد پسرعمويش، على بن ابىطالب طعامى آماده ساخت و بنىعبدالمطلب را دعوت كرد. پس از صرف طعام، عمويش ابولهب پيشدستى كرد و نگذاشت پيامبر سخنى بگويد، مجلس پيامبر به هم خورد، پيامبر(ص) دعوت به طعام را تكرار كرد و در بار دوم پس از صرف طعام ايشان را به اسلام دعوت كرد و از ايشان در تبليغ رسالت كمك خواست و فرمود:
أَيُّكُم يُوازِرُنى عَلى هذَا الاَمر فَيكُون أخي و َ وَصيّي وَ خَليفتي فيكُم مِنْ بَعدي؛
كدام يك از شما مرا در اين امر يارى مىكند تا برادر من و وصى من و خليفه من در ميان شما باشد.
همه از آن پيشنهاد سر باز زدند و رو گردانيدند. على بن ابىطالب كه از همه آنها خردسالتر بود در جواب پيامبر گفت: من يا رسول اللَّه! وزير شما، يار و كمك شما در اين امر خواهم بود.
در اين حال پيامبر دست برد و گردن على را گرفت و فرمود:
إنَّ هذا أخي وَ وَصيّي وَ خَليفتي فيكُم فَاسْمَعُوا لَه وَ أَطيعُوا؛
اين برادر من و وصى من و جانشين من در ميان شما است، فرمانش را بشنويد و از او اطاعت كنيد.
ايشان (خويشان پيامبر) از جا برخاستند و خندهكنان به ابوطالب – كه شيخ و بزرگشان بود – گفتند: پسر برادرت دستورت داد، گوش به فرمان پسرت و فرمانبردارش باشى.٢
و اين خود اولين بار بود كه پيامبر(ص) اعلان به دعوت رسالت خود نموده و در همان مجلس در مكه وصى و خليفه خود را تعيين فرمود، و پس از آن پيامبر اكرم مكرر پسر عم خود، على را وصى و جانشين خود معرفى نموده و جمعى از صحابه هر يك آنچه را در اين باره شنيده روايت نمودهاند.
سلمان فارسى
روايت مىكند كه به پيامبر عرض كردم: هر پيامبرى وصيّى دارد، وصى شما كيست؟ در آن وقت پاسخ نداد و مدتى بعد كه مرا ديد فرمود:
اى سلمان! به سوى حضرتش شتافتم و لبيك گفتم.
فرمود: مىدانى وصىّ موسى كه بود؟
عرض كردم: آرى، يوشع بن نون بود.
فرمود: براى چه – او وصى بود؟
گفتم: براى آنكه او داناتر و عالمتر از همه ايشان بود.
فرمود: وصىّ من و حامل سرّ من و بهترين كسى كه پس از خود بر جاى مىگذارم و وعدههاى مرا وفا مىكند و دين مرا ادا مىكند على بن ابىطالب است٣.
ابوسعيد خدرى انصارى
روايت كرده كه رسول اللَّه فرمود: «وصى من و سرّ نگهدار من و بهترين كسى كه پس از خود بر جاى مىگذارم كه وعده مرا وفا مىكند و قرض مرا ادا مىكند على بن ابىطالب مىباشد.»
انس بن مالك انصارى
روايت نموده كه: پيامبر وضو گرفت و دو ركعت نماز خواند و فرمود: اولين كس كه از اين در وارد مىشود امام متقيان و سيد (آقاى) مسلمانان و رئيس و بزرگ دين و خاتمالوصيّين است.
على كه آمد پيامبر فرمود: انس كه آمد؟
گفتم: على.
پيامبر خرسند برخاست و دست به گردن على انداخت٤…
وزير النبى(ص)
صحابى شهير سعد وقّاص روايت نموده كه پيامبر(ص) به على(ع) فرمود:
أَماتَرضىأَنتَكونمِنّيبِمَنزِلَةِهارُونمِنمُوسىإلّاأنَّهُلانُبُوَّةَمِنبَعدي؛٥
آيا خشنود نيستى كه از من مانند هارون از موسى باشى جز آنكه پيامبرى پس از من نيست.
اين فرمايش پيامبر اشاره است به قول كليم اللَّه، موسى بن عمران(ع) آنگاه كه به خداوند عرض كرد:
وَ اجْعَلْ لي وَزيراً مِنْ أَهْلي× هارُونَ أَخي × اشْدُدْ بِهِ أَزْري×وَ أَشْرِكْهُ في أَمْري ؛
(سوره طه، آيات ٣٢-٢٩.)
از اهلبيت من وزيرى معاون من فرما، برادرم هارون را به او پشتم را محكم كن، و او را در امر رسالت با من شريك فرما.
پيامبر خاتم(ص) نيز على(ع) را وزير خود خواند مانند حضرت موسى(ع) كه برادرش هارون وزيرش بود. به استثناى نبوت، چه آنكه پيامبر، خاتم پيامبران بود.
بنابر اين فرمايش پيامبر(ص): مقام على(ع) با پيامبر(ص) همانند مقام هارون با موسى بن عمران بوده است.
حديثهايى كه پيامبر(ص) در حق على(ع) فرموده است بسيار است، ما در اينجا به نقل حديث غدير اكتفا مىنماييم.
حديث غدير خم در مسند احمد و سنن ابن ماجه و مستدرك حاكم بر صحيحين و ديگر مدارك حديثى و تفسيرى مكتب خلفا آمده است كه پيامبر اكرم(ص) در بازگشت از حجة الوداع به غدير خم كه رسيد اين آيه بر ايشان وحى شد:
يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاس. ( سوره مائده، آيه ٦٧.)
اى پيامبر! آنچه از سوى پروردگارت بر تو نازل شده، تبليغ كن؛ و اگر نكنى رسالتاوراانجام ندادهاى. خداوند تو رااز[آزار] مردمنگاه مىدارد.
و با وحى بيانى مقصود از «ما أُنْزِل إلَيْكَ – في عَلىّ – « بيان فرمود.
پيامبر(ص) در همان صحرا از شتر پياده شد و دستور فرمود حاجيان پيشرفته بازگردند و عقبماندهها رسيدند. پس از اداى نماز ظهر بر منبرى از پالانهاى شتر برآمد و در خطبه خود فرمود:
«من دو گرانمايه ميان شما مىگذارم كتاب خدا و عترتم اهل بيتم را و خداى لطيف مرا خبر داد كه اين دو از هم جدا نمىشوند تا در كنار حوض كوثر بر من وارد شوند. بر آن دو پيشى نگيريد كه هلاك مىشويد و از آن دو واپس نمانيد كه هلاك مىشويد. چيزى به آنها نياموزيد كه آنها از شما آگاهترند.»
آنگاه فرمود: «آيا مىدانيد كه من از همه مؤمنان بر نفس مؤمنان اولى و مقدمترهستم؟»
مردم بانگ برآوردند: آرى يا رسول اللَّه!
در اين گاه پيامبر(ص) دست على(ع) را گرفت و او را بلند كرد به طورى كه زير بغل هر دو نمايان شد، آنگاه فرمود: «خداوند مولاى من است و من مولاى شما هستم، هر كس كه من مولاى او هستم اين على مولاى اوست.»
پس از آن دست به دعا برداشت و فرمود: «اللَّهمَّ والِ مَن والاهُ و عادِ مَن عاداه وَ انصُر مَن نَصَرَه وَ اخْذُل مَن خَذَلَه.» خدايا دوستدارش را دوست بدار و دشمنش را دشمن شمار و ياورش را يارى كن و واگذارندهاش را خوار فرما.
پس از تعيين على(ع) به مقام ولايت پس از پيامبر(ص)، اين آيه نازل شد:
الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتي وَ رَضيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دينا؛
امروز دين شما را براى شما كامل كردم و نعمتم را بر شما تمام نمودم و دين اسلام را برايتان پسنديدم.
پس از آن پيامبر(ص) عمامه سياه خود را كه هفت دور سر بود و نامش را «سحاب» ناميده بود و در مراسم خاصى مانند روز فتح مكه بر سر مىنهاد، بر سر على(ع) بست.
آنگاه صحابى عمر بن الخطاب به آن حضرت چنين تبريك گفت:
بَخٍّ بخٍّ لَك يا عَلى أصبحتُ مَولاىَ وَ مَولى كُلّ مُؤمنٍ و مُؤمِنة؛
بَهبَهبِه تواىعلىكهمولاىمنومولاىهرمؤمنومؤمنهاىگرديدى.
در داستانى ديگر پيامبر(ص) فرمود:
علىُّ مِنّى و أَنا مِن علىّ، لا يؤدّى عَني الاّ أَنا أو عَلى؛
على از من است و من از على هستم، كسى از سوى من تبليغ نمىكند جز خودم يا على.
و فرمود:
أَنا مَدينةُ العِلمِ و عَلىٌّ بابُها، فَمَن أَرادَ المَدينة فَلْيَأتِها مِنْ بابِها؛
من شهر علم هستم و على دروازه آن شهر است. هر كس شهر علم را بخواهد از در آن وارد شود.
و به حضرت على(ع) فرمودند:
أَنْتَ تُبَيّن لأُمَّتي مَا اخْتَلَفُوا فيهِ بَعدى؛
شمابعدازمنبراىامتمنبيان مىكنىآنچه رادرآن اختلافدارند.
و نيز پيامبر(ص) شماره جانشينان پس از خود را دوازده نفر به شماره نقباى بنىاسرائيل تعيين فرموده و فرمود: دنيا پس از ايشان سرنگون مىشود.
شمارهاى كه پيامبر فرموده جز بر دوازده وصى پيامبر(ص): على(ع) و يازده فرزندش صدق نمىكند و دوازدهمين ايشان حضرت مهدى (عج) مىباشد كه پيامبر(ص) درباره او فرموده است:
«مهدى از ما اهلبيت مىباشد.»
«مهدى از عترت من از فرزندان فاطمه مىباشد.»
«اگر از دنيا نمانده باشد مگر يك روز، خداوند آن روز را طولانى مىنمايد تا آنكه مردى از فرزندان مرا كه با من همنام باشد برانگيزد.»
آنگاه پيامبر دست خود را بر پشت حسين گذاشت و فرمود: «از اين پسرم.»
در تاريخ ابن كثير مىگويد:
در توراتى كه در دست يهوديان است آمده كه از نسل اسماعيل فرزند ابراهيم(ع) دوازده عظيم بزرگوار به ظهور مىرسند و اينكه ابن تيميه گفته است اين دوازده نفر همان داوازده نفر است كه در روايت پيامبر آمده است.
و ابن تيميه گفته است:
بيشتر يهوديانى كه مسلمان شدهاند، معتقدند كه اين دوازده نفر همان دوازده نفرى هستند كه رافضه مىگويند و شيعه شدهاند.
سرگردانى علماى مكتب خلفا در تشخيص دوازده جانشين پس از پيامبر(ص)
روايات دوازده جانشين پس از پيامبر و اينكه پس از ايشان دنيا به آخر مىرسد در كتابهاى صحيح بخارى و مسلم و مستدرك حاكم و فتح البارى در شرح بخارى و كتابهاى سنن ابو داود و ترمذى و مسند طيالسى و احمد و ديگر كتابهاى مكتب خلفا آمده است.
ابن العربى در شرح سنن ترمذى پس از آنكه خلفا را از ابوبكر مىشمارد سپس مىگويد اگردوازده خليفه كه اسمشان خليفه بوده است شماره كنم مىشوند: ابوبكر، عمر، عثمان، على، حسن، معاويه، يزيد، معاوية بن يزيد، يزيد بن عبدالملك،… كه مىشوند هفتاد نفر و چنانچه معنى خليفه را در نظر بگيريم، مىشود: چهار خليفه اول و عمر بن عبدالعزيز. بعد مىگويد معناى حديث را نفهميدم.
و همچنين علماى ديگر مكتب خلفا در مقصود از دوازده جانشين پيامبر سرگردان شدهاند.
و اين بدان سبب است كه دوازده جانشين پيامبر كه در احاديث صحيح آمده بر خلفايى كه پس از پيامبر تا زمان بنىالعباس حكومت كردند صدق نمىكند و آنها نخواستند بپذيرند كه مقصود پيامبر(ص) همان دوازده امام از اهلبيت يعنى: على و يازده فرزندش مىباشند كه شيعيان از ايشان پيروى مىكنند و بدين سبب دچار درماندگى و سردرگمى شدند. ليكن شيعيان مصداق قول شاعر هستند كه گفته:
فوال اناسا قولهم و حديثهم روى جدنا عن جبرئيل عن البارى
«پيروى كن از آنان كه قولشان و حديثشان اين است كه: روايت كرد جد ما از جبرائيل از بارى تعالى.»
آرى، ما شيعيان پس از پيامبر(ص) از اهلبيت(ع) پيروى مىكنيم.
و بدين سبب ما را شيعيان اهلبيت مىنامند.
و بدين سبب ما از شيعيان اهلبيت هستيم.
و بدين سبب در دلهاى ما حب پيامبر و اهلبيت است.
و بدين سبب اميدواريم در قيامت با پيامبر و اهلبيت پيامبر محشور شويم.
زيرا پيامبر فرموده است: «من أحبَّ حجراً حشره اللَّه معه.» هر كس سنگى را [هم] دوست بدارد خداوند با آن محشورش مىكند.
٥- عصمت انبياء و رسولان ابليس هيچگونه سلطهاى بر جانشينان خدا در زمين ندارد خداوند سبحان در سوره حجر – در گفت و گويى كه با ابليس دارد – مىفرمايد:
تو [ابليس] بر بندگان مخلص من هيچگونه چيرگى ندارى. متن گفتگو چنين است:
قالَ رَبِّ بِما أَغْوَيْتَني لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعينَ× إِلاَّ عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصين× قالَ هذا صِراطٌ عَلَيَّ مُسْتَقيمٌ× إِنَّ عِبادي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلاَّ مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوين؛٦
[ابليس] گفت: پروردگارا! حال كه مرا [بوسيله او] گمراه ساختى، در زمين براى آنها جلوه گرى كرده، و همه آنها را گمراه مىكنم× مگر بندگان مخلصت× را فرمود:… تو هيچگونه سلطهاى بر بندگان من ندارى مگر بر گمراهانى كه پيرويت كنند.
خداوند در بيان داستان يوسف و زليخا و چگونگى حفظ و نگهدارى بندگان مخلص خود از اغواى شيطان نيز، مىفرمايد:
وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِها لَوْ لا أَنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ كَذلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَ الْفَحْشاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصينَ؛٧
آن زن قصد يوسف كرد، و يوسف نيز، اگر برهان پروردگارش را نديده بود، قصد وى مىكرد. اين چنين كرديم تا بدى و زشتى را از او دور سازيم كه او از بندگان مخلَص ما بود.
عصمت، از شرايط امامت است. چنانكه خداى سبحان در بيان گفتگوى خود با ابراهيم(ع) در سوره بقره مىفرمايد:
وَ إِذِ ابْتَلى إِبْراهيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً قالَ وَ مِنْ ذُرِّيَّتي قالَ لا يَنالُ عَهْدِي الظَّالِمين؛٨
و هنگامى كه پروردگار ابراهيم او را با بلاهايى امتحان كرد و وى همه را به انجام رسانيد، فرمود: من تو را امام و پيشواى مردم قرار دادم، گفت: از نسل و ذريّه من هم، فرمود: عهد و پيمان من به ستمكاران نخواهد رسيد.
و در سوره انبياء مىفرمايد:
وَ جَعَلْنا مِنْهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا٩…؛
و آنان را «امامانى» قرار داديم كه به فرمان ما راه نمايند…
و در همين سوره [انبياء] برخى از آنان مانند: نوح، ابراهيم، لوط، اسماعيل، ايوب،ذالكفل، يونس، موسى، هارون، داود، سليمان، زكريا، يحيى و عيسى(ع) را نامبرده است. و در ميان كسانى كه آنان را – در اين سوره – به «امامت» توصيف كرده:نبى و رسول و وزير و وصى، همه آمده است. بنابراين، آشكارا درمىيابيم كهخداوند متعال شرط «امام» بودن را، ظالم نبودن قرار داده است. خداوند سبحان»امام» را «خليفه» خود در زمين معرفى كرده است. چنانكه در خطاب به داود(ع) مىفرمايد:
يا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناكَ خَليفَةً فِي الْأَرْض١٠…؛
اى داود: ما تو را خليفهاى در زمين قرار داديم.
و در بيان معرفى آدم(ع) به فرشتگان مىفرمايد:
وَ إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَليفَةً١١…؛ و هنگامى كه پروردگارت به فرشتگان گفت: من در زمين «خليفه»اى قرار مىدهم.
شرح و توضيح اين آيه – به يارى خدا پس از تفسير واژههاى آيات گذشته مىآيد.
شرح كلمات و واژهها
الف) اغويتنى، لأغوينهم، غاوين
غَوى: گمراه شد. غاوى: فرو شده در گمراهى.
اَغْواهُ: گمراهش كرد. ابليس ملعون كه به خدا مىگويد: اغويتنى، اشاره به لعن و نفرين خداوند در آيه پيشين دارد كه به او فرمود: و انّ عَلَيْكَ اللَّعْنَة الى يَومِ الدّين؛ و لعنت و نفرين بر تو باد تا روز قيامت. خداوند به سبب نافرمانى و سرپيچىاش از سجده بر آدم(ع) او را از رحمت خويش دور گردانيد. چنانكه در سوره بقره مىفرمايد: «يُضِلُّ بِهِ كَثيراً وَ يَهْدي بِهِ كَثيراً وَ ما يُضِلُّ بِهِ إِلاَّ الْفاسِقينَ؛١٢بسيارى به وسيله آن [مثالى كه خداوند مىزند] گمراه، و بسيارى هدايت و راه مىيابند، ولى تنها فاسقان بدكردارند كه با آن گمراه مىشوند.»
ب) لأزيّننّ لهم: اعمال زشت آنها را در نظرشان زيبا جلوه مىدهم. همانگونه كه خداى متعال در جاى ديگر فرموده: زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُم؛١٣شيطان كارهاى [زشت] آنها را در نظرشان زيبا كرده است.
ج) المخلَصين: پاكان: كسانى كه خداوند آنان را – پس از آنكه خود را براى او خالص كردند – براى خود برگزيده و بر صافىشان افزوده، و در دلهاى آنان جايى براى غير خدا وجود ندارد.
د) إبتلى: مبتلا كرد، امتحان نمود، او را با خير و شر و نعمت و نقمت آزمود.
ه’) بكلمات: كلمات در اينجا به معناى قضايا و اتفاقاتى است كه خداوند ابراهيم(ع) را با آنها امتحان فرمود. مانند: مبتلا كردن او به ستارهپرستان و بتپرستان، سوزانده شدن در آتش، ذبح پسرش اسماعيل(ع) و امثال آن.
و) فأتمّهنّ: همه را تام و تمام به انجام رسانيد.
ز) جاعِلُك: قرار دادم، گردانيدم. جعل به معناى خلق، ايجاد، حكم، تشريع، قرار دادن و گردانيدن، همه آمده است و در اينجا مقصود، دو معناى اخير است.
خ) اماماً: امام، يعنى مقتدا و پيشواى مردم در گفتار و كردار.
ط) الظالمين: ستمكاران. «ظلم» يعنى: نهادن هر چيز در غير جاى خود، كار نابجا، و نيز تجاوز از حق، «ظلم» است.
«ظلم» سه نوع است:
نخست: ظلم ميان انسان و پروردگار خويش، كه بزرگترين آن «شرك و كفر» است. همانگونه كه خداى سبحان در سوره لقمان آيه ١٣ مىفرمايد: «إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظيم؛ به راستى كه شرك «ظلم» بزرگى است».
و در سوره انعام، آيه ١٥٧ فرموده: «فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ كَذَّبَ بِآياتِ اللَّهِ…؛ و چه كسى ظالمتر از آنكه آيات خدا را تكذيب نمايد.»
دوم: ظلم انسان به مردم. چنانكه خداى سبحان در سوره شورى، آيه ٤٢ مىفرمايد: «إِنَّمَا السَّبيلُ عَلَى الَّذينَ يَظْلِمُونَ النَّاس؛ عذاب و كيفر تنها بر كسانى است كه به مردم ظلم و ستم مىكنند.»
سوم: ظلم انسان بر خويشتن، خداوند سبحان در سوره بقره، آيه ٢٣١ مىفرمايد: «…يَفْعَلْ ذلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَه؛ …و هر كه چنان كند، يقيناً بر خويشتن ظلم و ستم كرده است.» و در سوره طلاق، آيه ١ فرموده: «وَ مَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَه؛ و هر كسى از حدود الهى تجاوز كند، يقيناً بر خويشتن ظلم و ستم كرده است.»
در عين حال، ظلم از هر نوع كه باشد ظلم بر خويشتن است و كسى كه متّصف بهظلم گردد – در هر يك از دورههاى عمرش كه باشد: گذشته، حال يا آينده – او ظالم خواهد بود.
ى) هَمَّت به و هَمَّ بها: بالأمر، يعنى: قصد انجام كرد ولى انجام نداد.
ك) رأى: ديد، ديدنِ با چشم: نگاه كردن، و ديدن با قلب: بصيرت و ادراك است.
ل) برهان: دليل محكم، حجت روشن جدا كننده حق و باطل، و آنچه يوسف(ع) ديد بيش از اينها بود.
تأويل و معناى آيات
در آياتى كه گذشت، ابليس به پروردگار عالميان گفت: خدايا! حال كه مرا لعنت كرده و از رحمت خويش دورم ساختى، كارهاى زشت مردم دنيا را در نظرشان زيبا جلوه مىدهم، او اين تهديدش را نيز، عملى كرد. چنانكه خداى سبحان در سوره نحل، آيه ٦٣ مىفرمايد:
لَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى أُمَمٍ مِنْ قَبْلِكَ فَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُم؛
ما به سوى امتهاى پيش از تو نيز، رسولانى فرستاديم ولى شيطان اعمال [زشت] آنها را در نظرشان زيبا جلوه داد.
و در سوره انفال، آيه ٤٨ فرموده:
وَ إِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ وَ قالَ لا غالِبَ لَكُمُ الْيَوْم…؛
و هنگامى كه شيطان اعمال (زشت) آنها را در نظرشان زيبا جلوه داد و گفت: امروز هيچكس بر شما چيرگى ندارد….
و در سوره نمل، آيه ٢٤ فرموده:
…يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبيل؛
…خورشيد را به جاى خدا سجده مىكنند، و شيطان اعمال [زشت] آنها را در نظرشان زيبا جلوه داده و آنها را از راه راست بازداشته است.
بارى، شيطان گفت: كارهاى [زشت] مردم را در ديدشان زيبا و همه را گمراه مىكنم مگر بندگانى را كه تو براى خود برگزيدهاى. و خداوند در پاسخش فرمود: تو هيچگونه سلطه و چيرگى ندارى مگر بر كسانى كه پيرويت كنند: فروشدگان در ضلالت و گمراهى.
خداوند، همچنين با بيان پارهاى از حالات مخلَصين در طى داستان يوسف(ع) و زليخا، ما را از استوارى مخلَصين در برابر گناه و تمايلات نفسانى آگاه كرد و فرمود: و لقد همَّت به و همَّ بها لو لا ان رأى برهان ربه؛ آن زن قصد يوسف كرد و يوسف نيز، اگر برهان پروردگارش را نديده بود، قصد وى مىكرد. و اين در خانهاى بود كه زليخا آن را براى يوسف آماده و از ديگران خالى كرده بود.
زليخا ملكه مصر و مالكِ يوسف(ع) مصمم شد تا از يوسف كام ستاند. و يوسف(ع) نيز، اگر برهان پروردگارش را نديده بود، يا تصميم بر كشتن او مىگرفت و يا مصمّم بر فحشاء مىشد كه مقتضاى طبيعت و جوانى و عزوبت او بود: جوانى در اوج حركت به سوى كمالِ «مردى» با ملكهاى در اوج شهوت و رفاه و «انوثيت» در خانهاى خالى از اغيار!
ولى يوسف(ع) برهان پروردگارش را ديد و عفّت ورزيد. آرى، او از كسانى بود كه خداوند آنان را براى خود خالص و برگزيده است. اما «برهانى» كه يوسف(ع) ديد آن بود كه، آثار و نتايج هر دو كار: «كشتن يا فحشاء» را – چنانكه مىآيد – مشاهده كرد.
آثار عمل و جاودانگى آن و گسترش بركت و شومى برخى اعمال بر زمان و مكان
براى درك عصمت انبياء(ع) لازم است چگونگى گسترش بركت و شومى بر زمان و مكان، و آثار اعمال انسان در دنيا و آخرت را، مورد بررسى قرار دهيم. بدين خاطر، از خدا مدد جسته و مىگوييم:
خداى سبحان در سوره بقره، آيه ١٨٥ مىفرمايد:
شَهْرُ رَمَضانَ الَّذي أُنْزِلَ فيهِ الْقُرْآنُ هُدىً لِلنَّاسِ وَ بَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى وَ الْفُرْقانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْه…؛
ماه رمضان، ماهى كه قرآن در آن نازل گرديد تا راهنماى مردم و دلايل هدايت و شناخت حق و باطل باشد. پس، هر كه اين ماه را دريافت، بايد كه روزهاش بدارد.
و در سوره قدر مىفرمايد:
إِنَّا أَنْزَلْناهُ في لَيْلَةِ الْقَدْرِ وَ ما أَدْراكَ ما لَيْلَةُ الْقَدْرلَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرتَنَزَّلُ الْمَلائِكَةُ وَ الرُّوحُ فيها بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ كُلِّ أَمْرٍ سَلامٌ هِيَ حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْر؛
ما آن [قرآن] را در شب قدر نازل كرديم. و چه مىدانى شب قدر چيست؟ شب قدر بهتر از هزار ماه است، فرشتگان و روح در آن شب بااذن پروردگارشان و با تقدير امور فرود مىآيند. شبى سلامت و سالمتا طلوع فجر.
خداوند سبحان، قرآن كريم را در شبى از شبهاى ماه رمضان نازل كرد، و اين شب، شب قدرى شد كه فرشتگان و روح تا ابد الدهر، به اذن الهى، در آن نازل مىشوند، و بركت آن نيز، تا ابد الدهر به همه ماه رمضان گسترش يافته است.
ما در كتاب عقايد اسلام در قرآن كريم در مبحث «نسخ» چگونه مبارك شدن جمعه از زمان آدم(ع) را بررسى كرده و بركاتى را كه خداى سبحان در آن روز بر آدم(ع) نازل فرمود، يادآور شديم. و نيز، عصر نهم ماه ذىالحجة را كه به خاطر آمرزشِ نازل شده بر آدم(ع) بركت يافت و باعث شد تا خداوند براى هميشه در عصر آن روز، در عرفات، گناهان بندگانش را بيامرزد، و بدان خاطر، سرزمينهاى: عرفات، مشعر و منى نيز در نهم و دهم ماه ذىالحجة بر همه بنىآدم مبارك و ميمون شد و آثار آن تا ابد الدهر باقى ماند.
همچنين است، اثر گامهاى ابراهيم(ع) در خانه خدا، بر پشته گلينى كه بر روى آن رفته و ديوار بيت اللَّه را بالا مىبرد، آن اثر نيز، مبارك گرديد و خداوند به ما فرمان داد تا آنجا را براى هميشه دوران، نمازگاه بگيريم، و فرمود: وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهيمَمُصَلًّى؛ و از مقام ابراهيم نمازگاه بگيريد.
سرايت و گسترش شومى و نحوست نيز، بدينگونه است. چنانكه رسول خدا(ص) به هنگام عبور از سرزمين اصحاب حِجر به سوى تبوك، ياران خود را از آن آگاه كرده است. فشرده داستان بنابر آنچه در كتابهاى سيره و حديث آمده، چنين است:
هنگامى كه رسول خدا(ص) در سال نهم هجرى به غزوه تبوك مىرفتند، به نزديك سرزمين حِجر محل قوم ثمود در وادى القراى شام كه رسيدند، در آن فرود آمدند. همين كه سپاهيان از چاه آنجا آب برداشتند، منادى رسول خدا(ص) ندا داد: از آب اين محل ننوشيد و از آن براى نماز وضو نسازيد. مردم آب مشكهاى خود را خالى كردند و گفتند: اى رسول خدا! خمير ساختهايم. فرمود: «آنها را به شتران بدهيد، مبادا مانند آنچه به آنان [قوم ثمود] رسيد به شما هم برسد.»
هنگامى كه كوچ كردند و به حجر رسيدند، آن حضرت جامه خود را بر صورت پوشانيد و مركب خود را برجهانيد، سپاهيان نيز چنين كردند و رسول خدا(ص) فرمود: «لا تدخلوا بيوت الذين ظلموا الا و أنتم باكون؛ داخل خانههاى ستمگران نشويد مگر آنكه گريان باشيد.»
در همين حال، مردى با انگشترى كه در خانه «عذابشدگان» جسته بود نزد رسول خدا(ص) آمد. آن حضرت از وى روى گردانيد و با دست، صورت خود را پوشانيد تا آن را نبيند، و فرمود: «آن را بيفكن!» و او به دورش افكند.١٤
همانند اين داستان براى امام على(ع) نيز رخ داد. نصر بن مزاحم – و غير او – در واقعه صفين روايت كنند١٥:
مخنف بن سليم با امام على(ع) به سوى بابل مىرفتند كه امام فرمود: «در بابل١٦سرزمينى است نفرين شده و فرو رفته، مركبت را تيزتر بران تا شايد نماز عصر را در بيرون آن بگزاريم.» گويد: امام مركبش را برجهانيد و مردم نيز از پى او شدند و هنگامى كه از پل صراة گذشت فرود آمد و نماز عصر را با مردم به جاى آورد.١٧
و راوى ديگرى گويد: با اميرالمؤمنين از پل صراة گذشتيم. عصر بود كه فرمود: «اين سرزمينى عذاب شده است. براى هيچ نبى يا وصى نبىاى روا نيست كه در آن نماز بگزارد.»١٨
بدينگونه، بركت از زمانى كه خداوند آن را براى بندهاى از بندگانش مبارك گردانيده گسترش يافت، همانگونه كه شومى و نحوست نيز، از زمانى كه خداوند بر بندگان شقى و نگونبختش غضب فرمود، به ديگر زمانها سرايت و ادامه يافت.
عصمت جانشينان خدا از گناه و معصيت اعمالى را كه مردم در دنيا انجام مىدهند، آثارى جاودانه دارند كه در آخرت، يابه صورت آتشى هميشگى، كه آتشگيره آن مردم و سنگها هستند،١٩مجسم مىگردند، و يا به نعمتهاى «جنات عدن» مبدل مىشوند. و همه اين آثار، در ديد ودرك بندگان مخلَص خداست، و آنان را به كوشش در اداى اعمال صالح و دورى ازگناهان زشت و فحشا و منكر فرا مىخواند.
اينگونه «درك و ديد»، همان «برهان» الهى است كه خداوند به بندگان پاك خود مىدهد، بندگانى كه رضاى خدا را بر خواسته دل و نفس «اماره بالسوء» برگزيدهاند. و بدين خاطر، هيچگاه از بندگان مخلص خدا گناه و خطاى ناروا صادر نگردد. مثال آنان در اين باره مثال انسان بينا و نابينايى است كه با هم در مسيرى ناهموار و پرمهلكه طى طريق مىكنند. بينا از مهالك و پرتگاهها دورى كرده و همراه نابينايش را نيز، آگاه مىكند تا از آنها دورى نمايد. و يا مانند انسانهاى تشنهاى كه روياروى آنان آب ظاهراً گوارايى است و جانشان را به نوشيدنى و فرو نشاندن تشنگى فرا مىخواند. و در ميانشان طبيبى است مجهز به ميكروسكپ كه با آن انواع ميكربهاى كشنده را مشاهده كرده و دستور مىدهد تا آن را پيش از مصرف تصفيه نمايند.
مثال بندگان مخلَص خدا در ديدن «برهان» الهى و بصيرت به حقايق اعمال و آثار زشت و زيباى آن نيز، بدينگونه است. آنان با چنين ديدى كه از زشتى انجام گناه و قباحت آن در دنيا، و تجسم آتشين و جاودان آن در آخرت دارند، ممكن نيست كه با اراده و اختيار خود به انجام گناه يا ترك واجب اقدام نمايند.
اما شبهاتى كه پيرامون عصمت انبياء(ع) آورده و به آيات متشابه قرآنى استشهاد كردهاند، برخى نتيجه خطا و اشتباهى است كه در تأويل و معناى آنها كرده و برخى ديگر به خاطر تفسير اين آيات با روايات جعلى و ساختگى است. و ما براى پرهيز از طول بحث، تنها به آوردن نمونههايى از هر دو نوع بسنده مىكنيم:
الف) روايات دروغينى كه عليه نبى خدا داود(ع) و خاتم انبياء محمد(ص) ساختند
در اين بخش، روايات ازدواج داود(ع) با بيوه اوريا و خاتم انبياء(ص) با زينب مطلَّقه زيد را مورد بررسى قرار مىدهيم:
ازدواج داود(ع) در قرآن كريم خداوند سبحان در سوره(ص) مىفرمايد:
اصْبِرْ عَلى ما يَقُولُونَ وَ اذْكُرْ عَبْدَنا داوُدَ ذَا الْأَيْدِ إِنَّهُ أَوَّابٌ× إِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبالَ مَعَهُيُسَبِّحْنَ بِالْعَشِيِّ وَ الْإِشْراقِ× وَ الطَّيْرَ مَحْشُورَةً كُلٌّ لَهُ أَوَّاب × وَ شَدَدْنا مُلْكَهُ وَ آتَيْناهُ الْحِكْمَةَ وَ فَصْلَ الْخِطاب× وَ هَلْ أَتاكَ نَبَأُ الْخَصْمِ إِذْ تَسَوَّرُوا الْمِحْراب× إِذْ دَخَلُوا عَلى داوُدَ فَفَزِعَ مِنْهُمْ قالُوا لا تَخَفْ خَصْمانِ بَغى بَعْضُنا عَلى بَعْضٍ فَاحْكُمْ بَيْنَنا بِالْحَقِّ وَ لا تُشْطِطْ وَ اهْدِنا إِلى سَواءِ الصِّراطِ× إِنَّ هذا أَخي لَهُ تِسْعٌ وَ تِسْعُونَ نَعْجَةً وَ لِيَ نَعْجَةٌ واحِدَةٌ فَقالَ أَكْفِلْنيها وَ عَزَّني فِي الْخِطاب× قالَ لَقَدْ ظَلَمَكَ بِسُؤالِ نَعْجَتِكَ إِلى نِعاجِهِ وَ إِنَّ كَثيراً مِنَ الْخُلَطاءِ لَيَبْغي بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ إِلاَّ الَّذينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَ قَليلٌ ما هُمْ وَ ظَنَّ داوُدُ أَنَّما فَتَنَّاهُ فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَ خَرَّ راكِعاً وَ أَناب× فَغَفَرْنا لَهُ ذلِكَ وَ إِنَّ لَهُ عِنْدَنا لَزُلْفى وَ حُسْنَ مآب× يا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناكَ خَليفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَق…؛٢٠
بر آنچه مىگويند شكيبا باش و بنده ما داود قدرتمند را به يادآور كه بسيار توّاب بود× ما كوهها را مسخر او ساختيم كه صبح و شب با وى تسبيح گويند× و پرندگان را كه همه به سوى او مىآمدند× حكومتش را استوار كرديم و حكمت و علم قضاوتش داديم× آيا خبر آن مخاصمهكنندگان به تو رسيد؟ آنگاه كه بر بالاى محراب رفتند؟× گاهى كه بر داود وارد شدند و چون از آنان ترسيد گفتند: نترس! ما دو نفر شاكى هستيم كه يكى از ما بر ديگرى ستم كرده، پس، ميان ما به حق قضاوت كن و منحرف مشو، و ما را به راه راست هدايت كن× اين برادر من است و نود و نه ميش دارد، و من تنها يك ميش دارم. مىگويدآنراهم به من بسپار و در سخن با من درشتى مىكند!× [داود] گفت: او به تو ستم كرده كه مىخواهد ميش تو را به ميشهايش بيفزايد، و راستى كه بسيارى از شريكان بر يكديگر ستم مىكنند مگر آنان كه ايمان آورده و كارهاى شايسته مىنمايند كه اندكند. و داود دانست كه ما امتحانش كرديم. پس، از پروردگارش بخشايش خواست و به ركوع افتاد و به زارى پرداخت× ما آن را بر او بخشوديم كه وى را نزد ما مقامى بلند و فرجامى نيكوست× [و گفتيم:] اى داود! ما تو را در زمين خليفه و جانشين قرار داديم. پس، ميان مردم به حق قضاوت كن….
١. روايت وهب بن منبّه طبرى در تأويل و معناى اين آيات از وهب بن منبه روايت كند كه گويد:
«هنگامى كه بنىاسرائيل تحت رهبرى داود گرد آمدند، خداوند زبور را بر وى نازل فرمود و فن آهنگرىاش بياموخت و آهن را رام دست او كرد، و كوهها و پرندگان را فرمود تا همراه وى تسبيح گويند. و خداوند – چنانكه مىگويند – هيچكس را صوتى چون او نداده است. او هرگاه زبور مىخواند – چنانكه مىگويند – حيوانات وحشى به اندازهاى نزديكش مىشدند كه گردنشان را مىگرفت و آنها رام و آرام صوت و آوازش را مىشنيدند. شياطين، مزمارها و بربطها و صنجها را تنها از گونههاى آواز او ساختند. او بسيار تلاشگر و عابد بود. در ميان بنىاسرائيل بپاخاست و به فرمان خدا قضاوت مىكرد. نبى و خليفه بود و در بين انبياء كوشا و گريان، سپس [بدينگونه] دچار فتنه اين زن شد:
او محراب عبادتى داشت كه به تنهايى در آن به تلاوت زبور و اداى نماز مىپرداخت و در پايين آن، باغچه مردى اسرائيلى قرار داشت، و آن زنى كه داود به وى مبتلا شد همسر اين مرد بود.
او در آن روز هنگامى كه داخل محراب شد گفت: امروز تا شب هيچكس نبايد در محراب نزد من آيد. و هيچ چيز نبايد مرا به خود مشغول دارد. وارد محراب شد، زبور را گشود و به قرائت آن پرداخت. در محراب پنجرهاى مُشرِف بر آن باغچه بود. در حالى كه نشسته و زبورش را مىخواند كبوترى طلايين سر رسيد و بر پنجره نشست. داود سر بلند كرد و آن را ديد و در شگفت شد. سپس به ياد گفته خود آمد كه: نبايد چيزى او را مشغول كند، سر را به زير افكند و به زبورش پرداخت. كبوتر از پنجره برخاست و براى ابتلا و امتحان داود، رو به روى او فرود آمد. دست كه به سويش گشود اندكى پس رفت، در پى آن شد، به سوى پنجره پر كشيد، تا خواست آن را بگيرد پر كشيد و در باغچه فرود آمد. با چشم تعقيباش كرد تا كجا مىنشيند كه ديد: زنى نشسته و خود را مىشويد. زنى در كمال و جاهت و زيبايى.
پنداشتهاند كه آن زن داود(ع) را كه ديد موهايش را گشود و بدنش را با آنها پوشانيد و دلش را ربود. او به سوى زبور و جاى خود بازگشت، ولى ياد آن زن با او بود و قلبش را رها نمىكرد تا به آنجايش رسانيد كه شوهر وى را به جنگ فرستاد. سپس فرمانده لشگر را دستور داد تا – چنانكه اهل كتاب مىپندارند – او را در مهالك و خطرگاهها جلو اندازند تا به هلاكت رسد. داود نود و نه زن داشت. شوهر آن زن كه كشته شد او را نيز به عقد خود درآورد و با وى ازدواج كرد. خدا نيز، در حالى كه وى در محراب بود، آن دو فرشته را به مخاصمه نزد او فرستاد تا تصوير آنچه را كه با همسايهاش كرده به او بنمايد.
داود كه ناگهان آن دو را بر بالاى سر خود در محراب ايستاده ديد، گفت: چگونه بر من وارد شديد؟ گفتند: نترس! ما قصد سوء و ناروايى نداريم، «ما دو نفر شاكى هستيم كه يكى بر ديگرى ستم كرده» و آمدهايم تا ميان ما داورى كنى.»پس، ميان ما به حق قضاوت كن و منحرف مشو، و ما را به راه راست هدايت كن.» يعنى ما را به راه حق بياور، و ما را به سوى غير حق نران. فرشتهاى كه به جاى اوريا شوهر آن زن سخن مىراند گفت: «اين برادر من است.» يعنى برادر دينى من. «او نود و نه ميش دارد و من تنها يك ميش دارم، مىگويد آن را هم به من واگذار» يعنى در اختيار من قرار ده و «در سخن با من درشتى مىكند.» يعنى به من زور مىگويد چون از من قوىتر و قدرتمندتر است. بدين خاطر، ميش مرا در جمع ميشهاى خود آورده و مرا تهىدست كرده است.
داود خشمگين شد. به سوى طرف ديگر دعوا كه ساكت بود رو كرد و گفت: اگر آنچه مىگويد راست باشد، ميانه دو چشمت [دماغت] را با تيشه مىزنم! داود سپس از نظر خود بازگشت و دانست كه اين نمادى از رفتار اوست كه با اوريا و همسرش داشته، پس به سجده افتاد و توبه كرد و ناليد و گريست و چهل روز در حال سجده و روزه، نه مىخورد و نه مىنوشيد، تا آنجا كه از اشك چشمش سبزه روييد و سجده، گوشت صورتش را زخمى كرد و خداوند بر او بخشود و توبهاش را پذيرفت.
و چنين بنداشتهاندكه اوگفته است: پروردگارا!اينجنايتم دربارهآنزنرابخشودى، با خون آن كشته مظلوم چه كنم؟ بهاو گفته شد:اى داود؟ – چنانكهاهل كتاب پندارند- آگاه باش! پروردگارت در خون وى ستم نكرده، ولى به زودى از او مىخواهد تو را ببخشايد، و پاداشش بر خدا باشد و خونش را از عهده تو بردارد. داود هنگامى كه از اين غم رهايىيافت، خطايش رابركف دست راستش ترسيم كرد وهرگاه غذاونوشيدنى به دهان مىبرد و آن را مىديد مىگريست. و هرگاه براى مردم سخن مىراند كف دستش را مىگشود و روبروى مردم مىگرفت تا اثر خطايش را ببينند.٢١
٢. روايت حسن بصرى داود روزگار را چنين تقسيم كرده بود: روزى ويژه زنانش، روزى براى عبادت، روزى براى قضاوت ميان بنىاسرائيل و روزى براى حضور و موعظه آنان: هم پندشان مىداد و هم پندشان را مىشنيد، مىگرياندشان و او را مىگرياندند. روز ويژه بنىاسرائيل كه شد گفت: پند گيريد و متذكر شويد. گفتند: آيا مىشود روزى بر انسان بگذرد كه در آن گناه نكند؟ داود در خود چنان ديد كه توان اين را دارد. روز عبادتش كه شد، درها را به روى خود بست و دستور داد كسى بر او وارد نشود. بر روى تورات افتاد و مشغول آن شد و در حالى كه تلاوتش مىكرد، كبوترى طلايين و الوان روبروى او قرار گرفت. خواست آن را بگيرد، پر زد و اندكى دورتر – به قدرى كه نوميدش نكند نشست. گويد: پيوسته به دنبالش رفت تا چشمش به زنى در حال شستشو افتاد. زيبايى و جمالش او را به شگفت آورد. گويد: آن زن سايه او را كه ديد خود را با موهايش پوشانيد، و اين بر شگفتى و اعجابش بيفزود. او كه پيش از اين شوهرش را به فرماندهى برخى از نيروها گمارده بود، به وى نوشت كه به فلان مكان برود، جايى كه اگر مىرفت بازگشتى نداشت. گويد: او دستور را انجام داد و كشته شد و اين، همسرش را به عقد خود آورد.٢٢
٣. روايت يزيد رقاشى از قول انس بن مالك طبرى و سيوطى در تفسير آيه با سند خود از يزيد رقاشى روايتى آوردهاند كه فشرده آن چنين است:
يزيد رقاشى گويد: از انس بن مالك شنيدم كه گفت: از رسول خدا شنيدم كه مىفرمود: داود(ع) هنگامى كه آن زن را ديد بنىاسرائيل را به جنگ فرستاد و به فرمانده سپاه سفارش كرد و گفت: هنگامى كه به دشمن رسيديد فلان كس [اوريا] را پيش روى تابوت قرار مىدهى. – تابوت در آن زمان وسيله نصرتخواهى بود و كسى كه پيش روى تابوت مىجنگيد بازنمىگشت تا كشته شود يا دشمن از او بگريزد. اوريا كشته شد و داود با همسرش ازدواج كرد. پس، آن دو فرشته بر داود فرود آمدند و… پس از آن به سجده افتاد و چهل شب درنگ كرد تا از سرشكش سبزه روييد و زمين صورتش را خورد. و او در سجده مىگفت: پروردگار من! داود لغزيد، لغزشى دورتر از آنچه ميان مشرق و مغرب است. خدايا! اگر به ضعف داود رحم نكنى و گناهش را نبخشى، گناه او حديث آيندگان بعد از وى خواهد شد.
پس از چهل شب، جبرئيل آمد و گفت: اى داود! خداوند بر تو بخشود، و تو مىدانى كه خداوند عدل مطلق است و منحرف نگردد. فرداى قيامت با فلان [اوريا] كه مىگويد: خدايا! «خون من بر عهده داود است» چه مىكنى؟ جبرئيل گفت: من درباره آن از پروردگارت سؤال نكردهام و اگر بخواهى چنين كنم. گفت: آرى، جبرئيل خشنود گشت و داود(ع) به سجده افتاد. جبرئيل تا آنجا كه خدا مىخواست درنگ كرد و سپس فرود آمد و گفت: اى داود! آنچه مرا به دنبالش فرستادى از خدا پرسيدم، فرمود: به داود بگو: خداوند در روز قيامت شما دو نفر راگردهم آورد وبهاو گويد:خونت را كه برعهده داود دارى به من ببخش. مىگويد: از آن توست اى خداى من! خداوند مىفرمايد: هر چه را از بهشت خواستى يا تمايل داشتى، در عوض براى تو باشد.
×××
روايات داستان نبى خدا داود(ع) در كتب تفسير مكتب خلفا بدينگونه است. در بخش آينده سند اين روايات را مورد بررسى قرار مىدهيم.
بررسى اسناد اين روايات الف) وهب بن منبّه
پدر وهب از ايرانيانى است كه كسرى [خسرو] او را به يمن فرستاد. در شرح حالش در طبقات ابن سعد آمده است:
وهب گويد: «من نود و دو كتابِ نازل شده از آسمان را قرائت كردهام كه هفتاد و دو تاى آن در كنيسهها و در دسترس مردم بود و بيست عدد آن را تنها اندكى مىدانند.»
دكتر جواد على گويد: «گفته مىشود: وهب ريشه يهودى دارد و مدعى بوده كه يونانى و سريانى و حميرى و خواندن كتابهاى پيشين را مىدانسته است.»
در كشف الظُّنون يكى از تأليفات او را قصص الانبياء نام برده است.٢٣
ب) حسن بصرى
حسن بصرى، ابو سعيد، پدرش غلام زيد بن ثابت انصارى بود. دو سال پيش از پايان خلافت عمر به دنيا آمد و در سال ١١٠ هجرى در بصره وفات كرد. بسيار فصيح و بليغ بود. در نزد مردم و هيئت حاكمه پر هيبت و در نزد پيروان مكتب خلفا در بصره، امام و پيشوا به شمار مىرفت.٢٤
عقيده و ديدگاه او
از رواياتى كه در شرح حال وى در طبقات ابن سعد آمده، دانسته مىشود كه او «قَدَرى مسلك» بوده و درباره آن بحث و مناظره مىكرده و سپس از آن بازگشته است. او خروج و قيام بر عليه حكومت ظالمى همچون حجاج را روا نمىدانست.
ارزش روايات او
در ميزان الاعتدال در شرح حالش آمده است: «حسن بسيار فريبكار بود. وى هرگاه در نقل حديثى مىگفت: از فلان روايت مىكنم، اين نسبت دادن ضعيف ونادرست است، چرا كه وى نيازمند اينگونه سندسازى بوده، به ويژه از كسانى كه گفته شده، حسن از آنها چيزى نشنيده، مانند ابوهريره و امثال او. بدين خاطر، احاديثى را كه از ابوهريره روايت كرده، در رديف احاديث منقطع برشمردهاند، و خدا داناتر است.»٢٥
حسن بصرى چون خود را نيازمند بيان اينگونه سخنان مىديده، براى آنها سندسازى كرده و گفته است اين مطلب را از فلان كس روايت مىكنم، و آن را به صورت حديث درآورده است. بويژه آنگاه كه از ابوهريره و امثال او روايت كرده، در حالى كه هيچيك از آنان را نديده است.
همچنين در طبقات ابن سعد با سند خود از على بن زيد روايت كند كه گويد: «من خود حديثى را كه براى حسن گفته بودم ديدم كه براى ديگران روايت مىكند. به او گفتم: اى ابا سعيد! چه كسى اين حديث را براى شما روايت كرده؟ گفت: نمىدانم! گويد: گفتم: من آن را براى تو روايت كردم.»
نيز روايت شده كه به حسن گفتند: اين فتواهايى كه در امور مختلف صادر مىكنى از احاديثى است كه شنيدهاى يا رأى و ديدگاه خودت را مىگويى؟ گفت: «نه به خدا، هر چه فتوا مىدهم مبناى نقلى ندارد، ولى رأى و نظر ما براى آنها بهتر از رأى و ديد خودشان است.»٢٦
يكى از شاگردان مكتب حسن بصرى، واصل بن عطاء [متوفاى: ١٣١ هجرى] بنيانگذار مذهب اعتزال و ديگرى ابن ابىالعوجاء زنديق معروف است.
به ابن ابىالعوجاء گفتند: مذهب استادت [حسن] را رها كردى و در راهى افتادى كه هيچ اصل و ريشه و حقيقتى ندارد! وى گفت: «استاد من درهم و برهم بود. گاهىقدرى مسلك بود و زمانى جبرى، و گمان ندارم بر مذهب واحدى استوار ماندهباشد.»
ابن ابىالعوجاء را فرماندار كوفه در سال ١٥٥ هجرى به خاطر كفر و زندقهاش اعدام كرد. وى به هنگام اعدام گفت: «اكنون مرا مىكشيد، بدانيد كه من چهار هزار حديث جعل كردهام كه حلال خدا را در آنها حرام و حرام خدا را حلال كردهام، روز روزهتان را به افطار و افطارتان را به روزه بدل نمودم.»٢٧
ج) يزيد بن ابان رقاشى
قصهپرداز بصرى، زاهدِ گريانِ نابخرد
در تهذيب الكمال مزّى و تهذيب التهذيب ابن حجر، در شرح حال وى مطالبى آوردهاند٢٨كه فشرده آن چنين است:
الف) زهد او
او خود را به قدرى گرسنه و تشنه داشت تا جسمش نحيف، بدنش تكيده و رنگش دگرگون شد. مىگريست و همنشينان خود را مىگريانيد و مىگفت: بياييد تا بر آب خنك در روز تشنگى بگرييم! و مىگفت: سلام بر آب سرد در وقت ظهر! راوى گويد: وى كارهايى مىكرد كه رسول خدا(ص)، نه فرموده و نه عمل كرده بود. در حالى كه خداى سبحان فرموده:
قُلْ مَنْ حَرَّمَ زينَةَ اللَّهِ الَّتي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِيَ لِلَّذينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا…؛٢٩
بگو چه كسى زينتهاى خدا و روزيهاى طيب و پاكيزهاى را كه براى بندگانش بيرون آورده، حرام كرده است؟ بگو: آنها براى كسانى است كه ايمان آوردند، در زندگانى دنيا….
ب) ديدگاه و ارزش روايات او
در اعتقاد «قَدَرى مسلك» و در نقل روايت «ضعيف» بود٣٠.
از شعبه روايت كردهاند كه گويد: «اگر راهزنى كنم نزد من بهتر است تا از وى روايت نمايم.» و گويد: «اگر زنا نمايم بيشتر دوست دارم تا از او روايت كنم.»
درباره «احاديث» او گفتهاند: «حديثاش منكر و ناشناخته است. حديث او متروك و رها شده است، حديث او نوشته نمىشود!»
ابو حاتم گويد: «واعظى گريان بود و از انس بسيار روايت مىكرد، رواياتى كه جاى نظر و تأمل دارد. حديث وى ضعيف است.»
در تهذيب التهذيب است كه ابن حبان گويد: «وى از بهترين بندگان خدا در شبزندهدارى و گريه بود، ولى از حفظ و ضبط درستِ حديث به خاطر اشتغال به عبادت، غفلت كرد، به گونهاى كه سخن حسن را وارونه كرده و آن را به روايت انس از رسول خدا(ص) تبديل مىكرد، بدين خاطر، نقل روايت از او روا نيست، مگر براى اظهار شگفتى!» يزيد بن ابان رقاشى پيش از سال ١٢٠ هجرى وفات كرد.٣١
نقد و بررسى متون روايات گذشته
نخست: روايت وهب بن منبّه
فشرده روايت وهب اين بود كه، داود(ع) روزى را براى عبادت برگزيد و با خود خلوت كرد و به خواندن تورات پرداخت. كبوترى طلايين، نمودار شد و روبرويش نشست. خواست آن را بگيرد، پر زد و اندكى دورتر نشست. پيوسته تعقيباش كرد تا از بالا همسر اوريا همسايهاش را ديد كه در حال شستشوى خويش است. از زيبايى و جمالش در شگفت آمد. آن زن متوجه شد و بدنش را با پراكندن موهايش مستور كرد. داود بيش از بيش مفتون وى شد و نقشه كشتن شوهرش را كه در جبهه بود طرح و به اجر گذارد. سپس با وى ازدواج كرد. بدين خاطر، آن دو فرشته بر بالاى او در محراب ظاهر شدند و بقيه داستان كه در قرآن كريم آمده است. اينك بررسى متن روايت:
در اين روايت، يك جا آمده است: «قال وهب؛ وهب گفت»، و جاى ديگر گويد: «فى ما يزعم اهل الكتاب؛ در اعتقاد و پندار اهل كتاب» و با اين عبارت، خود را از عهده روايت آن رهانيده است.
ما به تورات كه مراجعه كرديم ديديم اين داستان در سِفْر صموئيل دوم چنين آمده كه، داود از بالاى خانه خود يتشبع همسر اوريا را مىبيند و به شگفت مىآيد. وى را به خانه خود مىآورد و با او همبستر مىشود. زن از او به زنا – پناه بر خدا! – باردار مىشود. تا آخر داستان.
از مقايسه روايت وهب با آنچه در سِفْر صموئيل تورات آمده، آشكار مىگردد كه وهب بخشى از داستان را از تورات و بخش ديگر را از ساير كتابهاى اسرائيلى كه خوانده – چنانكه خود از آن خبر داده – برگرفته است. اينگونه روايات را در علم دراية [حديث شناسى]، روايات اسرائيلى يا اسرائيليات مىنامند.
دوم: روايت حسن بصرى
فشرده روايت حسن همان فشرده روايت وهب است. جز آنكه حسن بصرى در ابتداى داستان بر آن افزوده كه: «داود روزها را چهار بخش كرده بود»، و ما نمىدانيم كه اين را از پندار خود بر آن افزوده يا از ديگر راويان اسرائيليات گرفته است؟
به هر حال، حسن بصرى براى اين روايت خود سندى نشان نداده و آن را مرسل [بدون سند] ذكر كرده است. در حالى كه اگر به هنگام روايت، مدرك آن را بيان مىداشت و مىگفت آن را از روايت وهب بن منبه يا ديگر راويان اسرائيليات نقل مىكند، كار آسان مىشد و پژوهشگران از مدرك روايت آگاه مىشدند و به سادگى درمىيافتند كه اين از روايات اسرائيلى است. ولى با پوشيده داشتن سند، كار اين روايت را بر محققان پيچيده كرده است. بويژه كه او در مكتب خلفا امامِ امامان عقايد به شمار است، روايت وى بر فهم عقايد اسلامى اثرى دو چندان مىگذارد.
بيشتر راويانِ روايات اسرائيلى همان مىكنند كه حسن بصرى كرده و روايات اسرائيلى را مرسل و بدون سند و مدرك مىآورند. و بدين خاطر، كار اين روايات بر غير متخصصين و آنان كه علم دراية الحديث نمىدانند، پوشيده مىماند.
سوم: روايت يزيد رقاشى
يزيد بن ابان گويد: اين روايت را از انس صحابى و وى آن را از رسول خدا(ص) شنيده است. و بدين وسيله، بر انس و بر رسول خدا(ص) دروغ بسته است، و در همان حال در جامعه اسلامى فردى زاهد و عابد و گريان به شمار است. حال، اثر رواياتى كه امثال يزيد بن ابانِ عابد و زاهد در مواعظ و قصههاى خود به خورد مردم مىدهند چه مقدر است، خدا مىداند و بس! و آيا افراد ناوارد و غير متخصص در علم دراية مىتوانند بفهمند كه يزيد رقاشى آنچه را از حسن بصرى شنيده به انس و رسول خدا(ص) نسبت داده است؟ بويژه كه مفسران بعدى مانند طبرى [متوفاى ٣١٠ هجرى] تا سيوطى [متوفاى ٩١١ هجرى] نيز يكى پس از ديگرى اينگونه افسانهها را در قالب حديث وارد تفسيرهاى خود كردهاند!
نقل روايات اسرائيلى و ساختگى، تنها به افرادى كه در اينجا نام برديم، محدود نگردد. بلكه اينگونه روايات را از ديگر صحابه و تابعين نيز، روايت كردهاند. مانند:
١. عبداللَّه بن عمرو بن عاص: وى كه دو خُرجين از كتابهاى اهل كتاب را در يكى از غزوات به دست آورده بود، بدون اشاره به هر گونه مدركى از آنها روايت مىكرد.
٢. تميم دارى: او ابتدا راهب نصرانى بود، سپس اسلام آورد و در مسجد رسول خدا(ص) در روز جمعه پيش از خطبه عمر بن خطاب، براى مردم قصه مىگفت. اين قصهگويى در زمان عثمان به هفتهاى دو روز گسترش يافت.
٣. كعب الأحبار: در زمان عمر اسلام آورد، و از علماى مسلمان عصر عمر و عثمان به شمار آمد.
پس از آن نوبت به گروه بعدى رسيد كه اين روايات اسرائيلى را از گروه پيشين گرفته و براساس آنها به تفسير قرآن پرداختند. مانند:
١. مقاتل بن سليمان مروزى [متوفاى ١٥٠ هجرى]
وى از مفسران مشهور كتاب خدا در مكتب خلفاست. شافعى درباره او گويد: مردم همگى روزىخوار سه نفرند: مقاتل بن سليمان در تفسير، زهير بن ابىسلمى در شعر، و ابوحنيفه در كلام.
حال، اين آقاى مقاتل چه مقدار از اسرائيليات را در روايات مورد اعتماد مكتب خلفا جاسازى كرده، و چه مقدار از خود ساخته و به صحابه رسول خدا(ص) نسبت داده، خدا مىداند و بس!٣٢
نتيجه اين بررسيها وهب بن منبّه آن روايت دروغين را كه اهل كتاب بر نبى خدا داود(ع) بسته بودند، با اشاره صريح به مدرك آن، از كتب آنها روايت كرد. حسن بصرى همان روايت را بدون اشاره به مدرك، منتقل كرد، و محدث قصهگوى زاهد عابد گريان نابخرد، يزيد بن ابان رقاشى، فريبكارانه آن را به انس و رسول خدا(ص) نسبت داد.
تدليس و فريبكارى در اسناد روايات اسرائيلى و نسبت دادن آنها به صحابه، تنها به اين مورد و اين صحابى [انس] محدود نيست. اينگونه سندسازى را در رواياتى كه به پسرعموى رسول خدا(ص)، عبداللَّه بن عباس نسبت دادهاند، بسيار فراتر بردهاند، به گونهاى كه اگر بخواهيم به نقد و بررسى آن بپردازيم نيازمند بحثى مقارن و گسترده است و با مراجعه به صفحه پايانى تفسير سيوطى (الدر المنثور) برخى از قضيه آشكار مىگردد.
بدينگونه، منشأ خبر دروغين بسته شده بر داود(ع) را در قصههاى تورات يافتيم. اينگونه افسانههاى اسرائيلى، چنانكه ديديم، به تفاسير قرآن هم راه يافت و به تدريج ديدگاه نادرستى از سيره انبياء(ع) را فرا روى مسلمانان قرار داد.
تا اينجا، داستان دروغين ازدواج داود(ع) با بيوه اوريا و افترايى را كه در اين باره بر او بستند، و منشأ نشر اين تهمت را، بيان داشتيم. داستان صحيح اين ازدواج و ازدواج رسول خدا(ص) با زينب دختر جحش، مطلقه زيد بن حارثه، چنان است كهمىآيد:
ازدواج رسول خدا(ص) با زينب در روايت
خازن در تفسير آيه «وَ تُخْفي في نَفْسِكَ…» گويد: صحيحترين سخن در اين باره روايت سفيان بن عينيه از على بن زيد بن جدعان است. وى گويد: زين العابدين على بن الحسين از من پرسيد: «نظر حسن بصرى در باره اين آيه چيست؟ اينكه فرموده: «وَ تُخْفي في نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْديهِ وَ تَخْشَى النَّاسَ وَ اللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاه» گفتم: مىگويد: «هنگامى كه زيد نزد رسول خدا(ص) آمد و گفت: «اى رسول خدا! من مىخواهم زينب را طلاق گويم» پيامبر به شگفت آمد و فرمود: «همسرت را نگهدار و از خدا بترس.»
على بن الحسين گفت: «چنين نيست. زيرا، خداوند عز و جل آن حضرت را آگاه كرده بود كه زينب به زودى از زنان وى خواهد شد، و زيد او را طلاق خواهد داد، لذا هنگامى كه زيد آمد و گفت: «من مىخواهم زينب را طلاق گويم»، و پيامبر به او فرمود: «همسرت را نگهدار»، خداوند او را مورد عتاب قرار داد و فرمود: «چرا گفتى همسرت را نگهدار، من كه تو را آگاه كرده بودم كه زينب به زودى از زنان تو خواهد شد؟»
خازن گويد: «اين بيان، بهترين بيانها و زيبنده حال انبياست، و با معناى ظاهر آيه همسو و هماهنگ مىباشد…»
مشروح داستان ازدواج زينب با زيد و سپس با رسول خدا(ص) در آيات و روايات، چنان است كه مىآيد.
آيات وارد درباره ازدواج رسول خدا(ص) با زينب خداوند سبحان در سوره احزاب مىفرمايد:
وَ ما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَى اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَ مَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً مُبينا×وَ إِذْ تَقُولُ لِلَّذي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَ اتَّقِ اللَّهَ وَ تُخْفي في نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْديهِ وَ تَخْشَى النَّاسَ وَ اللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ فَلَمَّا قَضى زَيْدٌ مِنْها وَطَراً زَوَّجْناكَها لِكَيْ لا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنينَ حَرَجٌ في أَزْواجِ أَدْعِيائِهِمْ إِذا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَراً وَ كانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولا× ما كانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ فيما فَرَضَ اللَّهُ لَهُ سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَ كانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَراً مَقْدُوراً× الَّذينَ يُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ وَ يَخْشَوْنَهُ وَ لا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلاَّ اللَّهَ وَ كَفى بِاللَّهِ حَسيباً× ما كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ وَ لكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَ خاتَمَ النَّبِيِّينَ وَ كانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَليما؛٣٣
هيچ مرد و زن مؤمنى، در برابر فرمان خدا و رسول او، اختيارى از خود ندارند. و هر كس خدا و رسولش را نافرمانى كند، آشكارا گمراه شده است× و چون به آنكه خدا انعامش داده و تو گرامىاش داشتى، مىگفتى: «همسرت را نگهدار و از خدا بترس»، و چيزى را كه خدا آشكارش مىكند، در خود پنهان مىداشتى، و از مردم مىترسيدى، و خدا سزاوارتر است كه از او بترسى، و هنگامى كه زيد طلاقش گفت، او را به ازدواج تو درآورديم تا مؤمنان در ازدواج با همسران پسرخواندهاشان – پس از طلاق – در تنگنا نباشند، و فرمان خدا قطعى و شدنى است× پيامبر در آنچه خدا نصيبش كرده، به هيچ روى در تنگنا نيست. اين سنتى الهى است كه در پيشينيان نيز بوده، و فرمان خدا حسابشده و دقيق است× آنان كه رسالتهاى الهى را تبليغ كرده و از خدا مىترسند، و از هيچكس جز خدا نمىترسند، و همان بس كه خدا حسابرس باشد× محمد پدر هيچيك از مردان شما نيست، ولى رسول خدا و خاتم انبياء است، و خداوند بر همه چيز آگاه است.
تأويل و معناى اين آيات در روايات مكتب خلفا طبرى در تأويل و معناى اين آيات از وهب بن منبه روايت كند كه گويد: رسول خدا(ص) زينب بنت جحش دخترعمه خود را به همسرى زيد بن حارثه درآورد. روزى رسول خدا(ص) به در خانه زيد رفت تا او را بخواند، باد پرده را كنار زد و زينب كه در اطاق بدون حجاب بود نمودار شد و رسول خدا(ص) را به شگفت آورد. چنين كه شد، زينب ناراحت گرديد… تا آخر داستان. پس، زيد نزد پيامبر آمد و گفت: اى رسول خدا! من مىخواهم از همسرم جدا شوم. فرمود: تو را چه مىشود؟ آيا نسبت به او مشكوك شدهاى؟ گفت: نه به خدا. هيچ شبههاى نسبت به وى ندارم. و جز خوبى نديدم… تا آخر داستان.٣٤
در اين باره روايت ديگرى نيز، با همين مضمون از حسن بصرى رسيده كه به زودى آن را در ضمن روايات اهلالبيت(ع) در تأويل و معناى اين آيات مىآوريم.
نقد و بررسى هر دو روايت
الف) بررسى سند
اين دو روايت از وهب بن منبه و حسن بصرى است كه ما پيش از اين شرح حالشان را بيان داشتيم. اضافه بر آن، اين دو نفر كه سالها پس از رحلت رسول خدا(ص) به دنيا آمدهاند، چگونه از داستانى كه در زمان رسول خدا(ص) پديد آمده آگاه شده و آن را به صورت ارسال، و بدون ذكر سند و مدرك، روايت كردهاند؟
ب) بررسى متن
اساس و پايه روايت بر آن است كه: جمال بىحجاب زينب در ديدارى ناگهانى، رسول خدا(ص) را به شگفت آورد و دوستدار آن شد كه زيد طلاقش گويد. و آن را در خود پنهان داشت.
در ساختگى بودن اين روايت همين بس كه بدانيم، زينب دخترعمه رسول خدا(ص) بود و حكم حجاب پس از ازدواج آن حضرت با وى نازل گرديد، و پيامبر(ص) پيش از آنكه به همسرى زيدش دهد، بارها و بارها او را ديده بود. پس، آنكه چنين گفته، يقيناً بر رسول خدا(ص) افترا بسته است. داستان صحيح و حقيقى در كتابهاى سيره چنان است كه مىآيد:
داستان ازدواج و طلاق زيد با زينب و ازدواج رسول خدا با او زيد بن حارثه در دوران جاهليت به اسارت درآمد و در برخى از بازارهاى عرب فروخته و براى خديجه خريدارى شد. خديجه نيز، پيش از بعثت پيامبر(ص) وى را كه هشت ساله بود، به رسول خدا(ص) بخشيد. وى در نزد پيامبر(ص) بزرگ شد و خويشاوندانش از حال وى آگاه شدند. پدر و عمويش به مكه آمدند تا «فِدا» داده و آزادش كنند. نزد پيامبر رفتند و گفتند: اى فرزند عبدالمطلب! اى پسر هاشم! اى زاده آقاى قوم خود! براى آزادى فرزندمان نزد تو آمدهايم، بر ما منت گذار و در فِداى او با ما نيكويى كن! پيامبر فرمود: چه كسى را مىگوييد؟ گفتند: زيد بن حارثه را، رسول خدا(ص) فرمود: چرا راه ديگر را اختيار نكنيم؟ گفتند: چه راهى؟ فرمود: او را صدا بزنيد و مختارش بگذاريد، اگر شما را برگزيد با شما باشد و اگر مرا برگزيد، به خدا سوگند من كسى نيستم كه ديگرى را بر آنكه مرا برگزيده، ترجيح دهم. گفتند: به راستى كه احسان و بخشش تو بر ما بسى فراتر از مرز انصاف است. رسول خدا(ص) زيد را فرا خواند و فرمود: آيا اينان را مىشناسى؟ گفت: آرى، اين پدرم مىباشد و اين عمويم. فرمود: من نيز، همانم كه شناختهاى و رفتارم را با خودت ديدهاى. اكنون يا مرا انتخاب كن يا اينان را!
زيد گفت: من اينها را نمىخواهم. من كسى نيستم كه احدى را بر شما ترجيح دهم، شما براى من به جاى پدر و عمو هستيد! گفتند: واى بر تو اى زيد! تو بردگى را بر آزادى و بر پدر و بستگانت ترجيح مىدهى؟ گفت: آرى، من از اين مرد چيزى ديدهام كه هرگز كسى را بر او ترجيح نخواهم داد. رسول خدا كه چنين ديد، زيد را به سوى حجر اسماعيل – در بيتالحرام – برد و فرمود: اى حاضران! گواه باشيد كه زيد فرزند من است؛ از من ارث مىبرد و از او ارث مىبرم! پدر و عمويش كه اين صحنه را ديدند جانشان آرام گرفت و بازگشتند.٣٥
زيد بن حارثه پس از آن واقعه به رسول خدا منسوب شد و وى را زيد بن محمد مىگفتند و رسول خدا(ص) كنيز و دايه خود بره حبشى را به عقد او درآورد. او پيشتر با عبيد حبشى ازدواج كرده بود. اين زن ابتدا ايمن را به دنيا آورد و به امايمن مشهور شد و سپس در مكه اسامة بن زيد را به دنيا آورد.٣٦
اين، داستان «پسر خواندگى» زيد از سوى رسول خدا(ص) بود. داستان ازدواج زيد با زينب بدينگونه است كه مىآيد:
ازدواج زيد با زينب دختر عمه رسول خدا(ص) پس از هجرت رسول خدا(ص) به مدينه، عدهاى از صحابه به خواستگارى زينب دختر اميمه و نوه عبدالمطلب رفتند. زينب برادرش را براى مشورت نزد رسول خدا(ص) فرستاد. پيامبر فرمود: وى درباره كسى كه كتاب خدا و سنت پيامبرش را به او بياموزد چه نظرى دارد؟ زينب پرسيد: او كيست؟ فرمود: زيد! زينب خشمگين شد و گفت: دختر عمه خودت را به غلامت مىدهى؟ من با او ازدواج نمىكنم! من از جهت ريشه و تبار از او برترم! من در قوم خود أيِّم و بىشوهر مىمانم!
خداوند متعال نيز [در پاسخ او] اين آيه را نازل فرمود:
وَ ما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَى اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَ مَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً مُبينا؛٣٧
هيچ مرد و زن مؤمنى را نشايد كه هرگاه خدا و رسولش حكمى را صادر كردند، خود را در كار خويش مختار بداند، و هر كس خدا و رسولش را نافرمانى كند، آشكارا گمراه شده است.
زينب راضى شد و رسول خدا(ص) او را – پس از امّايمن سياهپوست حبشى، مادر اسامة بن زيد – به همسرى زيد درآورد.
زينب، در عين حال، بر زيد برترى مىجست و با تيغ زبان او را مىگزيد و درشتى مىكرد. زيد نزد رسول خدا از وى شكوه مىنمود و مىكوشيد تا طلاقش گويد. مشيت و حكمت الهى نيز، بر آن بود كه پس از زيد، او را به ازدواج رسول خدا درآورد تا بدين وسيله، «پسرخواندگى» را در ميان مسلمانان بىاعتبار و ملغى نمايد، و پيامبر(ص) را به وسيله وحى از آن آگاه كرده بود. رسول خدا(ص) نيز، از آن مىترسيد كه مردم بگويند: همسر پسرش را به عقد خود درآورده است. بدين خاطر، وحى الهى را در ضمير خود پنهان داشت و به زيد – كه در طلاق زينب پافشارى مىكرد – فرمود: از خدا بترس و همسرت را نگهدار!
هنگامىكهزيد شديداًاز همسرش زينب به تنگآمد واورااطلاق گفت و عدّه طلاق وى پايان گرفت، آيات گذشته به يكباره بر رسول خدا(ص) نازل شد، و از آنچه به وقوع پيوسته بود خبرداد، وحكم «پسرخواندگى» درشريعتاسلام رابدينگونه روشنساخت.
فَلَمَّا قَضى زَيْدٌ مِنْها وَطَراً زَوَّجْناكَها لِكَيْ لا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنينَ حَرَجٌ في أَزْواجِ أَدْعِيائِهِم…× ما كانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِكُمْ وَ لكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَ خاتَمَ النَّبِيِّينَ…؛٣٨
پس هنگامى كه زيد او را طلاق گفت، وى را به ازدواج تو داديم تا مؤمنان در ازدواج با زنان «پسرخواندههاشان» – پس از طلاق در حَرَج و تنگنا نباشند…× محمد پدر هيچيك از مردان شما نيست، ولى رسول خدا و خاتم انبياست…
خداوند عزو جل به ديگر مؤمنان نيز، فرمود: وَ ما جَعَلَ أَدْعِياءَكُمْ أَبْناءَكُمْ ذلِكُمْ قَوْلُكُمْ بِأَفْواهِكُمْ وَ اللَّهُ يَقُولُ الْحَقَّ وَ هُوَ يَهْدِي السَّبيل× ادْعُوهُمْ لآِبائِهِمْ هُوَ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ فَإِنْ لَمْ تَعْلَمُوا آباءَهُمْ فَإِخْوانُكُمْ فِي الدِّينِ وَ مَواليكُم؛٣٩
[خداوند] پسرخواندههاى شما را فرزند شما قرار نداده، اين سخنى است كه شما بر زبان مىآوريد، و خداوند حق را مىگويد و به راه راست هدايت مىكند× آنان را به نام پدرانشان بخوانيد، اين نزد خدا عادلانه و پسنديدهتر است. و اگر پدرانشان را نمىشناسيد، آنان برادران دينى و دوستان شما هستند.
×××
تا اينجا دو نمونه از آياتى را كه دانشمندان – به خاطر روايات دروغين و افتراهاى بسته شده برانبياى الهى- درتأويل ومعناىآنهااشتباهكردهاند، آورديم.دربخش بعدى نمونههايى از ديگر آيات را كه برخى در تأويل و معناى آنهابهاشتباه رفتهاند، مىآوريم.
ب) آيات ديگرى كه در تأويل و معناى آنها اشتباه كردهاند ١. نسبت «عصيان» به آدم(ع) در سوره طه، آيه ١٢١ كه خداوند متعال فرموده: و عصى آدم ربه فغوى؛ آدم پروردگارش را نافرمانى كرد و سرگردان شد.
٢. سخن ابراهيم(ع) در سوره انبياء، درباره شكستن بتها كه گفت: بل فعله كبيرهم؛ بلكه بزرگترشان آنها را شكسته. در حالى كه خود وى آنها را شكسته بود. چنانكه خداى سبحان مىفرمايد:
فَجَعَلَهُمْ جُذاذاً إِلاَّ كَبيراً لَهُمْ لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُون× قالُوا مَنْ فَعَلَ هذا بِآلِهَتِنا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمين× قالُوا سَمِعْنا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقالُ لَهُ إِبْراهيمُ× قالُوا فَأْتُوا بِهِ عَلى أَعْيُنِ النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُون× قالُوا أَ أَنْتَ فَعَلْتَ هذا بِآلِهَتِنا يا إِبْراهيم× قالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبيرُهُمْ هذا فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كانُوا يَنْطِقُونَ× فَرَجَعُوا إِلى أَنْفُسِهِمْ فَقالُوا إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُون× ثُمَّ نُكِسُوا عَلى رُؤُسِهِمْ لَقَدْ عَلِمْتَ ما هؤُلاءِ يَنْطِقُون؛٤٠
او همه بتها را درهم كوبيد، جز بزرگترشان را، تا شايد به سوى او بازگردند× گفتند: چه كسى با خدايان ما اين چنين كرده، راستى كه او از ستمكاران است× گفتند: شنيديم جوانى آنها را ياد مىكرد كه ابراهيماش نامند× گفتند: او را در ديدگاه مردم آوريد تا شايد گواهى دهند× گفتند: تو با خدايان ما اين چنين كردهاى اى ابراهيم؟× گفت: بلكه بزرگترشان، اين چنين كرده است، از خودشان بپرسيد اگر سخن مىگويند× آنان به خود بازگشتند و گفتند: راستى كه شما خودتان ستمكاريد؟ سپس بر سرهايشان واژگون شدند [و گفتند:] تو خود مىدانى كه اينها سخن نمىگويند.
٣. خداوند در سوره يوسف مىفرمايد: مأموران وى به برادرانش گفتند: انكم لسارقون؛ شما دزدانيد. در حالى كه آنان «پيمانه» شاه را سرقت نكرده بودند. مشروح داستان در قرآن كريم چنين است:
فَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهازِهِمْ جَعَلَ السِّقايَةَ في رَحْلِ أَخيهِ ثُمَّ أَذَّنَ مُؤَذِّنٌ أَيَّتُهَا الْعيرُ إِنَّكُمْ لَسارِقُون× قالُوا وَ أَقْبَلُوا عَلَيْهِمْ ما ذا تَفْقِدُونَ× قالُوا نَفْقِدُ صُواعَ الْمَلِكِ وَ لِمَنْ جاءَ بِهِ حِمْلُ بَعيرٍ وَ أَنَا بِهِ زَعيمٌ× قالُوا تَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمْتُمْ ما جِئْنا لِنُفْسِدَ فِي الْأَرْضِ وَ ما كُنَّا سارِقين× قالُوا فَما جَزاؤُهُ إِنْ كُنْتُمْ كاذِبين× قالُوا جَزاؤُهُ مَنْ وُجِدَ في رَحْلِهِ فَهُوَ جَزاؤُهُ كَذلِكَ نَجْزِي الظَّالِمين× فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ قَبْلَ وِعاءِ أَخيهِ ثُمَّ اسْتَخْرَجَها مِنْ وِعاءِ أَخيهِ كَذلِكَ كِدْنا لِيُوسُفَ ما كانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ في دينِ الْمَلِكِ إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ وَ فَوْقَ كُلِّ ذي عِلْمٍ عَليم× قالُوا إِنْ يَسْرِقْ فَقَدْ سَرَقَ أَخٌ لَهُ مِنْ قَبْلُ فَأَسَرَّها يُوسُفُ في نَفْسِهِ وَ لَمْ يُبْدِها لَهُمْ قالَ أَنْتُمْ شَرٌّ مَكاناً وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما تَصِفُونَ×قالُوا يا أَيُّهَا الْعَزيزُ إِنَّ لَهُ أَباً شَيْخاً كَبيراً فَخُذْ أَحَدَنا مَكانَهُ إِنَّا نَراكَ مِنَ الْمُحْسِنين؛٤١
و هنگامى كه جهاز و بارشان را مجهز و آماده كرد، «پيمانه» را در بار برادرش جاى داد. سپس ندا كنندهاى فرياد زد: اى كاروانيان! شما دزدانيد!× آنان رو به مأموران كرده و گفتند: چه گم كردهايد؟× گفتند: پيمانه شاه را. و هر كس آن را بياورد، يك بار شتر دارد و من ضامن آنم× گفتند: به خدا سوگند شما مىدانيد كه ما براى فساد در زمين نيامدهايم، و ما سارق نيستيم× گفتند: اگر دروغ بگوييد كيفر دروغگو چيست؟× گفتند: كيفر او، هر كس كه در بارش يافته شد، خودش كيفر آن باشد. ما ستمكاران را اينگونه كيفر مىدهيم× يوسف پيش از بررسى بار برادرِ [مورد نظرش] به بررسى بار آنان پرداخت و سپس آن را از بار برادرش بيرون آورد، بدينگونه براى يوسف چاره ساختيم× او در قانون پادشاه [مصر] نمىتوانست برادرش را بگيرد مگر آنكه خدا بخواهد. درجات هر كس را بخواهيم بالا مىبريم و بالاتر از هر عالمى عالمترى مىباشد× گفتند: اگر سرقت كند، [عجيب نيست، چه] پيشتر نيز، برادرش دزدى كرد. يوسف آن را در خود پنهان داشت و براى آنها آشكارش نكرد. گفت: شما بدتريد، و خدا به آنچه نسبت مىدهيد داناتر است× گفتند: اى عزيز! وى را پدرى بسيار پير است، يكى از ما را به جاى او بگير، ما تو را از نيكوكاران مىبينيم.
٤. خداوند سبحان در سوره انبياء مىفرمايد: «ذا النون»، يونس پيامبر(ع) بر اين باور بود كه خداوند او را در تنگنا قرار ندهد. چنانكه فرموده:
وَ ذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ فَنادى فِي الظُّلُماتِ أَنْ لا إِلهَ إِلاَّ أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمين× فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَ نَجَّيْناهُ مِنَ الْغَمِّ وَ كَذلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنينَ؛٤٢
و ذا النون [يونس(ع)] هنگامى كه خشمگين رفت و چنان مىديد كه ما بر او سخت نگيريم. پس، در آن تاريكيها ندا داد كه: [خدايا!] هيچ الهى جز تو نيست، منزهى تو، من از ستمكاران بودم× پس، دعايش را اجابت كرديم و از اندوه نجاتش داديم، و مؤمنان را اينگونه رهايى مىبخشيم.
٥. خداوند در سوره فتح به خاتم انبياء(ص) فرموده: ما بعد از فتح «گناهان» گذشته و آينده تو را بخشيديم:
إِنَّا فَتَحْنا لَكَ فَتْحاً مُبيناً× لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَ ما تَأَخَّرَ وَ يُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَ يَهْدِيَكَ صِراطاً مُسْتَقيما× وَ يَنْصُرَكَ اللَّهُ نَصْراً عَزيزا؛٤٣
ما تو را پيروز كرديم، پيروزى آشكار× تا خداوند تبعات و پىآمدهاى گذشته و آيندهات را بپوشاند و نعمتش را بر تو تمام گرداند و تو را به راه راست هدايت نمايد× و خداوند ياريت مىكند، يارى شكستناپذير.
×××
اينگونه آيات و امثال آنها، آياتى است كه برخى افراد، تأويل و معناى درست آنها را درنيافتهاند، و ما به زودى بعد از تفسير واژهها و برخى مصطلحات – به يارى خدا – به بررسى آنها خواهيم پرداخت.
تفسير برخى واژهها و مصطلحات نخست: تعريف مصطلحات بحث الف) اوامر و نواهى خداوند
مخالفت با برخى از اوامر و نواهى خداوند، تنها آثار دنيايى دارد، و به حيات اخروى سرايت نمىكند، مانند اين دستور خداى متعال كه مىفرمايد: كُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا؛ بخوريد و بياشاميد و اسراف و زيادهروى نكنيد.٤٤
اسراف، درگذشتن از حد و اندازه است. در هر كارى كه انسان مىكند، مانند: زياد خوردن و بسيار نوشيدنِ پاكيزهها كه اثر مخالفت با اينگونه اوامر الهى، در همين زندگى دنيا بر انسان آشكار مىگردد، و به آخرت وى نمىرسد. اينگونه اوامر و نواهى را، «امر و نهى ارشادى» گويند.
نوع ديگر «امر و نهى» آن است كه فعلِ خواسته شده «واجب» و الزامى، و ترك آن «حرام» است. و نيز، انجام فعلِ نهى شده، «حرام» مىباشد. اينگونه «اوامر و نواهى» است كه آثار مخالفت با آنها به روز قيامت كشيده شده و سبب عذاب انسان مىگردد، و آنها را «امر و نهى مولوى» نامند.
ب) ترك اولى
برخى اعمالى كه انسان انجام مىدهد به گونهاى است كه اگر ضد آن را انجام دهد، بهتر است. ترك اين بهتر را «ترك اولى» نامند. دو نمونه از «ترك اولاى» انبياء(ع) را كه در قرآن كريم آمده، به زودى نشان خواهيم داد.
ج) معصيت
«معصيت» نافرمانى، خروج از طاعت و انجام ندادن امر و فرمان است.
واژه «أمر» در تركيب جمله و كلام، گاهى با يكى از مشتقات معصيت مىآيد. مانند:
١. سخن موسى(ع) به آنكه قصد همراهىاش را داشت [خضر(ع)] كه به وى گفت:
سَتَجِدُني إِنْ شاءَ اللَّهُ صابِراً وَ لا أَعْصي لَكَ أَمْرا؛٤٥
به زودى اگر خدا بخواهد – مرا صابر و شكيبا مىيابى و هيچ «امر» تو را عصيان و نافرمانى نكنم.
٢. در معرفى فرشتگان مأمور بر جهنم مىفرمايد:
عَلَيْها مَلائِكَةٌ غِلاظٌ شِدادٌ لا يَعْصُونَ اللَّهَ ما أَمَرَهُمْ وَ يَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُون؛٤٦
موكلان بر جهنم فرشتگانى خشن و سختگيرند كه هرگز خدا را در آنچه «امر»شان فرموده «عصيان» نكنند، و هر چه را مأمور شدند انجامدهند.
در برخى موارد زير، واژه «امر» به خاطر وضوح معنى در كلام نمىآيد. مانند: فعصى آدم ربه؛ آدم پروردگارش را عصيان كرد. يعنى آدم «امر»٤٧پروردگارش را عصيان كرد.
گاهى نيز، نام آنكه «امر»ش «عصيان» شده، ذكر نشده. مانند آنچه در داستان فرعون در سوره نازعات فرموده: فكذب و عصى؛ پس تكذيب كرد و عصيان نمود.٤٨
د) ذنب
حقيقت ذنب، دنباله و پىآمد اعمال است؛ پىآمدى كه در آينده به انسان مىرسد. اين پىآمد گاهى ويژه اعمال دنيايى است، اعمالى كه انسان را در تيررس كسانى قرار مىدهد كه توان زيان رساندن بر او را دارند. چنانكه در حكايت سخن موسى(ع) در مناجات با پروردگارش در سوره شعرا فرموده:
وَ إِذْ نادى رَبُّكَ مُوسى أَنِ ائْتِ الْقَوْمَ الظَّالِمين× قَوْمَ فِرْعَوْنَ أَ لا يَتَّقُون× قالَ رَبِّ إِنِّي أَخافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ× وَ يَضيقُ صَدْري وَ لا يَنْطَلِقُ لِساني فَأَرْسِلْ إِلى هارُونَ× وَ لَهُمْ عَلَيَّ ذَنْبٌ فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ× قالَ كَلاَّ فَاذْهَبا بِآياتِنا إِنَّا مَعَكُمْ مُسْتَمِعُونَ؛٤٩
و هنگامى كه پروردگارت به موسى فرمود: به سوى آن قوم ستمكار برو× قوم فرعون، آيا پرهيز نمىكنند× گفت: پروردگارا! من مىترسم تكذيبم كنند× سينهام تنگ و زبانم نارساست، اين رسالت را به هارون واگذار× و آنان را بر من «ذنب» و پىآمدى است كه مىترسم [به خاطر آن] مرا بكشند× فرمود: نه چنان است! هر دو نفر برويد، با آيات و نشانههاى ما، ما با شماييم و مىشنويم.
فعل [و ذنب ] موسى(ع) كشتن آن مرد قبطى بود كه داستان آن در آيات سوره قصص چنين است:
وَ دَخَلَ الْمَدينَةَ عَلى حينِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِها فَوَجَدَ فيها رَجُلَيْنِ يَقْتَتِلانِ هذا مِنْ شيعَتِهِ وَ هذا مِنْ عَدُوِّهِ فَاسْتَغاثَهُ الَّذي مِنْ شيعَتِهِ عَلَى الَّذي مِنْ عَدُوِّهِ فَوَكَزَهُ مُوسى فَقَضى عَلَيْهِ قالَ هذا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبين× قالَ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسي فَاغْفِرْ لي فَغَفَرَ لَهُ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحيم× قالَ رَبِّ بِما أَنْعَمْتَ عَلَيَّ فَلَنْ أَكُونَ ظَهيراً لِلْمُجْرِمينَ× فَأَصْبَحَ فِي الْمَدينَةِ خائِفاً يَتَرَقَّبُ فَإِذَا الَّذِي اسْتَنْصَرَهُ بِالْأَمْسِ يَسْتَصْرِخُهُ قالَ لَهُ مُوسى إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبين× فَلَمَّا أَنْ أَرادَ أَنْ يَبْطِشَ بِالَّذي هُوَ عَدُوٌّ لَهُما قالَ يا مُوسى أَ تُريدُ أَنْ تَقْتُلَني كَما قَتَلْتَ نَفْساً بِالْأَمْسِ إِنْ تُريدُ إِلاَّ أَنْ تَكُونَ جَبَّاراً فِي الْأَرْضِ وَ ما تُريدُ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْمُصْلِحينَ× وَ جاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَى الْمَدينَةِ يَسْعى قالَ يا مُوسى إِنَّ الْمَلَأَ يَأْتَمِرُونَ بِكَ لِيَقْتُلُوكَ فَاخْرُجْ إِنِّي لَكَ مِنَ النَّاصِحين× فَخَرَجَ مِنْها خائِفاً يَتَرَقَّبُ قالَ رَبِّ نَجِّني مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمينَ؛٥٠
و[موسى] روزى بدون اطلاع وارد شهر شد و دو مرد را در حال نزاع ديد، يكى هوادار وى و ديگرى دشمن وى. آنكه هوادارش بود موسى را بر عليه دشمنش به يارى طلبيد. موسى مشتى بر او نواخت و هلاكش نمود. گفت: اين از عمل شيطان است كه او دشمن گمراهكننده آشكار است× گفت: پروردگارا! من بر خود ستم كردم پس بر من بپوشان و خداوند برايش پوشانيد كه او پوشاننده بخشايشگر است× گفت: پروردگارا! به خاطر نعمتى كه ارزانىام داشتى هرگز پشتيبان ستمكاران نخواهم شد× پس، در شهر بيمناك و مراقب بود كه ديد آنكه ديروز بياريش خواسته بود [باز هم] از وى مدد مىجويد! موسى به او گفت: به راستى كه تو آشكارا گمراهى× و چون خواست تا بر آنكه دشمن هردوشان بود يورش برد، گفت: اى موسى! تو مىخواهى مرا بكشى، همانگونه كه ديروز يك نفر را كشتى؟ تو قصد آن دارى كه در زمين ستمكارى كنى و نمىخواهى از اصلاحگران باشى× [در اين حال بودند كه] مردى شتابان از انتهاى شهر آمد و گفت: اى موسى! سردمداران در حال مشورت براى كشتن تو هستند، بيرون برو كه من از خيرخواهان تو هستم× پس، در حال بيم و انتظار از شهر بيرون شد و گفت: پروردگارا! مرا از اين قوم ستمگر رهايى بخش.
بارى، فعل موسى(ع)، يعنى كشتن آن شخص قبطى، «پىآمد» دنيايى داشت كه آن هم مشورت فرعونيان براى كشتن وى بود.
اما تبعات و پىآمدهاى اوامر و نواهى «مولوىِ» خداوند غالبا در عالم آخرت به انسان مىرسد. گاهى نيز، در دنيا و آخرت هر دوست كه آن، گناه گستاخانه بنده در برابر پروردگار خويش است.
دوم: تعريف و شرح برخى واژهها الف) ذا الأيد: قدرتمند، توانا.
ب) أوّاب: توّاب، بازگشت كننده از خطا و گناه.
ج) لا تشطط: ستم مكن، منحرف مشو.
د) أكفلنيها: به من واگذارش كن، تحت كفالت من قرارش ده.
ه’) عزَّنى فى الخطاب: در سخن با من درشتى مىكند.
و) الخُلطاء: دوستان، معاشران، شريكان.
ز) ظَنَّ: پنداشت، گمان كرد، يقين نمود. ظن چيزى است كه از دلايل و نشانهها به دست مىآيد و گاهى به درجه يقين مىرسد. مانند: و ظنّ داود أنما فتنّاه؛ داود يقين كرد كه ما او را امتحان كرديم.
ح) فَتَنّاه: امتحانش كرديم. فتنه، يعنى امتحان.
ط) خَرَّ: به رو درافتاد، از بالا سقوط كرد، ناگهان به ركوع يا سجده درآمد.
ى) أنابَ: رجوع كرد، بازگشت، از گناه توبه كرد.
ك) غفرنا: پوشانديم، غفر اللَّه ذنوبه، يعنى خداوند گناهان او را پوشانيد و مستور نمود، يعنى آثار دنيايى و آخرتى آن را محو كرد.
ل) زُلفى: قرب و منزلت و نزديكى.
م) مآب: بازگشتگاه، محل مراجعت.
ن) خليفه: جانشين [و خليفه خدا در زمين، جانشين خدا در آن است] و آنچه گفته شده كه مقصود از «خليفة اللَّه» در قرآن كريم، نوع انسان است، صحيح نيست. بلكه «خليفة اللَّه» در روى زمين تنها همان امام منصوب است كه خداوند او را براى هدايت مردم و قضاوت در ميان آنان برگزيده است. اين معنى در سخن خداى متعال به داود(ع) آشكار است: يا داود انا جعلناك خليفة فى الأرض فاحكم بين الناس بالحق؛ اى داود! ما تو را خليفه و جانشين در روى زمين قرار داديم. پس، ميان مردم به حق قضاوت كن.
س) الخِيَرَة: ترجيح دادن، حق گزينش، بهترگزينى.
ع) وَطَرَ: نياز، اهتمام. قَضى وَطَرَه: نيازش را برآورد به او دست يافت.
ف) أدعياؤهم: فرزندخواندههاشان، مفرد آن مىشود: الدعى، يعنى كسى كه به قومى منسوب مىگردد و از آنان نيست. بارزترين مصداق آن، «فرزندخوانده» است.
ص) سنة اللَّه: نظام الهى، حكم خداوشريعتى كه بر پيامبران پيشين فرستاده است.
ق) قدراً مقدوراً: تدبير به اندازه.
ر) جُذاذاً: قطعهقطعه، شكسته شده.
ش) فتى: جوان نورسيده، جوان بانشاط. مرد كامل، و نيز به غلام و كنيز از روى محبت «فتى» گويند.
ت) نَكَسُوا: سرشكسته شدند، سرافكنده شدند.
ض) السقاية: ظرف آب خوردن، پيمانه.
ظ) ألعير: كاروان و كاروانيان.
غ) صُواع: همان «سقاية» قبلى است، پيمانه.
خ) زعيم: ضامن، كفيل.
سوم: تأويل و معناى آيات
در بيان تأويل و معناى آيات، ابتدا تأويل و معناى برخى موارد را،متناسب بامعناى لغوى بيان مىداريم و سپس به روايات امامان اهلالبيت(ع) در اين باره مىپردازيم.
تأويل و معناى آيات گذشته براساس معناى واژهها در لغت عرب
الف) داستان ابراهيم(ع) و شكستن بتها ابراهيم(ع) كه پس از شكستن بتها گفت: بل فعله كبيرهم هذا؛ بلكه بزرگشان اينچنين كرده، آن حضرت «توريه» فرمود و سخن را مشروط و دو پهلو بيان داشت تا آنان را به خود آورد، و لذا به دنبال آن فرمود: فَاسْئَلُوهُم إنْ كانُوا يَنْطِقُون؛ از خودشان بپرسيد اگر سخن مىگويند، يعنى: اگر سخن مىگويند، بزرگشان چنين كرده است! و اين از پاسخ بتپرستان به ابراهيم(ع) دانسته مىشود كه گفتند:لَقَدْ عَلِمْتَ ما هؤُلاءِ يَنْطِقُون؛ تو خود مىدانى كه اينها سخن نمىگويند٥١.
ب) داستان يوسف و برادران اينكه مأموران يوسف(ع) به برادرانش گفتند: أَيَّتُهَا الْعيرُ إِنَّكُمْ لَسارِقُون؛ اى كاروانيان شما سارقانيد! اين سخنى درست [اما با توريه] بود، زيرا آنان – در گذشته – يوسف را از پدرش دزديده بودند.
اما درباره «پيمانه» شاه نيز گفتند: نَفْقِدُ صُواعَ الْمَلِك؛ پيمانه شاه را گم كردهايم، و نگفتند: پيمانه شاه سرقت شده كه در اين سخن نيز «توريه» شده است.٥٢
ج) داستان رسول خدا(ص) پس از فتح خداوند سبحان در سوره فتح فرموده:
إِنَّا فَتَحْنا لَكَ فَتْحاً مُبيناً× لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَ ما تَأَخَّرَ وَ يُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكَ وَ يَهْدِيَكَ صِراطاً مُسْتَقيما× وَ يَنْصُرَكَ اللَّهُ نَصْراً عَزيزا؛٥٣
ما تو را فتح و پيروزى روشن داديم× تا خداوند تبعات و پىآمدهاى گذشته و آيندهات را بر تو بپوشاند، و نعمتش را بر تو تمام گرداند، و به راه راست هدايتت نمايد× و خداوند ياريت مىكند، يارى شكستناپذير.
شرح و تفسير واژهها
الف) فَتَحْنا: گشوديم. مراد از فتح در اينجا، صلح حديبيه است. خداوند از آن رو فتح و فيروزىاش فرموده، كه عزت و شوكت مشركان قريش را درهم شكست، و قدرت دشمنى با رسول خدا(ص) و آماده كردن سپاه را از آنان گرفت، و راه ورود پيامبر(ص) به مكه را گشود و آن را فتح كرد.
ب) لِيَغْفر: تا بپوشاند. غفران: پوشاندن.
ج) ذنبك: دنباله و پىآمد كارت. راغب اصفهانى گويد: «ذنب» در اصل، گرفتن دنباله و ذنب هر چيز است. «أذنبته» يعنى: دنبال او را گرفتم. كاربرد اين واژه در كارهايى است كه آينده وخيم و ناهنجار دارند. جمع «ذنب»٥٤ذنوب است.
تأويل و معناى آيه براساس معناى لغوى از جمله اخبار «صلح حديبيه»، روايت مغازى واقدى است كه فشرده آن چنين است:
…و عمر به سوى رسول خدا(ص) خيز برداشت و گفت: آيا ما مسلمان نيستيم؟ فرمود: «چرا.» گفت: پس چرا در دينمان به پستى و زبونى تن دهيم؟ رسول خدا(ص) فرمود: «من بنده خدا و فرستاده او هستم و هرگز نافرمانىاش نكنم و هرگز ضايعم نكند.» و عمر پيوسته رسول خدا(ص) را پاسخ مىگفت. سپس با ابوبكر و ابوعبيده -در اين باره به گفتگو پرداخت و آنها پاسخش داده و نظرش را رد كردند. عمر خود در اين باره گويد: در آن روز چيزى از شك و ترديد بر من وارد شد، و به گونهاى به پيامبر بازگشتم كه هرگز بمانند آن نكرده بودم… تا آخر روايت.٥٥
اين سوره نازل شد واعلام داشت كه صلح حديبيه براى رسولخدا(ص) ومسلمانان عين فتح و فيروزى است، و آنچه را كه مشركان پىآمد و دنباله كارهاى پيامبر(ص) و گناه او به شمار آوردهاند، يعنى: سفيه خواندن آنها و كوبيدن بتهايشان در مكه، و كشتن آنها در جنگ بدر و احد و… خداوند به وسيله اين صلحِ فتحآور، همه را پوشاند. و جمله: ما تقدّم من ذنبك و ما تأخّر در اين سوره از جهت معنى به مانند جمله: و لهم علىَّ ذنب و اخاف ان يقتلون در سوره شعراست. يعنى: ذنب و گناه و پىآمد كار به نظر مشركان و فرعونيان، و نه ذنب و گناه حقيقى و واقعى. بنابراين، گناه پيامبر(ص) در برابر قومش، همانند گناه موسى در برابر قبطيان مصر بود.
×××
به همين مقدار از بيان تأويل و معناى آيات، بنابر معناى لغوى آن، بسنده مىكنيم و در بخش بعدى – به يارى خدا – تأويل و معناى آيات در روايات را مىآوريم.
تأويل و معناى آيات در روايات امامان اهلبيت(ع)
شيخ صدوق روايت كند كه: مأمون عباسى متكلمان اسلامى و ساير اديان از يهود و نصارى و مجوس و صابئين را نزد امام رضا(ع) گرد هم آورد. على بن جهم از متكلمان اسلامى كه در بين آنان بود از امام رضا(ع) پرسيد: اى زاده پيامبر! آيا شما قائل به عصمت انبياييد؟ فرمود: آرى. گفت: پس با اين سخن خداى متعال چه مىكنيد كه فرموده: وَ عَصى آدَمُ رَبَّه، و نيز اينكه فرموده: وَ ذَاالنُّونَ إذْ ذَهَبَ مُغاضباً فَظَنَّ أَن لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْه، و اينكه درباره يوسف فرموده: و لقد همّت به و همّ بها، و اينكه درباره داود فرموده: وَ ظَنَّ داوُد أنَّما فَتَنّاه، و اينكه درباره پيامبرش محمد(ص) فرموده: وَ تُخفي في نَفسكَ مَا اللَّهُ مُبْديهِ وَ تَخْشَى النّاسَ وَ اللَّهُ أَحقُّ أَن تَخْشاه؟
امام(ع) به او فرمود: «واى بر تو اى على! از خدا بترس و زشتيها را به انبياى الهى نسبت مده، و كتاب خدا را به رأى خود تأويل و معنى مكن كه خداى عزوجل مىفرمايد: وَ ما يَعْلَمُ تَأْويلَهُ إِلاَّ اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ؛ تأويل و معناى آن را جز خدا و راسخان در علم نمىدانند.
اما سخن خداى عزوجل درباره آدم: وعصى آدم ربه فغوى، پس بدان كه خداى سبحان آدم را آفريد تا حجت و جانشين او در زمين و آباديهاى آن باشد. خداوند او را براى بهشت نيافريده بود. و نافرمانى آدم در بهشت بود نه در زمين. [در بهشت بود] تا مقدرات الهى به انجام رسد. پس، هنگامى كه به زمين فرود آمد و با گزينش الهى حجت و جانشين خدا شد، معصوم گرديد كه خداوند فرموده: إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْراهيمَ وَ آلَ عِمْرانَ عَلَى الْعالَمينَ ؛ خداوند، آدم و نوح و آل ابراهيم و آل عمران را بر جهانيان برگزيد.
و اما سخن خداى عزوجل [درباره يونس(ع)]: «وَ ذَا النُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ؛ و يونس هنگامى كه خشمگين رفت و بر اين باور بود كه هرگز در تنگنايش نمىگذاريم»، يونس، بر اين باور بود كه خداوند روزىاش را در تنگنا قرار نمىدهد. آيا سخن خداى عزوجل را نشنيدهاى كه مىفرمايد: وَ أمّا إذا مَا ابْتَلاهُ فَقَدَرَ عَلَيْه رِزْقَه؛ اما هرگاه انسان را امتحان كند و روزىاش را در تنگنا قرار دهد. يعنى، او را در مضيقه بگذارد، و اگر يونس پنداشته بود كه خداوند، قادر و تواناى بر او نيست كه يقيناً كافر شده بود!
اما سخن خداى عزوجل درباره يوسف: «وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِها؛ آن زن قصد يوسف كرد و او قصد وى»، يعنى: آن زن قصد گناه كرد و يوسف قصد كشتن وى – اگر مجبورش مىكرد – كه بر گناه بزرگى وادارش كرده بود. پس، خداوند كشتن و فحشاء را از يوسف دور گردانيد. چنانكه فرموده: لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَ الْفَحْشاء؛ تا بدى و فحشاء را از او دور گردانيم. سوء، يعنى: كشتن. و فحشاء، يعنى: زنا.
و اما داود، اصحاب شما درباره او چه مىگويند؟
على بن جهم گفت: مىگويند: داود در محراب خود نماز مىگزارد كه ابليس به شكل زيباترين پرندگان خود را به او نماياند. او نمازش را شكست و برخاست تا آن پرنده را بگيرد. پرنده به داخل خانه رفت. او به دنبالش برون شد. پرنده به پشت بام پريد. او در طلبش بالا رفت. پرنده در خانه اوريا بن حنان فرود آمد. داود پرنده را مىپاييد كه ناگهان ديد همسر اوريا خود را مىشويد. او را كه ديد خواستارش شد. اوريا را پيشتر به برخى از جنگها فرستاده بود. پس، به فرماندهاش نوشت كه اوريا را در خط مقدم جبهه قرار بده. اوريا به خط مقدم رفت و بر مشركان پيروز شد و اين بر داود گران آمد. دوباره نوشت كه او را پيشاروى «تابوت» قرار بده، اوريا – كه رحمت خدا بر او باد – كشته شد و داود همسرش را به عقد خود درآورد.
امام رضا(ع)، ناگهان تپانچه بر صورت خويش زد و فرمود: «انّا لله و انّا اليه راجعون؛ به راستى كه پيامبرى از پيامبران الهى را ابتدا به سبك شمردن نمازش نسبت داديد تا به دنبال كبوتر افتاد، سپس به فحشاء، و پس از آن به قتل و كشتن!»
گفت: اى زاده رسول خدا! پس خطاى او چه بود؟
فرمود: «واى بر تو! داود، تنها پنداشت كه خداى عزوجل مخلوقى داناتر از او نيافريده است. خداوند نيز آن دو فرشته را برانگيخت تا بر بالاى محراب رفتند و گفتند: حَضْمان بَغَى بَعْضُنا عَلى بَعْض فَأَحْكُم بَيْنَنَا بِالحَقِّ وَ لا تُشْطِطْ وَ اهْدِنا إلى سَواءِالصِّراطِ. إنَّ هَذا أَخى لَهُ تِسْعٌ وَ تِسْعُونَ نَعْجَةً وَلِىَ نَعْجَةٌ واحِدةٌ فَقالَ اَكْفِلَيْنَها وَ عَزَّني فِى الخِطاب؛ ما دو شاكى هستيم كه يكى از ما بر ديگرى ستم كرده، پس در ميان ما به حق داورى كن و منحرف مشو، و ما را به راه راست هدايت كن. اين برادر من است كه نود و نه ميش دارد و من يكى بيش ندارم. مىگويد: آن را هم در اختيار من بگذار و در سخن با من درشتى مىكند.» داود بر عليه متشاكى شتاب كرد و گفت: «لَقَدْ ظَلَمَكَ بِسُؤالِ نَعْجَتِكَ الى نِعاجِهِ؛ او با درخواست افزودن ميش تو بر ميشهايش، بر تو ستم كرده است!»
او از شاكى دليل نخواست، و به متشاكى توجه ننمود و نپرسيد: پاسخ تو چيست؟ و اين خطاى داورى او بود، نه آنچه شما به سوى آن رفتهايد. آيا سخن خداى عزوجل را نمىشنوى كه مىفرمايد: يا داوُدُ إنّا جَعَلْناكَ خَليفَةً فِى الأَرْض فَاحْكُمْ بَينَ النّاسِ بِالحَقّ؛ اى داود ما تو را خليفهاى در زمين قرار داديم. پس در ميان مردم، به حق داورى كن.»
[راوى گويد:] گفتم: اى زاده رسول خدا! پس داستان او با اوريا چيست؟ فرمود: «زن در دوران داود اگر شوهرش مىمرد يا كشته مىشد، پس از او هرگز ازدواج نمىكرد، و اولين كسى كه خداوند عزوجل، ازدواج با زنِ شوهر از دست داده را براى او روا دانست، داود بود…»٥٦
در داستان داود(ع)، روايت ديگرى از اميرالمؤمنين على(ع) است كه فرموده: «اگر فردى را پيش من آوردند كه بگويد داود(ع) با همسر اوريا ازدواج كرده، دو حد بر او جارى مىكنم: حدى براى نبوت و حدى براى اسلام.»٥٧يعنى: اگر كسى بگويد داود پيش از شهادت اوريا با همسر او ازدواج كرده است.
در روايت ديگرى است: «هر كس داستان داود را، بدان گونه كه قصهپردازان روايت مىكنند، روايت كند، يكصد و شصت تازيانه بر او مىزنم. [حد قذف هشتاد تازيانه است].
و در روايت ديگرى است: «اين حد افترا بر انبياست.»٥٨
صدوق همانند روايت اول را از امام صادق(ع) نيز، روايت كرده است.
اگر گفته شود، آنچه شما آورديد با آنچه در تفسير منسوب به قمى آمده، معارض است. فشرده روايت تفسير منسوب به قمى چنين است: «داود(ع) در محرابش نماز مىگزارد كه پرندهاى فرارويش قرار گرفت و چون برخاست تا آن را بگيرد، پرنده پر زد و بر ديوار ميان داود و اوريا نشست – داود او را پى فرمانى فرستاده بود – داود از ديوار بالا رفت تا آن را بگيرد كه ديد زنى نشسته خود را مىشويد. زن كه او را ديد موهايش را پراكند و بدنش را با آنها پوشانيد. داود شيفته او شد و به محراب خويش بازگشت و به فرماندهاش نوشت به كجا و كجا حركت كند و «تابوت» رابين خود ودشمن قرار دهد و اوريا را پيشاروى تابوت فرستد. او چنين كرد و وى كشته شد و…»٥٩
مىگوييم: «راوى اين روايت، روايات متعدد وارد در تفسير آيات در مكتب خلفا راگردهم آورده، و از پندار خود نيز چيزى بر آن افزوده، سپس آن را از قول امام صادق(ع) روايت كرده است.
ما متن اين روايت را – بدون اشاره به سند آن – مورد بررسى قرار داده و مىگوييم: درباره داستان اورياى مذكور، خبر ويژهاى از امام صادق(ع) رسيده كه وقتى راوى از او مىپرسد:
نظر شما در آنچه مردم درباره داود و همسر اوريا مىگويند چيست؟
امام مىفرمايد: «اين چيزى است كه عامه ساختهاند.»٦٠
امام صادق(ع) در اين حديث با صراحت مىفرمايد: منشأ سخن مردم درباره داود و بيوه اوريا، «عامه» يعنى پيروان مكتب خلفا هستند.
پس، اين سخن يقيناً از سوى آنها به كتب حديثى مكتب اهلبيت(ع) سرايت كرده است، و ما اينگونه روايات را «روايات منتقلة» ناميدهايم، يعنى رواياتى كه از مكتب خلفا به مكتب اهلبيت منتقل شده است.٦١
و اگر مصدر و ريشه اين روايت را در كتابهاى تاريخ و تفسير مكتب خلفا بجوييم، درمىيابيم كه، راويان اين روايت آن را از رسول خدا(ص) روايت نكردهاند، و نگفتهاند كه رسول خدا(ص) آن را گفته است؛ مگر يك روايت كه سيوطى در تفسير آيه از يزيد رقاشى از انس روايت كرده، و ما پيشتر، در همين بحثها بطلان آن را روشن كرديم.
×××
نتيجه آنكه:
در داستان زيد و زينب، رسولخدا(ص) با شوهر دادن زينب به زيد، قانون «همتايى نَسَبى» جاهلى را، با قانون «همتايى اسلامى» درهم شكست، و پس از اين پيروزى بزرگ، خداوند متعال او را فرمان داد تا – با زينب مطلّقه زيد – ازدواج كند و قانون «پسرخواندگى» شناخته شده جاهلى را نيز، درهم بشكند و آن را به قانون اسلامى بدل نمايد – همانگونه كه داود(ع) با بيوه اوريا ازدواج كرد [و ممنوعيت ازدواج با زنان شوهر از دست داده را درهم شكست]. همه انبياء(ع) در اجراى احكام اسلامى چنين مىكنند. رسول خدا(ص) در ابطال قانون «ربا» و قانون «خونخواهى» اهل جاهليت نيز، چنين كرد و در حجة الوداع، «ربا» و سود پولهاى عمويش عباس را باطل شده، و خون پسرعمويش را مهدور، اعلام داشت.٦٢
×××
اين، حقيقت ازدواج نبى خدا داود(ع) با بيوه اوريا و ازدواج خاتم انبياء(ص) با مطلّقه پسرخواندهاش زيد است. ولى گسترش «روايات اسرائيلى» در تأويل و معناى «قصص انبيا»ى پيشين، و گسترش «روايات ساختگى» در كتابهاى تفسير و برخى ديگر از مصادر اسلامى، حق و باطل را درهم آميخته، و حق را از ديد پژوهشگران مستور داشته است. اين روايات در جوامع اسلامى از آن رو رواج و شهرت يافت كه براى فرو رفتن برخى افراد سلطه حاكم در شهوت جنسى توجيه مناسبى در خود داشت. چنانكه صدور گناهان از امثال يزيد بن معاويه و اشباه وى از خلفاى مروانى و همتايانشان، انگيزه آن شد تا «عامه» به انبياء و رسولان الهى(ع) نيز، نسبت گناه و معصيت داده و از ايشان سلب عصمت نمايند، و اين آيات را درباره آنان به گونهاى تأويل و معنى نمايند كه هر گونه نقد و ايراد را از برخى خلفا دور سازد.
١. سوره شعراء، آيه ٢١٤.
٢. اين داستان در تاريخ طبرى، ط اوربا، ج ١، ص ١١٧٢-١١٧١؛ ابن اثير، ج ٢، ص ٢٢٢؛ ترجمه حال حضرت على در تاريخ ابن عساكر و ديگر مدارك معتبر مكتب خلفا آمده است. رجوع شود به بحث اهتمام الرسول به تعيين ولى الامر من بعده، معالم المدرستين، ج ١.
٣. معجم كبير، طبرانى، ج ٦، ص ٢٢١؛ مجمع الزوائد، ج ٩، ص ١١٣؛ و ديگر مدارك آن در بحث »وصى الرسول…« در جلد اول معالم رجوع فرماييد.
٤. تاريخ ابن عساكر، ج ٢، ص ٤٨٦؛ حلية الاولياء، ج ١، ص ٦٣.
٥. صحيح مسلم، ج ٧، ص ١٢٠؛ سنن ترمذى، ج ١٣، ص ١٧١؛ مستدرك صحيحين حاكم، ج ٣، ص ١٠٨ و ١٠٩.
٦. سوره حجر، آيات ٣٩ – ٤٢.
٧. سوره يوسف، آيه ٢٤.
٨. سوره بقره، آيه ١٢٤.
٩ . سوره انبياء، آيه ٧٣.
١٠. سوره ص، آيه ٢٦.
١١. سوره بقره، آيه ٣٠.
١٢. سوره بقره، آيه ٢٦.
١٣. سوره انفال، آيه ٤٨؛ سوره نحل، آيه ٢٤؛ سوره عنكبوت، آيه ٣٧.
١٤. معجم البلدان، ماده «حجر»؛ سيره ابن هشام، ج ٤، ص ١٦٤ و ١٦٥؛ مغازى واقدى، ص ١٠٠٦- ١٠٠٨؛ امتاع الاسماع، ص ٤٥٦-٤٥٤؛ مسند احمد، ج ٢، ص ٥٨، ٥٩، ٧٢-٦٦، ٧٤، ٩١، ٩٦، ١١٣ و ١٣٧ و ج ٣، ص ٢٩٦؛ صحيح بخارى، ج ٣، ص ٦١ و ٩٦، در ذكر غزوه تبوك و تفسير سوره حجر، صحيح مسلم، كتاب زهد، حديث ٣٩ و ٤٠.
١٥. عبارت از نصر است.
١٦. بابل منطقهاى در عراق بين كوفه و بغداد است. و پل صراة بر رودخانه صراة در نزديكى بغداد مىباشد. مراجعه كنيد: معجم البلدان، ماده «صراط» و «بابل».
١٧. وقعه صفين، نصر بن مزاحم، ص ١٣٥.
١٨. بحارالانوار، ج ٤١، ص ١٦٨، به نقل از علل الشرايع، ص ١٢٥ و بصائر الدرجات، ص ٥٨.
١٩. اقتباس از آيه… سوره بقره.
٢٠. سوره ص، آيات ١٧ – ٢٦.
٢١. تفسير طبرى، ج ٢٣، ص ٩٥ و ٩٦، چاپ دار المعرفة بيروت.
٢٢. تفسير طبرى، ج ٢٣، ص ٩٦، چاپ دار المعرفة بيروت؛ تفسير سيوطى، ج ٥، ص ١٤٨. عبارت متن از طبرى است.
٢٣.طبقات ابنسعد،ج٥، ص٣٩٥، چاپاروپا؛ كشفالظنون، ص١٣٢٨؛ تاريخالعرب، دكتر جوادعلى، ج١، ص٤٤.
٢٤. وفيات الاعيان، ابن خلكان، ج ١، ص ٣٥٤، چاپ اول؛ طبقات ابن سعد، ج ٧، بخش اول، ص ١٢٠، چاپ اروپا.
٢٥. ميزان الاعتدال، ج ١، ص ٥٢٧، شماره رديف: ١٩٦٨.
٢٦. طبقات ابن سعد، ج ٨، ص ١٢٠.
٢٧. وفيات الاعيان، ابن خلكان، در شرح حال واصل بن عطاء. و نيز مراجعه كنيد: يكصد و پنجاه صحابى ساختگى، شرح حال ابن ابىالعوجاء در بحث: زندقه و زنادقه؛ الكنى و الألقاب، ج١، ص١٩٢، چاپ صيدا.
٢٨. تهذيبالتهذيب، ج١١، ص٣٠٩ – ٣١١؛ تهذيب الكمال، ج٨، ص٢٦٨، نسخه خطى كتابخانه ظاهرية.
٢٩. سوره اعراف، آيه ٣٢.
٣٠. طبقات ابن سعد، ج ٧، قسمت دوم، ص ١٣، چاپ اروپا.
٣١. تهذيب التهذيب، ج ١١، ص ٣٠٩ – ٣١١.
٣٢. مراجعه كنيد: تاريخ بغداد، ج ١٢، ص ١٦٠- ١٦٩، در شرح حال مقاتل، ش ٧١٤٢؛ وفيات الأعيان، ج ٤، ص ٢٤٢-٢٤٠؛ تهذيب التهذيب، ج ١٠، ص ٢٧٩- ٢٨٥؛ ميزان الاعتدال، ج ٤، ص ١٧٢، ش ٧٨٤١.
٣٣. سوره احزاب، آيات ٣٦ – ٤٠.
٣٤. تفسير طبرى، ج ٢٢، ص ١٠ و ١١، چاپ دار المعرفة، بيروت.
٣٥. اسد الغابة، ج ٢، ص ٢٢٧-٢٢٤.
٣٦.اسدالغابه، ج٧، ص٣٠٣؛ در شرح حال امايمن؛ استيعاب، ص٧٦٥؛ اصابه، ج٤، ص٤١٧-٤١٥، ش١١٤٥.
٣٧. سوره احزاب، آيه ٣٦.
٣٨. سوره احزاب، آيات ٣٧ – ٤٠.
٣٩. سوره احزاب، آيات ٤ و ٥.
٤٠. سوره انبياء، آيات ٥٨ – ٦٥.
٤١. سوره يوسف، آيات ٧٠ – ٧٨.
٤٢. سوره انبياء، آيات ٨٧ – ٨٨.
٤٣. سوره فتح، آيات ١ – ٣.
٤٤. سوره اعراف، آيه ٣١.
٤٥. سوره كهف، آيه ٦٩.
٤٦. سوره تحريم، آيه ٧.
٤٧. سوره طه، آيه ١٢١.
٤٨. سوره نازعات، آيه ٢.
٤٩. سوره شعراء، آيات ١٠ – ١٥.
٥٠ . سوره قصص، آيات ١٥ – ٢١.
٥١. سوره انبياء، آيات ٦٣ و ٦٥.
٥٢. مراجعه كنيد: تفسير مجمع البيان، ج ٣، ص ٢٥٢، در تفسير اين آيات.
٥٣. سوره فتح، آيات ١ – ٤.
٥٤. مفردات راغب، ماده ذنب.
٥٥. مغازى واقدى، ج ١، ص ٦٠٦ و ٦٠٧، كه ما فشرده آن را آورديم.
٥٦. بحار، ج ١١، ص ٧٣، به نقل از امالى صدوق، ص ٩٢-٩٠ و عيون اخبار الرضا، ص ١٠٨.
٥٧. تفسير مجمع البيان و نور الثقلين در تفسير آيه، و تنزيه الأنبياء سيد مرتضى، ص ٩٢.
٥٨. تفسير خازن و فخر رازى و نور الثقلين در تفسير آيه.
٥٩. بحار، ج ١٤، ص ٢٣-٢٠، به نقل از تفسير قمى. و التتمة فى كتاب الاسرائيليات و اثرها فى كتب التفسير، ص ٢٣٣، چاپ اول، بيروت.
٦٠. بحار، ج ١٤، ص ٢٠٠.
٦١. به بحث «روايات منتقلة» در كتاب ما، القران الكريم و روايات المدرستين، ج ٢ مراجعه نماييد.
٦٢. در سيره ابن هشام، ج ٤، ص ١٧٥، چاپ مصر روايت كند كه: رسول خدا(ص) در خطبهاش در حجة الوداع فرمود: «…و هر گونه ربايى برداشته شد، و سرمايههاى شما از آنِ شماست، نه ستم كنيد و نه ستم شويد. خداوند فرموده هيچگونه ربايى نباشد، و «ربا»ى عباس بن عبدالمطلب، همهاش برداشته و باطل است، و هرگونه خونى كه در جاهليت ريخته شده، هَدَر است، و اولين خونى كه از شما برمىدارم، خون پسر ربيعة بن حرث بن عبدالمطلب است – وى در قبيله «بنىليث» شير مىخورد كه قبيله «هذيل» او را كشتند – و او اولين كس است كه براى هدر شمردن خونهاى جاهليت، از وى شروع مىكنم.»
تبرك جستن به آثار انبيا و عبادتگاه گرفتن محل قبر ايشان شرك است. بازسازى و بناى بر قبور آنان در حد شرك است. مجلس بزرگداشت تولد ايشان و تولد اوليا معصيت و بدعتِ حرام است. و در يك كلام، توسل به خدا به وسيله غير خدا، در حد شرك است. و وسيله قرار دادن رسول خدا(ص) پس از وفات آن حضرت، مخالف شرع اسلام است.
مخالفان اين گروه در پاسخ چنين استدلال مىكنند كه:
الف) تبرك جستن به آثار پيامبر(ص) در همه كتب حديثى با نقل متواتر آمده است كه: صحابه رسول خدا(ص) در زمان حيات ايشان با مباشرت و خواسته خود آن حضرت به آثار او تبرك مىجستند. چنانكه پس از وفات ايشان نيز، اين روش را ادامه دادند. برخى از دلايل ايشان چنين است:
تبرك جستن به آب دهان پيامبر(ص) در صحيح بخارى از سهل بن سعد روايت كند١كه رسول خدا(ص) در جنگ خيبر فرمود: «فردا اين پرچم را به دست كسى خواهم داد كه خداوند خيبر را به دست او مىگشايد، او دوستدار خدا و رسول خداست و خدا و رسول خدا دوستدار اويند.» راوى گويد: مردم آن شب را به سختى سپرى كردند تا بدانند پرچم به دست كدامين آنها داده خواهد شد. بامدادان همگى به نزد رسول خدا(ص) آمدند و هر يك اميد آن داشت كه پرچم به او داده شود كه رسول خدا فرمود: على كجاست؟ گفته شد: يا رسول اللَّه او از درد چشمانش مىنالد. پيامبر به دنبال او فرستاد تا حاضر شد، و دو چشم او را با آب دهان شفا بخشيد، به گونهاى كه گويا دردى وجود نداشته است…» تا آخر حديث.٢
اين روايت در صحيح مسلم از قول سلمة بن اكوع چنين است:
گويد: نزد على آمدم و او را كه دچار درد چشم بود با خود مىكشيدم تا نزد رسولخدايش آوردم. آن حضرت با آب دهان چشمانش را شفا بخشيد و پرچم را بهدست او داد.٣
تبرك جستن به وضوى رسول خدا(ص) در صحيح بخارى از انس بن مالك روايت كند كه گفت:
«وقت نماز عصر فرا رسيد و مردم براى وضو به جستجوى آب پرداختند و آن را نيافتند. پيامبر(ص) با ظرف وضو سر رسيد و دست خود را در آن نهاد و به مردم فرمود وضو بگيرند. ناگهان ديدم آب از سر انگشتان آن حضرت همچون چشمه مىجوشيد و مردم تا آخرين نفر از آن وضو گرفتند.»٤
و در روايت ديگرى از جابربن عبداللَّه گويد:
«من با پيامبر(ص) بودم كه وقت نماز عصر فرا رسيد و ما جز اندكى آب نداشتيم. آن را در ظرفى ريختند و نزد پيامبر(ص) آوردند. ايشان دست خود را در آن فرو بردند و انگشتان خود را باز كردند و فرمودند: وضوگيرندگان بشتابند كه خداوند بركت افزايد. ناگهان ديدم آب از ميان انگشتان آن حضرت مىجوشيد تا آنگاه كه مردم وضو گرفتند و نوشيدند، و اين معجزه چنان در من اثر كرد كه ديگر دچار ترديد نگشتم و دانستم كه اين عين بركت است. به جابر گفتند: شما در آن روز چند نفر بوديد؟ گفت: يك هزار و چهارصد نفر! و در روايت ديگرى، پانصد نفر.»٥
تبرك جستن به موى پيامبر(ص) مسلم در صحيح خود روايت مىكند كه: «رسول خدا(ص) به مِنى آمد و پس از رمى جمرات و قربانى كردن، سر خود را تراشيد و آن را به مردمان داد.»
و در روايت ديگرى گويد: «آن حضرت سرتراش را فرا خواند و پس از تراشيدن موها، آنها را به اباطلحه داد. راوى گويد: او نيز آنها را ميان مردم تقسيم كرد.»٦
و نيز از انس بن مالك روايت كند كه گفت:
«رسول خدا(ص) را ديدم كه سر مىتراشيد و صحابه آن حضرت دور او را گرفته بودند تا هر مويى كه فرو افتد در دست يكى از آنان قرار گيرد.»٧
و در كتاب اسد الغابه در شرح حال خالد بن وليد گويد:
«خالد بن وليد كه در نبرد با ايرانيان و روميان نقش ويژه و برجستهاى داشت به هنگام فتح دمشق در شب كلاهى كه با آن مىجنگيد، تار مويى از رسول خدا(ص) را قرار داده بود كه به بركت آن فتح و ظفر مىجست و هميشه پيروز بود.»
همچنين در شرح حال او در اصابه و مستدرك حاكم گويند:
«خالد بن وليد در نبرد يرموك شب كلاه خويش را گم كرد و دستور داد آن را بجويند. ابتدا آن را نيافتند، ولى دوباره جستجو كردند و آن را يافتند و ديدند شب كلاهى كهنه و مندرس است. خالد گفت: رسول خدا(ص) در سالى عمره به جاى آورد و سر تراشيد. مردمان به جمعآورى موهاى آن حضرت پرداختند و من در گرفتن موى پيشانى بر آنان سبقت گرفتم و آن را در اين شب كلاه نهادم و اكنون در هيچ نبردى حاضر نمىشوم كه اين شب كلاه با من باشد مگر آنكه پيروزى نصيب من مىگردد.»٨
و در صحيح بخارى روايت كند كه: «تارهايى از موى پيامبر(ص) نزد امسلمه زوجه رسول خدا(ص) بود كه هرگاه كسى را چشمزخمى مىرسيد ظرف آبى خدمت ايشان مىفرستاد تا آن موها را در آن فرو كند و آسيبديده را شفا بخشد.»٩
عبيده گويد: «اگر يك تار موى پيامبر نزد من باشد از همه دنيا و هرچه در آن است نزد من محبوبتر است.»١٠
تبرك جستن به لباس پيامبر(ص) عبداللَّه خادم اسماء دختر ابوبكر گويد: «بانوى من اسماء جبه و روپوش بلندى با نشانهاى سبز به من نشان داد و گفت: اين جبه را رسول خدا(ص) مىپوشيد و ما آن را مىشوييم و از آن شفا مىگيريم.»١١
و در صحيح مسلم گويد: «اين جبه رسول خدا(ص) است. سپس جبهاى بلند و خسروانه بيرون آورد كه جادكمهها و چاكهاى آن از حرير و ديباج بود و گفت: اين جبه نزد عايشه بود تا از دنيا رفت و پس از او به من رسيد. پيامبر آن را مىپوشيد و ما آن را مىشوييم تا بيماران به وسيله آن بهبود يابند.»١٢
تبرك جستن به تير و پيكان پيامبر(ص) بخارى درباره صلح حديبيه روايت كرده و گويد:
«رسول خدا(ص) با سپاهيان خود در انتهاى حديبيه بر سر چاهى كمآب فرود آمدند مردم به سوى آن شتافتند و با سرعت آب آن را كشيدند و اندكى بعد از تشنگى به رسول خدا شكوه كردند. پيامبر(ص) تيرى از تيردان خود بيرون كشيد و فرمود تا آن را در درون چاه قرار دهند. پس به خدا سوگند پيوسته جوشيد و آنان را سيراب كرد تا از آنجا كوچ كردند.»١٣
تبرك جستن به جاى دست پيامبر(ص) در كتاب اصابه و مسند احمد در شرح حال حنظله روايتى است كه فشرده آن چنين است:
حنظله گويد: «جد من مرا خدمت پيامبر(ص) برد و گفت: من پسرانى بزرگ و كوچك دارم كه اين كوچكترين آنهاست. براى او دعا بفرماييد. پيامبر(ص) دستى بر سر او كشيد و فرمود: «خداوند سعادتت افزايد. يا: او سعادتمند است.» راوى گويد: با چشم خود ديدم كه بيمارانِ صورت باد كرده يا حيوانات پستان ورم كرده را نزد حنظله مىآوردند و او بر دست خود آب دهان مىزد و با «بسم اللَّه» آن را بر سر خود مىكشيد و مىگفت: اين جاى دست رسول خدا(ص) است. سپس محل ورم كرده را مسح مىكرد و به گفته راوى، ورم برطرف مىشد.»١٤
و در عبارت اصابه آمده است:
«حنظله بسم اللَّه مىگفتو دستش را بر سر خود، كه جاى دست رسولخدا بود، مىنهاد و آن را مسح مىكرد و سپس بر محل ورم كرده مىكشيد و آماس آن برطرف مىشد.»
×××
بارى، بركت و فرخندگى همچون نور خورشيد و عطر شكوفه از رسول خدا(ص) به اطراف او پراكنده مىشد؛ و در كودكى و بزرگى، در سفر و حضر، در شب و روز، هيچگاه از آن حضرت جدا نگرديد. چه آنگاه كه در خيمه حليمه سعديه مادر رضاعى خود بود، و چه در سفر شام براى تجارت، يا در خيمه ام معبد در حال هجرت، يا در مدينه در كسوت قيادت و رهبرى و حكومت. و بديهى است كه آنچه را ما در اينجا آورديم نمونهاى از انواع است و ما هرگز در صدد آمار و احصاء نبودهايم. زيرا، احصاى همه در توان هيچ پژوهشگرى نگنجد. و آنچه بيان شد براى دارندگان قلب سليم و گوش شنوا و دل آگاه بسنده باشد.
در بخش بعد موضوع شفاعتخواهى و وسيله قرار دادن پيامبر(ص) به درگاه خداى متعال را بررسى كرده و سپس – به يارى خدا – به منشأ اختلاف درباره ويژگيها و امتيازات رسول خدا(ص) بر ساير مردمان مىپردازيم.
توسل به رسول خدا(ص) معتقدان به جواز و مشروعيت توسل به رسول اللَّه(ص) و وسيله قرار دادن آن حضرت به درگاه خداوند متعال در همه دورانها، مىگويند: اينگونه توسل پيش از خلقت رسول خدا و در زمان حيات و بعد از وفات آن حضرت با رضاى الهى انجام گرفته است و همچنان تا روز قيامت نيز، به دلايل زير، ادامه مىيابد:
نخست: توسل به رسول خدا(ص) قبل از خلقت گروهى از راويان حديث از جمله حاكم نيشابورى در كتاب مستدرك خود از قول عمر بن خطاب روايت كنند كه، «آدم(ع) هنگامى كه دچار آن لغزش گرديد، عرض كرد: پروردگارا! از تو مىخواهم كه به حق محمد و آل محمد مرا ببخشى. خداوند سبحان فرمود: اى آدم! تو محمد را چگونه شناختى در حالى كه من هنوز او را نيافريدهام؟
عرض كرد: پروردگارا! هنگامى كه مرا به دست قدرت خود آفريدى، و از روح خودت در من دميدى، سر كه برداشتم ديدم بر ستونهاى عرش نوشته شده: لا اله الا اللَّه محمد رسول اللَّه.پس دانستم كه تو نام كسى جز محبوبترين آفريدهات را كنار نام خود قرار نمىدهى.
خداوند فرمود: راست گفتى اى آدم! او محبوبترين آفريدههاى من است. مرا به حق او بخوان كه تو را بخشيدم. و اگر محمد نبود تو را نمىآفريدم.»
اين حديث را طبرانى نيز در كتاب خود آورده و بر آن افزوده: «و او آخرين پيامبر نسل توست.»١٥
و در تفسير اين آيه شريفه:
وَ لَمَّا جاءَهُمْ كِتابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ وَ كانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكافِرين؛١٦
و هنگامى كه از سوى خدا كتابى به سويشان آمد كه تصديقكننده كتاب آنان است، و آنها خود پيش از اين – به نام آورنده آن – بر كفار پيروزى مىجستند. حال كه همان شناساى ايشان به سويشان آمده به آن كافر شدند. پس لعنت خدا بر كافران باد.
محدثان و مفسران در تفسير اين آيه روايت كردهاند كه: يهود مدينه و خيبر پيش از بعثت هرگاه با همسايگان عرب و مشرك خود از قبيله اوس و خزرج و غير ايشان، مىجنگيدند، به نام رسول خدا(ص) كه در تورات يافته بودند بر آنان پيروزى مىجستند و پيروز مىشدند و عليه كفار دعا مىكردند و مىگفتند: «پروردگارا! به حق نبىّ امّى از تو مىخواهيم كه ما را بر آنها پيروز گردانى.» يا مىگفتند: «پروردگارا! به نام نبى خودت ما را بر آنها پيروز گردان.»١٧
اما هنگامى كه كتاب خداوندى، قرآن كريم و تصديقكننده تورات و انجيل به وسيله كسى كه او را به خوبى و بىترديد مىشناختند، يعنى محمد، به سويشان آمد، بدان كافر شدند، زيرا او از بنىاسرائيل نبود.١٨
دوم: توسل به پيامبر(ص) در حال حيات احمد بن حنبل، ترمذى، ابن ماجه و بيهقى از عثمان بن حنيف روايت كنند كه: مردى نابينا خدمت رسول خدا(ص) آمد و عرض كرد: از خدا بخواه مرا بهبود بخشد. پيامبر(ص) به او فرمود: «اگر خواستى دعا مىكنم و اگر بخواهى صبر مىكنى كه براى تو بهتر است.» عرض كرد: دعا بفرماييد. پيامبر به او فرمود: «وضو بگير، وضوى نيكو و اين دعا را بخوان:
اللّهمّ إنّي أَسألكَ وَ أَتوجَّهُ إليكَ بِنَبيّكَ مُحمّد نَبىِّ الرَّحْمة. يا مُحمَّد إنّي تَوجَّهتُ بكَ إلى ربّي في حاجتي لِتُقضى لي. اللّهمَّ شفّعه فى.
پروردگارا! من به وسيله پيامبرت محمد پيامبر رحمت، به سوى تو مىآيم و از تو درخواست مىكنم. اى محمد! من براى درخواست حاجتم از خداوند نزد تو آمدم و تو را وسيله قرار دادم تا خواستهام برآورده گردد. خداوندا! او را شفيع و وسيله من قرار ده.»١٩
اين روايت را بيهقى و ترمذى صحيح السند دانستهاند.
سوم: توسل به پيامبر(ص) بعد از وفات طبرانى در معجم الكبير از عثمان بن حنيف روايت كند كه:
«مردى براى نياز خويش نزد عثمان بن عفان آمد و شد مىكرد ولى عثمان به او و خواسته او توجهى نشان نمىداد. آن مرد ابن حنيف را ديد و از وضع موجود شكوه كرد. عثمان بن حنيف به او گفت: به وضوخانه برو وضو بگير. سپس به مسجد درآى و دو ركعت نماز بگزار و بگو:
اللّهمَّ إنّي أسْألكَ وَ أَتوجَّهُ إليكَ بِنَبيّنا مُحمّد نَبىِّ الرَّحمة. يا مُحمّد إنّي أتوجَّهُ بكَ لي ربّي لِتقضى حاجتي.» و تذكر حاجتك.
«پروردگارا! من به وسيله پيامبرمان محمد پيامبر رحمت، به سوى تو مىآيم و از تو درخواست مىكنم. اى محمد! من براى رفتن به سوى خدا نزد تو آمدم و تو را وسيله قرار دادم تا حاجتم برآورده گردد.» سپس خواسته ات را يادآور مىشوى.
آن مرد رفت و آنچه به او گفته بود انجام داد. سپس به در خانه عثمان بن عفان آمد كه ناگهان دربان خانه نزد او آمد و دستش را گرفت و وارد مجلس عثمان كرد. او نيز وى را روى زيرانداز كنار خود نشانيد و گفت: خواستهات چيست؟ او خواستهاش را بيان كرد و وى آن را برآورده ساخت. سپس به او گفت: تو تا اين ساعت نيازت را يادآور نشده بودى. و گفت: هر نياز و حاجت ديگرى كه دارى بيان كن.»٢٠
ج) توسل به قبر پيامبر(ص) در سنن دارمى و وفاء الوفاء سمهودى از اوس بن عبداللَّه روايت كنند كه گفت:
«مردم مدينه دچار قحطى شديد شدند و به عايشه شكوه كردند. عايشه گفت: به سوى قبر پيامبر(ص) برويد و دريچهاى از آن به سوى آسمان باز كنيد تا ميان قبر و آسمان سقفى نباشد.
راوى گويد: چنين كردند. پس از آن، چنان بارانى بر ما باريد كه گياهان روييدند و شتران فربه شدند.»٢١
د) توسل به عباس عموى پيامبر(ص) در صحيح بخارى است كه:
عمر بن خطاب هرگاه قحطى مىشد عباس بن عبدالمطلب را شفيع و وسيله قرار مىداد و مىگفت:
اللّهمَّ إنّا كنّا نتوسَّل إليكَ بِنَبيّنا فَتسقينا و إنّا نتوسَّل إليكَ بِعمِّ نَبيِّنا فَاسْقنا. قال: فيسقون.
پروردگارا! ما در گذشته با توسل به پيامبرمان به سوى تو مىآمديم و تو بارانمان مىدادى و سيرابمان مىكردى. و اكنون با توسل به عموى پيامبرمان به سوى تو مىآييم. پس، بارانمان ده و سيرابمان كن.
راوى گويد: پس از آن باران مىباريد و سيراب مىشدند.٢٢
هـ) توسل به لباس پيامبر(ص) براى كاستن از فشار قبر در كنزالعمال، استيعاب، اسدالغابه و اصابه در شرح حال فاطمه بنت اسد از ابن عباس روايت كنند كه گفت: «هنگامى كه فاطمه بنت اسد مادر اميرالمؤمنين، على بن ابىطالب(ع) وفات كرد، رسول خدا(ص) پيراهن خود را بر او پوشانيد و در قبر وى در كنار او خوابيد.»
حاضران با تعجب گفتند: آنچه را كه با اين جنازه انجام دادى، تا به حال از شما نديده بوديم! فرمود: «اين براى آن است كه هيچكس – بعد از ابىطالب نسبت به من نيكوكارتر از او نبوده است. من پيراهن خود را بر او پوشاندم تا او از جامههاى بهشتى بپوشد، و در قبر با او خوابيدم تا از فشار قبر در امان باشد.»٢٣
و در طبقات ابن سعد از سهل بن سعد روايت كند كه گفت: «زنى با عبايى بافتهشده حاشيهدار خدمت رسول خدا(ص) رسيد و گفت: يا رسول اللَّه! من اين عبا را با دست خود بافته و آن را آوردهام كه بر شما بپوشانم. راوى گويد: رسول خدا(ص) كه بدان نياز داشت، آن را پذيرفت و پوشش خود قرار داد و روزى كه بإ؛ظظسذ آن در جمع ما آمده بود، فلان بن فلان آن را برانداز كرد و گفت: يا رسول اللَّه! اين عبا چقدر نيكوست! آنرا بر من بپوشان! فرمود: باشد. پس، تا آنجا كه خدا خواست در آن مجلس نشست و سپس مراجعت فرمود و چون به منزل رسيد، آن را پيچيد و نزد او فرستاد. مردم به او گفتند: كار خوبى نكردى، رسول خدا(ص) چون به آن نياز داشت آن را پذيرفت و تو كه مىدانستى پيامبر هيچ سائلى را رد نمىكند آن را از او درخواست كردى! آن مرد گفت: به خدا سوگند، آن را براى پوشيدن بر خود نخواستم، بلكه او رااز پيامبر(ص) درخواست كردم تا كفن روز مرگم باشد. سهل گويد: آن عبا روز مرگكفن او بود.»٢٤
٧- بزرگداشت ياد انبياء و بندگان صالح خدا اختلاف درباره بزرگداشت ياد انبياء(ع) و بندگان صالح خدا دلايل معتقدان به استحباب بزرگداشت معتقدان به محبوبيت بزرگداشت ياد انبياء استدلال مىكنند كه بيشتر مناسك حج بزرگداشت ياد انبياء و اولياء(ع) است. چنانكه به نمونههايى از آن اشاره مىكنيم:
الف) مقام ابراهيم خداوند متعال مىفرمايد:
وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهيمَ مُصَلًّى؛٢٥
نمازگاه خود را از مقام ابراهيم برگيريد.
در صحيح بخارى روايتى است كه فشرده آن چنين است: ابراهيم و اسماعيل هنگامى كه خانه كعبه را بنا مىكردند، اسماعيل سنگ مىآورد و ابراهيم بنا مىكرد تا آنكه ديوار بلندى يافت و اسماعيل اين سنگ را [براى زير پاى پدر] آورد٢٦.
ابراهيم(ع) بر روى آن ايستاد و به ادامه بنا پرداخت و اسماعيل نيز سنگها را به دست او مىداد٢٧.
در روايت بعد از آن آمده است:
ديواربلندى يافت و ابراهيم از جابجايى سنگهاناتوان گرديد، بدينخاطر، بر روى سنگ مقام ايستاد و اسماعيل سنگها را به دست او مىداد.
خداوند سبحان – چنانكه روشن است – مردمان را فرمان داده تا از قدمگاه ابراهيم در بيت اللَّه الحرام تبرك جويند و از آن نمازگاه برگيرند تا ياد ابراهيم(ع) زنده و جاويد گردد، و هيچ اثرى از شركِ به خدا هم در آن نيست.
ب) صفا و مروه خداوند سبحان مىفرمايد:
إِنَّ الصَّفا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما؛٢٨
به راستى كه صفا و مروه از شعائر الهى است. پس كسى كه حج بگذارد يا عمره، هيچ باكى بر او نيست كه آنها را طواف نمايد.
بخارى در اين باره روايتى دارد كه فشرده آن چنين است:
هنگامى كه ابراهيم(ع) هاجر را با پسرش اسماعيل در مكه رها كرد و آب آشاميدنى آنها تمام شد و او و فرزندش دچار تشنگى شدند و اسماعيل از شدت تشنگى به خود مىپيچيد، هاجر [از شدت اندوه]به سوى صفا رفت تا شاهد آن حالت نباشد. سپس بر بلنداى آن شد و به اطراف نگريست تا شايد كسى را ببيند، و چون كسى را نيافت، از صفا فرود آمد و به زمين هموار كه رسيد، همانند انسانى تلاشگر، به «سعى» و كوشش پرداخت تا هموارى را پيمود و به مروه رسيد. سپس بر بلنداى آن شد و به اطراف نگريست تا شايد كسى را ببيند، و چون در آنجا نيز كسى را نيافت، اين رفت و آمد را هفت بار ادامه داد.
ابن عباس گويد: رسول خدا(ص) فرمود: اين سعى مردمان در ميان صفا و مروه، [يادآور] همان سعى هاجر است٢٩.
خداوند «سعى» ميان «صفا و مروه» را نيز، بخشى از مناسك حج قرار داد تا يادآور «سعى» هاجر و بزرگداشتى براى كار بزرگ او باشد. استحباب هروله و تند رفتن حاجيان در فاصله هموار ميان «صفا و مروه» نيز، زنده كردن ياد هروله و تند رفتنهاى تلاشگرانه او در آنجاست.
ج) رمى جمره يا پرتاب سنگ به سوى شيطان امام احمد بن حنبل و طيالسى در مسندهاى خود از رسول خدا(ص) روايت كنند كه فرمود:
جبرئيل ابراهيم(ع) را به سوى «جمره عقبه»٣٠برد و شيطان را به او نشان داد، ابراهيم(ع) با هفت عدد سنگ او را رمى كرد كه ناپديد شد. سپس او را به سوى «جمره وسطى»٣١برد و – باز هم – شيطان را به او نماياند و ابراهيم نيز با هفت عدد سنگ او را راند تا ناپديد شد. سپس به «جَمَره قُصوى»٣٢آمد و شيطان را به وى نشان داد و او با هفت سنگ شيطان را راند تا ناپديد شد.٣٣
خداوند سبحان، بدينگونه رمى شيطان از سوى ابراهيم(ع) را گرامى داشت و براى زنده نگه داشتن ياد او، «رمى جمرات» را بخشى از مناسك حج قرار داد.
د) فدية يا قربانى دادن خداوند سبحان درباره ابراهيم و اسماعيل مىفرمايد:
فَبَشَّرْناهُ بِغُلامٍ حَليم× فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قالَ يا بُنَيَّ إِنِّي أَرى فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ فَانْظُرْ ما ذا تَرى قالَ يا أَبَتِ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ سَتَجِدُني إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّابِرين× فَلَمَّا أَسْلَما وَ تَلَّهُ لِلْجَبين× وَ نادَيْناهُ أَنْ يا إِبْراهيمُ× قَدْ صَدَّقْتَ الرُّؤْيا إِنَّا كَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنينَ× إِنَّ هذا لَهُوَ الْبَلاءُ الْمُبينُ× وَ فَدَيْناهُ بِذِبْحٍ عَظيم؛٣٤پس او را به پسرى بردبار، مژده داديم و چون به رشد رسيد و با پدر كوشيد [ابراهيم به او] گفت: پسرم! من در خواب مىبينم كه بايد تو را قربانى كنم، تو چه نظر مىدهى؟ [اسماعيل]گفت: پدر جان! هرچه مأمورى انجام ده كه به زودى – اگر خدا بخواهد – مرا از بردباران مىيابى. پس چون تسليم شدند و او را به روى افكند، ندايش داديم كه، اى ابراهيم! به راستى كه آن خواب را راست گردانيدى، ما نيكوكاران را اينگونه پاداش مىدهيم. به راستى كه اين همان امتحان روشن است و او را به ذبح عظيمى فدا داديم.
و بدينگونه، خداوند براى زنده نگه داشتن ياد و خاطره اين قربانى، و فرستادن آن گوسفند در فداى اسماعيل، قربانى كردن گوسفند و بزرگداشت آن خاطره را بخشى از مناسك حج قرار داد، و حاجيان را فرمود تا همواره در «مِنى» قربانى كنند، و با اين قربانى ياد و خاطره تسليم شدن ابراهيم در برابر خداى متعال را بزرگ و گرامى بدارند.
آرى، در مقام ابراهيم(ع)، بركت و فرخندگى از قدوم ابراهيم(ع) به جاى پاى آن حضرت گسترش يافت، و خداوند فرمان داد تا آن محل در «بيت اللَّه الحرام» نمازگاه شده و زندهكننده ياد و خاطره آن حضرت باشد.
در بخش آينده، به گسترش بركت و فرخندگى از آدم ابوالبشر(ع) مىپردازيم.
گسترش بركت از آدم(ع) و بزرگداشت ياد آن در برخى روايات آمده است كه: خداوند ذوالجلال بعد از ظهر نهم ماه ذىالحجة در عرفات آدم(ع) را مورد بخشايش قرار داد. سپس جبرئيل به هنگام غروب او را به سوى مشعر الحرام حركت داد. آدم(ع) در شب دهم ذىالحجة در آنجا با بيتوته و شب زندهدارى به دعا و تشكر از خداوند در قبول توبهاش پرداخت. سپس صبح كه شد به سوى «منى» حركت كرد و در روز دهم سر خود را تراشيد تا نشانه قبول توبه و آزادى او از گناهان باشد.
خداوند نيز، اين روز را براى آدم(ع) و فرزندان او عيد قرار داد، و هر چه را آدم(ع) انجام داده بود، براى هميشه تاريخ، از مناسك حج فرزندان او گردانيد: در عصر روز نهم در عرفات توبه آنان را مىپذيرد و در شب دهم در «مشعر الحرام» به دعا و ياد خدا مىپردازند و روز دهم كه مىشود در «منى» سرهاى خود را مىتراشند. سپس بر اين مناسك و اعمال، آنچه ابراهيم و اسماعيل و هاجر نيز انجام داده بودند، افزوده شده و مناسك حج با آنها كامل گرديد.
بنابراين، اعمال حج همگى، بركتجويى از آن زمانها و مكانهايى است كه آن بندگان صالح و شايسته خداوند در آنها زيستند، و همه اين مناسك بزرگداشت ياد و خاطره آنان در هميشه تاريخ است.
در بخش بعد، نمونهاى از گسترش و سرايت شومى و نحوست از مكان به واردشوندگان در آن را مىآوريم.
گسترش نحوست و شومى از مكان به اهل آن بخارى و مسلم و احمد بن حنبل روايت كنند كه: رسول خدا(ص) در سالى كه به غزوه تبوك مىرفتند، با سپاه در سرزمين حِجر، نزديك خانههاى قوم ثمود پياده شدند. همراهان آن حضرت از چاههاى آبى كه قوم ثمود از آن مىنوشيدند، آب كشيدند و خمير نان ساختند و ديگهاى پخت گوشت را بر پا داشتند. رسول خدا(ص) فرمانشان داد تا غذاى ديگها را دور بريزند و خميرها را به شتران بدهند. سپس آنان را حركت داد تا بر سر چاهى كه ناقه صالح از آن مىنوشيد، فرود آمدند، و آنان را از ورود بر جايگاه قومى كه عذاب شدهاند بر حذر داشت و فرمود:
إنّي أَخشى أنْ يُصيبكُم مِثل ما أَصابَهُم فَلا تَدخُلوا عَليهم؛ من مىترسم بر شما نيز، همان برسد كه بر آنها رسيد، پس بر جايگاه آنان وارد نشويد!٣٥
عبارت صحيح مسلم چنين است:
وَ لا َتَدخُلوا مَساكِن الَّذينَ ظَلمُوا أَنفسهُم الاّ أنْ تَكونُوا باكين، حَذرَاً أنْ يُصيبَكُم مِثلِ ما أَصابَهُم. ثمَّ زَجَرَ وَ أَسرع حتّى خَلَّفَها؛ در خانههاى كسانى كه بر خويشتن ستم كردهاند، داخل نشويد مگر آنكه گريان باشيد تا از مانند آنچه بر آنها رسيده در امان بمانيد. سپس حركت داد و سرعت گرفت تا آنجا را پشت سر گذاشت.
و در عبارت صحيح بخارى آمده است:
[رسول خدا(ص)] پس از آن، سر خود را پوشانيد و بر سرعت افزود تا از آن وادىگذشت.
در روايت ديگرى در مسند احمد آمده است:
[رسول خدا(ص)] در حالى كه سوار بر مركب بود، بار داى خويش، سر خود را پوشانيد٣٦.
منشأ و علت شومى و بركت در مكان شومى سرزمين و چاههاى آب قوم ثمود٣٧چيزى نبود جز آنچه كه از اين قوم سر زد و از آنها به سرزمين و چاههاى آبشان سرايت كرد و تا عصر خاتم انبيا(ص) و تا هر گاه كه خدا بخواهد، باقى است.
بركت و فرخندگى آبشخور ناقه صالح نيز، چيزى نبود جز آنكه، ناقه صالح از آن نوشيده بود و فضيلت و بركتش به آن چاه سرايت كرد و تا زمان خاتم انبيا(ص) و تإ؛غغأظ هر چه خدا بخواهد باقى است.
و بديهى است كه ناقه صالح و آبشخور آن، نزد خدا از اسماعيل و چاه زمزم او، گرامىتر نيست؛ بلكه خداوند از بركت اسماعيل(ع)، براى هميشه تاريخ، زمزم را مبارك قرار داده است.
همچنين است سرايت و گسترش بركت از چيزهايى كه خداوند بر بندگان صالح و شايسته خود، در زمانهاى ويژه همانند روز جمعه، قرار داده است.
بركت و فرخندگى روز جمعه
در صحيح مسلم روايتى است كه مىگويد:
إنَّ اللَّه خلَق آدمَ يومَ الجُمُعة و أدْخَلَه الجنَّة يومَ الجُمُعة؛ خداوند آدم را در روز جمعه آفريد و در روز جمعه نيز، او را وارد آن بهشت گردانيد.٣٨
اين شرافت و برترى، و غير آن، از مواهبى است كه خداوند، در روز جمعه، بر بندگان خويش ارزانى فرموده و بركت روز جمعه را دائمى و هميشگى قرار داده است.
بركت در ماه رمضان
همچنين است حال بركت در ماه رمضان كه خداوند سبحان فرموده:
شَهْرُ رَمَضانَ الَّذي أُنْزِلَ فيهِ الْقُرْآنُ هُدىً لِلنَّاسِ وَ بَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى وَ الْفُرْقان؛٣٩
ماه رمضان، ماهى كه قرآن در آن نازل شد براى هدايت مردمان و نشانههايى از راهنمايى و جدايى [حق و باطل].
و نيز فرموده:
إِنَّا أَنْزَلْناهُ في لَيْلَةِ الْقَدْرِ وَ ما أَدْراكَ ما لَيْلَةُ الْقَدْرِ لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْر٤٠…؛ ما اين [قرآن] را در شب قدر نازل كرديم. و چه مىدانى شب قدر چيست. شب قدر بهتر از هزار ماه است….
بنابراين، بركت و فرخندگى از شب قدرى كه قرآن بر خاتم انبيا(ص) در آن نازل شد، به همه روزها و شبهاى ماه رمضان سرايت و گسترش يافت و همين بركت در اين ماه از اين شب، تا هميشه تاريخ ماندگار و ابدى گرديد.
پس از اشاره به فضيلت بزرگداشت ياد و خاطره برگزيدگان خدا، تأكيد مىكنيم كه مقصود ما از بزرگداشت ياد و خاطره آنان -مثلاً-: خواندن سيره و روش صحيح ودرست و تحريف نشده رسول خدا(ص) در شب تولد آن حضرت مىباشد، و نيز، طعام دادن در راه خدا و هديه كردن ثواب آن براى رسول الله(ص) است. با اين شرط كه از اقدام بر بدعتها و خلاف شرعهاى اختراعى برخى صوفيه شديداً اجتناب گردد.
٨- حكم بازسازى قبور انبياء واولياءو عبادت در آنها دلايل معتقدان به تحريم بنا بر قبور مسلمانان در موضوع بازسازى و عمارت بر قبور انبياء و اولياء، و طواف پيرامون آنها، و مسجد و عبادتگاه قرار دادن اين قبور، با يكديگر، اختلاف كردهاند. معتقدان به تحريم به رواياتى استدلال مىكنند كه مهمترين آنها اينهايند:
الف) از امام على(ع) روايت كردهاند كه فرموده:
كانَ رَسُولُ اللَّهِ(ص) فى جِنازَةٍ فَقالَ: أيُّكم يَنْطَلق إلَى الْمَدينَةِ فَلا يَدَعُ بِها وَ ثَناً، إلاَّ كَسَرَه، وَلا قَبْراً إلاَّ سَوَّاه، وَ لا صُورَة إلاَّ لَطخَها؟ فَقالَ رَجُلٌ: أنَا يا رَسُولَ اللهِ، فَانْطَلَقَ فَهابَ أهْلَ الْمَدينَةِ، فَرَجَعَ. فَقالَ عَلىٌّ: أنَا اَنْطَلِقُ يا رَسُولَ اللَّه؟ قالَ: فَانْطَلِقْ. فَانْطَلِقَ ثُمَّ رَجَعَ فَقالَ: يا رَسُولَ اللَّهِ! لَمْ اَدَعْ بِهَا وَ ثَنَاً إلاَّ كَسَرْتُهُ وَ لا قَبْراً إلاَّ سَوَّيْتُه، وَ لا صُورَةً إلاَّ لَطَخْتُها؛
على(ع) فرموده: «رسول خدا(ص) در تشييع جنازهاى بود كه فرمود: كدام يك از شما به سوى مدينه مىرود تا همه بتهاى آنجا را شكسته و همه قبرهاى آن را صاف و همه صورتها [مجسمههاى] آن را دگرگون كند؟» مردى گفت: «من اى رسول خدا!» او رفت و از مردم مدينه ترسيد و بازگشت. على(ع) گفت: «اى رسول خدا(ص) من بروم؟» فرمود: «برو.» او رفت. سپس بازگشت و گفت: «اى رسول خدا(ص)! همه بتها را شكستم، همه قبرها را صاف كردم و همه صورتها را واژگون نمودم.»
اين روايت در كتابهاى حديثى تكرار شده و ما كاملترين عبارت آن را آورديم.٤١
ب) از رسول خدا(ص) روايت كردهاند كه فرموده:
أللَّهُمَّ لا تَجْعَلْ قَبْرى وَ ثَناً، لَعَنَ اللَّهُ قَوْماً اتَّخَذُوا قُبُورَ أنْبِيائِهِم مَساجِد؛
پروردگارا قبر مرا بت مگردان، خدا لعنت كند گروهى را كه قبور انبيايشان را مسجد گزيدند٤٢.
در روايت ديگرى رسول خدا(ص) آنانى را كه قبور انبياى خود را مسجد گزيدهاند معرفى كرده و فرموده:
قاتَلَ اللَّهُ اليَهُود، إتَّخَذُوا قُبُور أنْبِيائِهم مَساجِد؛
خدا بكشد يهود را، آنان قبور انبيايشان را مسجد گزيدند٤٣.
ج) استدلال بدانچه از رسول خدا(ص) درباره نهى زنان از زيارت قبور روايت شده، مانند آنچه ابن ماجه و ترمذى و ابوداود با اسناد خودشان در سنن از ابوهريره و حسان و ابن عباس آوردهاند كه:
أنَّ رَسُولَ اللَّه(ص) لَعَنَ زَوّاراتِ القُبُور؛
رسول خدا(ص) زنهاى زيارتكننده قبور را لعنت فرموده است٤٤.
اشكال و خدشه در روايات بخش اول اشكال نخست: اوضاع مدينه پيش از هجرت پيامبر اكرم(ص) پس از آنكه برخى از مردم مدينه اسلام آوردند، پيش از هر كار، ابتدا مصعب بن عمير را براى ياد دادن احكام آنروزين اسلام به تازه مسلمانان، به سوى آنان گسيل داشت، زيرا تنها بخشى از مردم مدينه در سفرى كه به حج رفتند در عقبه حاضر شده و با رسول خدا(ص) مخفيانه بيعت كرده بودند، و اسلام در ميان آنان گسترش نيافت مگر آنگاه كه رسول خدا(ص) به سوى ايشان هجرت كرد، و آنان به تدريج به اسلام گرويدند. امام على(ع) نيز، پس از سه روز يا بيشتر، در پى آن حضرت روان شد. داستان ورود پيامبر(ص) به مدينه نيز، معروف و مشهور است. و نيز، رسول خدا(ص) پس از آنكه با يهود بنىقريظه و بنىالنضير و بنىقينقاع پيماننامه منعقد كرد، حكومت خود بر مدينه را به تدريج بسط و گسترش داد. حال،با چنين روندى كه از شروع و توسعه و گسترش اسلام در مدينه مىدانيم، سؤال اين است كه: رسول خدا(ص) در كجا و چه وقت، در حالى كه در تشييع جنازه بوده، امام على(ع) را به مدينه فرستاده تا بتها را نابود، قبرها را صاف و پيكرهها راواژگون نمايد؟
آن هم از موضع قدرت و بمانند فرمانروايى كه سرپيچى از فرمانش ممكن نيست؟ اضافه بر آن، فرستاده نخستين كه مىرود و ترسان بازمىگردد، پيامبر و ديگران همچنان در تشييع جنازه بودهاند!
سپس پيامبر(ص) امام على(ع) را بعد از او فرستاده و آنان همچنان در تشييع جنازه بودهاند! اين چگونه ممكن مىشود؟
اشكال دوم: زمان و مكان مأموريت در دنباله روايت آمده است كه امام على(ع) به ابوالهياج اسدى فرمود:
أبْعَثُك فيما بَعَثَنى رَسُولُ اللَّهِ(ص): اَمَرَنى أنْ اُسَوِّىَ كُلَّ قَبْرِ وَ أطْمِسَ كُلَّ صَنَمٍ٤٥؛
من تو را به كارى مأمور مىكنم كه رسول خدا(ص) مرا مأمور آن كرد: فرمانم داد تا همه قبرها را صاف و همه بتها را نابود كنم.
مسلَّم است كه امام(ع) ابوالهياج اسدى را تنها در دوران حكومت و خلافت خويش مأموريت داده است. بنابراين، باز هم اين سؤال پيش مىآيد كه: مأموريت امام(ع) به ابوالهياج در كجا و چه وقت بوده است؟
در عصر خلافت امام على(ع) و پس از فتوحات اسلامى و پس از دوران خلفاى سهگانه يا پيش از آن؟ امام(ع) ابوالهياج را به كدام يك از سرزمينها فرستاده تا قبرها را ويران و صاف و بتها را محو و نابود كند؟
ختام سخن آنكه، در هر دو روايت، فرمان صادره از رسول خدا(ص) و امام على(ع) – اگر هر دو خبر صحيح باشد – فرمان نابودى و ويرانى قبور مشركين در سرزمين شرك است. گسترش اين حكم به قبور مسلمانان و وجوب ويرانى آنها از كجاى روايت به دست مىآيد؟
اشكال و خدشه در روايات بخش دوم نخست: درباره قبور انبياى بنىاسرائيل در باب بيست و پنجم سِفْر پيدايش تورات روايتى است كه فشرده آن چنين است:
ابراهيم(ع) وفات كرد و اسحاق و اسماعيل او را در غار مكفيله در صحراى عِفرون بن صوحار حِثى در مقابل ممرا دفن كردند.٤٦
و در باب پنجاهم آمده است: هنگامى كه يعقوب در مصر وفات كرد فرزندش يوسف او را به غار مكفيله آورد و در كنار پدر و جدش دفن كرد.
و در باب دهم از سِفْر اعداد آمده است: هارون وفات كرد و برادرش موسى او رإ؛ققت بر فراز كوه هور دفن كرد.
و در باب سى و چهارم از سِفْر تثنيه آمده است:
موسى(ع) در سرزمين مواب وفات كرد و در جواء مقابل خانه فغور دفن گرديد و هيچ انسانى تا به امروز قبر او را نمىداند.
و در باب بيست و چهارم از سفر يوشع آمده است: او را در كوه افرايم دفن كردند. و استخوانهاى يوسف در شكيم دفن شده است. و از مدفن داود و سليمان در اسفار تورات ذكرى نيست. صاحب كتاب قاموسِ كتاب مقدس در معرفى و ترجمه صهيون گويد: مدفن داود و سليمان شناخته نشده است.
در ماده الخليل معجم البلدان آمده است:
الخليل نام موضع و شهرى است نزديك بيتالمقدس به فاصله يك روز راه، داراى قلعهها و ساختمانها و بازار كه قبر ابراهيم خليل(ع) در آنجا و در غارى زير زمين است. آنجا زيارتگاه و محل اجتماع و مهمانسراى زائران است و آن موضع را الخليل گويند؛ نام اصلىاش حبرون يا حبرى است.
در تورات است كه خليل(ع) محلى را از عفرون بن صوحارِ حثى به مبلغ چهارصد درهم نقره خريدارى و ساره را در آن دفن كرده است. گروهى از اهل حديث بدانجا منسوباند. آنجا محلى پاك و روحافزاست كه آثار بركت بر آن هويداست. مىگويند: قلعه آن از بناى سليمان بن داود(ع) است.
هَروى گفته است: «در سال ٥٦٧ هجرى وارد «بيت المقدس» شدم. در آنجا و در شهر «الخليل» با بزرگانى از اهل حديث گرد آمدم. آنان براى من روايت كردند كه در سال ٥١٣ هجرى در دوران ملك بردويل محلى در غار الخليل فرو رفت؛ گروهى از فرنگيان با اجازه شاه وارد آن شدند و ابراهيم و اسحاق و يعقوب(ع) را در آنجا يافتند؛ كفنهايشان پوسيده بود و آنان به ديوارى تكيه داشتند؛ بالاى سرشان قنديلهايى آويزان و سرهايشان باز بود؛ پادشاه دوباره بر آنان كفن پوشانيد و محل فرو رفته را مسدود كرد.
گويد: نزد سلفى خواندم: «مردى كه ارمنىاش مىگفتند، قصد زيارت الخليل كرد و هداياى فراوانى به متولى آن محل داد و از او خواست تا امكان فرود و ديدار جسد ابراهيم(ع) را برايش فراهم كند. پاسخ شنيد: «اكنون نمىشود ولى اگر بمانى تا خلوت شود و زائران بروند، انجام خواهم داد.» هنگامى كه زائران رفتند سنگى را كنار زد و چراغى برگرفت و با يكديگر به اندازه هفتاد درجه به سوى غارى كه هواى فراوانى در آن جريان داشت فرود آمدند. در غار سكويى بود كه ابراهيم(ع) بر روى آن خوابيده و جامه سبزى بر روى او پوشيده بود و هواى جارى در غار با ريش سفيدش بازى مىكرد. اسحاق و يعقوب نيز در كنار او بودند. سپس او را به نزديك ديوار غار آورد و به او گفت: ساره پشت اين ديوار است. او خواست تا پشت ديوار را نظاره كند كه ناگهان صدايى برخاست: «از نزديك شدن به حرم بپرهيز!» او گفته است: [با شنيدن صدا] از همانجا كه پايين رفته بودم بازگشتم٤٧.»
در جلد اول تاريخ ابن عساكر در اين باره مطلبى آمده كه فشرده آن چنين است:
«هنگامى كه پس از سال ٨٦ هجرى جامع دمشق را به دستور وليد بن عبدالملك (متوفاى ٩٦ هجرى) حفر مىكردند، سر يحيى بن زكريارادر سبدى در صندوق ودر زير يكى از پايههاى گنبد يافتند و آن را به همانگونه در زير ستونى از ستونها قرار دادند.»
در تورات و غير تورات ذكرى از قبور ديگر انبياى بنىاسرائيل نيامده و مدفن لوط و يوشع و ايوب و عزير و زكريا(ع) شناخته نشده است. عيسى بن مريم(ع) را هم كه خداوند به سوى خود بالا برد.
×××
آنچه گذشت، اخبار قبور «انبياى بنىاسرائيل» – يهود بود. ما نه ديده و نه شنيدهايم و نه كسى نوشته است كه يهود قبور انبياى خويش را «بت» گرفته باشند و مىدانيم كه «بت» كردن قبر با احترام قبر و زيارت آن تفاوت دارد. «بت» گرفتن و «بت» ساختن قبر معنايش آن است كه در نمازها قبر را همانند كعبه قبلهگاه خويش قرار دهند. پس مقايسه اين دو با هم قياسى باطل است.
دوم: معبد يهود و عبادتگاه بنىاسرائيل عبادتگاه بنىاسرائيل – يهود – كه «تابوت عهد» در آن بود، خيمه اجتماع نام داشت. در باب «٢٥ تا ٢٨» سِفر خروج تورات چگونگى فرمان خدا به پيامبرش موسى(ع) درباره ساخت آنها، و در باب «٣٠-٢٩» چگونگى فرمان خدا به بنىاسرائيل – آنگاه كه در صحرا بودند – براى عبادت در خيمه اجتماع، آمده است.
بنىاسرائيل به هرجا كه مىرفتند «خيمه و تابوت» را با خود برمىداشتند تا آنگاه كه به سرزمين فلسطين رسيدند. داود(ع) در آنجا مقدمات بناى معبدى بر سبك و سياق خيمه اجتماع را براى آنان فراهم آورد و سليمان(ع) آن را بنيان نهاد و خيمه اجتماع و تابوت را در آن جاى دادند.
×××
بدينگونه، درمىيابيم كه يهود از هنگامى كه در صحرا بودند براى عبادتشان خيمه اجتماع داشتند. زمانى هم كه در فلسطين جايگزين شدند، سليمان(ع) براى آنان عبادتگاه ويژه – هيكل سليمان – بنا كرد تا خيمه عبادت و تابوت عهد را در آن جاى دهند. [پس، بت كردن قبور انبيا و پرستش آن در كجا بوده است؟]
البته همه توجه داريم كه سؤال و ترديد ما در اين بررسيها به هيچ روى متوجه احاديث رسول خدا(ص) نمىباشد – ما از چنين كارى به خدا پناه مىبريم – بحث و بررسى ما تنها درباره راويان اين احاديث است؛ راويانى كه خداوند از خطا و لغزش و نسيان مصونشان نداشته است.
تا اينجا، دلايل كسانى را كه بازسازى و بناى بر قبور را مخالف شريعت اسلامى مىدانند، همراه با پاسخ آن، بيان داشتيم. آنچه در پى مىآيد، دلايل آنانى است كه عمارت و بازسازى قبور را موافق شريعت مىدانند.
دلايل كسانى كه ساختن مسجد و عبادتگاه بر قبور انبياء واولياء را جايز مىدانند ما، در بحث و بررسى «تشكيل مجالس بزرگداشت براى انبيا و صالحين»، چگونگى گسترش و تأثير «بركت و شومى» بر زمان و مكان را – به واسطه آنچه در هر يك از آنها بر بندگان خدا وارد آمده – بيان داشتيم. در اين بحث، دوباره بدانجا بازگشته و به اذن خداى متعال – موارد ذيل را بر آن افزوده و مىگوييم:
نخست: در قرآن كريم معتقدان به صحت عبادت در محل قبر انبيا و اولياى خداوند مىگويند: خداى متعال در قرآن كريم فرموده:
الف) وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إبْراهيمَ مُصَلّى؛٤٨
و از مقام ابراهيم عبادتگاهى بگيريد.
ب) قالَ الَّذينَ غَلَبُوا عَلى أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِداً؛٤٩
آنان كه بر حالشان [اصحاب كهف] آگاه شدند گفتند: بر جايگاهشان مسجدى بنا خواهيم كرد.
داستان مقام ابراهيم(ع) را در بحث از «مجالس بزرگداشت انبيا و بندگان صالح خدا» آورديم. فشرده آن، بنا بر آنچه بخارى در صحيح خود آورده چنين است:
«كار اسماعيل و ابراهيم(ع) به هنگام ساختن بيتاللَّه آن بود كه اسماعيل سنگ مىآورد و ابراهيم بنا مىكرد تا آنگاه كه ديوار بالا رفت. اسماعيل اين سنگ [مقام ابراهيم] را آورد. ابراهيم بر روى آن ايستاد و اسماعيل سنگ به دستش مىداد تا بنا را بالا برد. مقام ابراهيم(ع) كه خداوند فرمانمان داده تا از آن عبادتگاه و مصلا برگيريم همين جا است.»
فشرده داستان اصحاب كهف در تفاسير اصحاف كهف، گروهى از جوانمردان دربار دقيانوس بودند. پادشاهى كه ادعاى ربوبيت كرد. آنان مخفيانه به پروردگارشان ايمان آورده، از نزد پادشاهشان گريخته و به غارى پناه آوردند. خداوند گوش و هوش آنان را گرفته و خواب چند ساله را بر ايشان چيره و سپس آنان را بيدار كرد. آنها فردى از خود را براى تهيه غذا به شهر فرستادند. مردم شهر با ديدن سكههاى قديمى آنان، به رازشان پى بردند. مردم شهر در آن وقت مؤمن بودند و از داستان فرار يك گروه مؤمن از شهر، براى حفظ دين خود، آگاهى داشتند، لذا هنگامى كه جايگاه آنان را دانستند، به سوى غار شتافتند. اين خبر به آن جوانمردان رسيد و آنان كه خوش نداشتند دوباره به شهرشان بازگردند از خدا خواستند تا آنان را بر حالى كه بودند بازگرداند. خداوندبار ديگر آنان را بسان مردگان در خواب كرد. مردم شهر درباره چگونگى برخورد با آنان به بحث و جدال با هم پرداختند، و آنانكه بر حال اصحاب كهف آگاه شده بودند، گفتند: بر جايگاهشان مسجدى بنا مىكنيم٥٠.
نتيجه بحث
در آيه اول، خداوند متعال فرمانمان داد تا از جاى چاى ابراهيم(ع) نمازگاه برگيريم و در پس آن خدا را عبادت كنيم. اين كار به هيچ روى شرك نيست بلكه توحيد عبادى و عين اطاعت از خداى سبحان است.
در آيه دوم، خداوند از مؤمنينى خبر داده كه مصمم شدند تا بر خوابگاه آن جوانمردانِ مؤمن مسجدى بسازند و خداى سبحان را در آنجا عبادت كرده و براى او سجده نمايند. اينان همه مؤمن بودند نه مشرك! خداوند نيز آنان را بر اين كارشان مذمت نفرموده است.
×××
اين دو نمونه را از كتاب خدا بيان داشتيم. در سنت رسول خدا(ص) نيز نمونههايى است كه بيان مىداريم:
دوم: در سنت رسول اللَّه(ص) الف) در صحيح مسلم و نسائى و ابن ماجه و ترمذى و موطّأ مالك از بريده از پدرش آمده است:
قالَ: قالَ رَسُولُ اللَّه(ص) نَهَيْتُكُمْ عَنْ زِيارَةِ الْقُبُور فَزُورُوها…؛
راوى گويد: رسول خدا(ص) فرمود: «من شما را از زيارت قبور نهى كردم، اكنون به زيارت آنها برويد٥١…»
در سنن ابو داود در پايان اين حديث آمده است: «فَاِنَّ فى زِيارَتِها تَذْكِرَةٌ؛ زيرا كه بازديدن قبور پندآموز است.
در سنن ابن ماجه از زبان ابن مسعود گويد:
إنَّ رَسُولَ اللَّه(ص) قالَ: كُنْتُ نَهَيْتُكُم عَنْ زيارَة الْقُبورِ فَزُورُوها فَإنَّها تُزَهِّدُ فِى الدُّنْيا وَ تُذَكِّرُ فِى الآخِرَة؛
همانا رسول خدا(ص) فرمود: من خود – در گذشته – شما را از زيارت قبور بازداشتم، اكنون به زيارت آنها برويد كه زيارت قبور، دنيا را بىمقدار و آخرت را به هنجار نمايد.٥٢
ب) داستان قبور انبياء و رسولان(ع) در مكه و مدينه، از دوران اسماعيل تا عصر خاتم انبياء(ص)، به شرح زير:
١. در مكه همه طواف كنندگان كعبه در همه دورانها، همزمان با طواف بيتاللَّه به طواف حجر اسماعيل پرداخته و با ساييدن خود به ديواره آن تبرك مىجويند. و اين در جايى است كه اسماعيل و مادرش هاجر در آنجا دفن شدهاند!
در سيره ابن هشام (متوفاى ٢١٨ هجرى) و تاريخ طبرى (متوفاى ٣١٠ هجرى) و تاريخ ابن اثير (متوفاى ٦٣٠ هجرى) و ابن كثير (متوفاى ٧٧٤ هجرى) رواياتى است كه مىگويند: «اسماعيل با مادرش هاجر در حجر مدفونند.»؛ «اسماعيل وصيت كرد تا در كنار قبر مادرش در حجر دفن گردد.»
ابن سعد در طبقات خود گويد: اسماعيل هنگامى كه بيست ساله شد مادرش هاجر در سن نود سالگى درگذشت. او مادرش را در حجر دفن كرد. اسماعيل نيز پس از پدرش ابراهيم درگذشت و در كنار مادرش هاجر در جنب كعبه دفن گرديد.
در روايتى ديگر گويد: «قبر اسماعيل زير ناودان بين ركن و بيت است.٥٣«
در كتاب الاكتفاء كلاعى روايتى است كه فشرده آن چنين است:
«هاجر و اسماعيل و پسرش نابت در حجر دفن شدهاند.٥٤«
ابن جبير در سفرنامهاش قبر اسماعيل و مادرش هاجر را توصيف كرده و گويد:
«در زير ناودان، در صحنِ حجر، نزديك ديوار بيتاللَّه الحرام قبر اسماعيل(ع) است. علامت آن سنگ سبز و مرمرين و مستطيلِ محرابمانندى است كه سنگ سبز مرمرين ديگرى بر گرد آن پيوسته است. هر دو سنگ از ديدنيهاى شگفتآور است. در آنها رگهها و نقاطى است كه اندكى به زردى مىزند چنانكه گويا درز و شكاف است و شبيهترين چيزها به ذرات باقى مانده در بوته ذوب طلاست. در جنبآن نزديك ركن عراقى، قبر مادرش هاجر است. علامت آن نيز سنگ سبزى به اندازه يك وجب و نيم است. مردم در نماز به اين دو محل از حجر تبرك مىجويند، و اين براى آنان سزاست. زيرا، آن دو قبر از بيت عتيق بوده و دربردارنده دو جسد مقدس و گرامى هستند. قبورى كه خداوند آنها را نورانى كرده و به بركت آنهإ؛گگآ نمازگزاران و دعاكنندگان در آنجا را سود رساند. فاصله اين دو قبر مقدس از يكديگر هفت وجب است٥٥.»
عبدالرحمان بن جوزى (متوفاى ٥٩٧ هجرى)٥٦در كتاب خود در باب «معرفى بزرگان مدفون در حرم» مىنويسد:
«از صفوان بن عبداللَّه الجمحى روايت شده است كه گفته است: ابن زبير، محلى را [در اطراف بيت] حفر كرد، پوستهاى از سنگ سبز پيدا شد، از قريش درباره آن توضيح خواست، هيچكس را آگاه بر آن نيافت، نزد پدرم فرستاد و از او پرسيد، پدرم گفت: «اين قبر اسماعيل(ع) است، آن را جابه جا مكن.» او نيز چنين كرد.»
ابن زبير گفته است: «اين [ديوار] نيم دايره اشاره به آن دارد كه، آنچه به ركن شامى مسجدالحرام مىپيوندد قبور دوشيزگان اسماعيل است.»
روايت شده كه محل دفن، ميان ناودان تا درب غربى حجر اسماعيل است.
ابو عبداللَّه محمد بن اسحاق الفاكهى (متوفاى ٢٧٢ هجرى) در كتاب خود٥٧باب: «معرفى قبور دوشيزگان اسماعيل(ع)» مىنويسد: روايت شده كه ابن زبير گفته است: «اين نيم دايره كه به ركن شامى پيوسته، قبور دوشيزگان اسماعيل(ع) است.» ابن ابىعمر در حديث خود گويد: از سفيان راوى پرسيدند: «اين مكان كدام است؟» او با دست خود به حجر، روبروى ركن غربى كه به ركن يمانى دارالعجلة، مىپيوندد، اشاره كرد.»
اين مطلب را عبدالرزاق نيز، در مصنف (ج ٥، ص ١٢٠) و ازراقى٥٨در (ج ٢، ص ٦٦) كتاب خود آوردهاند.
ابن جوزى در باب: «معرفى بزرگان مدفون در حرم» و ازراقى در اخبار مكه روايتى دارند كه فشرده آن چنين است:
«هر پيامبرى كه امتش هلاك مىشدند به مكه مىآمد و با مؤمنين همراه خود به عبادت مىپرداخت تا وفات مىكرد. هود و صالح و شعيب از آنان بودند. و در بين ركن و مقام [ابراهيم] و زمزم و حجر [اسماعيل] قبر نود و نه نفر از انبياء است.»
ابوبكر فقيه از پيامبر اكرم(ص) روايت كرده كه فرمود: «هيچ پيامبرى از قوم خود جدا نشد مگر آنكه به سوى كعبه آمد و خدا را عبادت كرد تا از دنيا رفت. قبر هود و شعيب و صالح در بين زمزم و مقام [ابراهيم] است. قبر سيصد تن از پيامبران در كعبه است و بين ركن يمانى تا ركن اسود هفتاد تن از پيامبران مدفونند٥٩.»
×××
آنچه بيان شد روايات آمده در كتب مكتب خلفا بود، در كتابهاى حديثى مكتب اهلبيت(ع) نيز رواياتى همانند آنها به شرح زير آمده است:
كلينى (متوفاى ٣٢٩ هجرى) در كتاب كافى و صدوق (متوفاى ٣٨١ هجرى) در كتاب من لا يحضره الفقيه و علل الشرايع و فيض كاشانى (متوفاى ١٠٨٩ هجرى) در وافى و مجلسى (متوفاى ١١١١ هجرى) در بحار، روايت كردهاند كه: – عبارت از كافى است – «قبر هاجر و قبر اسماعيل در «حجر» است٦٠.»
و نيز روايت كردهاند: «در حجر قبور انبياء(ع) است.»
در كافى و وافى و بحار آمده است: «در حجر در محدوده ركن سوم، دوشيزگان اسماعيل(ع) مدفونند٦١.»
×××
آنچه آورديم اخبار قبور انبياء و اولياء در مكه بود. در بحث آينده برخى اخبار مربوط به قبور آنان در غير مكه را مىآوريم.
قبر مادر پيامبر(ص) در ابواء و زيارت رسول خدا(ص) از مزار مادر
صاحب كتاب معجم البلدان در معرفى ابواء گويد:
«ابواء قريهاى است از توابع مدينه كه فاصله آن تا جحفه – از سمت مدينه – بيست و سه ميل است. قبر آمنه دختر وهب، مادر پيامبر اكرم(ص) در ابواء است. سبب دفن او در ابواء آن است كه عبداللَّه پدر رسول خدا(ص) به سوى مدينه رفت تا خرما بياورد. او در مدينه وفات كرد. همسرش آمنه بنت وهب سالى يك بار براى زيارت قبر او به مدينه مىرفت. هنگامى كه رسول خدا(ص) شش ساله شد، آمنه به همراه عبدالمطلب و ام ايمن دايه رسول خدا(ص) رهسپار مدينه شد و در راه بازگشت به سوى مكه در ابواء جان سپرد٦٢.»
در تاريخ ابن عساكر آمده است:
«آمنه دختر وهب مادر آقاى ما رسولخدا(ص) بود. او رسولخدا را براى ديدار داييهاى خود از قبيله بنىعامر بننجار به مدينه برد، سپس به سوى مكه بازگشت و در ابواء ميان مكهو مدينه، در حالى كه رسولخدا، شش ساله بود، بدرود حيات گفت٦٣.»
ابن سعد در طبقات پس از آوردن مشروح اين خبر سخنى دارد كه فشرده آن چنين است:
«رسولخدا(ص) هنگامى كه در راه عمره حديبيه به ابواء رسيد نزد قبر مادرش آمنه آمد، آن را اصلاح كرد و در كنار آن گريست. مسلمانان هم به خاطر گريه رسولخدا گريستند.»
خبر گريستن رسول خدا بر سر قبر مادرش و گريستن صحابه در ساير كتابهاى حديثى نيز آمده است٦٤.
قبر رسول خدا(ص) در مدينه در طبقات ابن سعد و سيره ابن هشام روايتى است كه فشرده آن چنين است:
«رسول خدا(ص) در خانه خود، در همان اطاقى كه جان به جان آفرين تسليم كرد، دفن گرديد. پس از آن هر يك از دو خليفه، ابوبكر و عمر نيز، در آنجا دفن شدند. سپس اين گنبد سبز رنگ را بر فراز آن بنا كردند٦٥.»
ثواب زيارت قبر رسول خدا(ص) دار قطنى در سنن، طبرانى در معجم و فاكهى در اخبار مكه با اسناد خودشان از ابن عمر آوردهاند كه گفت:
قالَ رَسُولُ اللَّه(ص): مَنْ حَجَّ فَزارَ قَبْرى بَعْدَ مَوْتى كانَ كَمَنْ زارَنى فىحَياتى؛
رسول خدا(ص) فرمود: هر كس حج بگزارد و قبر مرا -پس از رحلتم- زيارت كند همانند كسى است كه مرا در حال حيات زيارت كرده است٦٦.
طيالسى با سند خود از عمر روايت كرده كه گفت: شنيدم رسول خدا(ص) مىفرمود:
مَنْ زارَ قَبْرى اَوْ مَنْ زارَنى كُنْتُ لَهُ شَفيعاً اَوْ شَهيداً؛
هر كس قبر مرا زيارت كند يا مرا زيارت كند – من شفيع او يا گواه او خواهم بود٦٧.
زائران قبر رسول خدا(ص) از اهلبيت و صحابه
الف) فاطمه(ع) اولين زائر قبر رسول خدا(ص)
ابن جوزى با سند خود از على(ع) روايت كرده كه فرمود: «هنگامى كه رسول خدا(ص) دفن گرديد، فاطمه(ع) نزد قبر آمد، اندكى ايستاد و سپس مشتى از خاك قبر برگرفت و بر ديده نهاد و گريست و ابيات زير را ترنم كرد:
ما ذا عَلى مَنْ شَمَّ تُربَةَ اَحْمَدٍ أنْ لا يَشُمَّ مَدَى الزَّمانِ غَوالِياً
صُبَّت عَلَىَّ مَصائِبٌ لَوْ أَنَّها صُبَّتْ عَلَى الْأيَّامِ عُدْنَ لَيالِياً٦٨
راستى آنكه شميم سركويت بوييد چه غمار بوى دو عالم به مشامش نرسد
بر من آن شد كه اگر بر همه ايام رود ظلمت دهر به تاريكى شامش نرسد!
ب) ابو ايوب انصارى، زائرى كه صورت بر تربت پاك رسول اللَّه(ص) مىسايد:
در مجمع الزوائد به سند خود از ابوداود بن ابوصالح آورده كه او گفت: روزى مروان به سوى قبر رسول خدا(ص) نظر كرد و ديد مردى صورت خود بر قبر نهاده، گفت: مىدانى چه مىكند؟ آن مرد كه ابو ايوب انصارى صحابى رسول خدا بود، روى خود به سوى مروان گردانيد و گفت: آرى [مىدانم چه مىكنم] «من به زيارت رسول خدا(ص) آمدم، به زيارت حجر نرفتم٦٩.»
خلاصه و نتيجه بحثها
معتقدان به تحريم بنا و بازسازى قبور انبياء و اولياء و عبادتگاه كردن آنها، با استناد به برخى روايات مىگويند:
نخست: امام على(ع) به ابوالهياج اسدى فرمود:
«من تو را به كارى مأموريت مىدهم كه رسول خدا(ص) مرا مأمور آن كرد. او گفت: رسول خدا(ص) در تشييع جنازهاى بود كه فرمود: كدام يك از شما به مدينه مىرود تا همه بتهايش را شكسته، همه قبرهايش را صاف و همه صورتهايش را دگرگون نمايد؟ مردى براى انجام آن روانه شد، ولى از مردم مدينه ترسيد و ناكام بازگشت. امام على(ع) روانه شد و همه آنها را به انجام رسانيد!»
نمىتوانم فهميد چگونه استدلالكنندگان به اين روايت متوجه اشكالات آن نشدهاند: آيا رسول خدا(ص) در تشييع جنازه در مكه بوده كه فرستادهاش را به مدينه مىفرستد و او ناكام بازمىگردد، سپس پسرعمويش على(ع) را مىفرستد و او همه دستورات را انجام مىدهد، يا در مدينه بوده؟
اين تشييع جنازه چه مقدار طول كشيده كه فرد اول مىرود و ناكام بازمىگردد و پس از او پسرعموى پيامبر(ص) روانه مىشود و همه قبور را صاف مىكند، و همه صورتها را واژگون و همه بتها را مىشكند؟ آيا صاحبان اين بتها مسلمان بودهاند؟ اگر چنين بوده، براى چه بتها رانگه مىداشتند؟ واگر مشرك بودهاند چگونه به مجرد رفتن پسرعموى رسول خدا(ص) به سوى آنان، تسليم فرمان او شدند؟ ديگرآنكه، فرمانامام على(ع) به ابوالهياج بناچار بايد در زمان خلافت آن حضرت باشد. زيرا صدور فرمانى اين چنين درباره مردمان يك شهر، تنها از حاكم مقتدر مسلط بر امور ممكن گردد.
پس، زمان صدور اين فرمان بعد از زمان حكومت خلفاى سهگانه بوده است. حال نمىدانم آيا در آن روزگار در سرزمينهاى اسلامى بتى بر جاى مانده بود تا ابوالهياج آن را بشكند؟ راستى را كه نمىتوانم فهميد!
دوم: استدلال آنان به روايت منسوب به رسول خدا(ص) است. مىگويند: رسول خدا(ص) فرموده: «قبر مرا بت نكنيد بدانگونه كه يهود قبور انبياى خود را بت كردند.» نمىتوانم فهميد، چه وقت يهود قبور انبياى خود را بت كردند؟ آنان پس از خروج از مصر و سرگردانى در بيابان كه براى عبادت، خيمه اجتماع داشتند. در زمان سليمان هم كه آن حضرت براى ايشان عبادتگاه – هيكل سليمان – بنا نهاد. همانگونه كه مسجد رسول اللَّه(ص) در مدينه براى عبادت بنا شد.
اما درباره قبر پيامبرانشان نيز، چنانكه گذشت: برخى از آنان اصلاً محل دفنشان ناشناخته است، برخى نيز در غارهايى در زير زمين مدفونند و جاى دفن آنان را تنها افراد معدودى مىدانستهاند.
اما آنچه از رسول خدا(ص) روايت شده كه آن حضرت زنهاى زيارتكننده قبور را لعنت كرده، نمىتواند در مقابل روايات صحيح و فراوان ديگر هماوردى نمايد، رواياتى كه رسول خدا(ص) در آنها فرموده: «من خود شما را از زيارت قبور نهى كردم. اكنون آنها را زيارت كنيد.»
×××
اينها خلاصه دلايل معتقدان به حرمت بنا و بازسازى قبور و عبادتگاه و مسجد كردن آنها بود.
معتقدان به جواز بازسازى و عمارت و عبادت در محل قبور نيز، به دلايل زير استدلال كردهاند: نخست: در قرآن كريم وَ اتَّخِذُواْ مِن مِّقَامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى؛٧٠
و از مقام ابراهيم عبادتگاهى بگيريد.
قالَ الَّذينَ غَلَبُوا عَلى أَمْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَيْهِمْ مَسْجِداً؛٧١
آنانكه بر حالشان [اصحاب كهف] آگاه شدند، گفتند: بر جايگاهشان مسجدى مىسازيم.
پس، خداى سبحان ما را فرمان داده تا از جاى پاى خليلش ابراهيم(ع) عبادتگاه بگيريم. و نيز، خبر داده كه، آنان كه بر حال اصحاب كهف آگاه شدند گفتند: «بر خوابگاه ايشان مسجدى مىسازيم» و با اين خبر اقدام آنان را تأييد فرموده است.
دوم: در سنت رسول خدا(ص) مىگويند: سنت رسول خدا(ص) مؤيد آن است كه آنچه براى قبر نبى خدا اسماعيل و مادرش هاجر و دوشيزگان او و ساير انبياى مدفون در حجر اسماعيل و بيتاللَّهالحرام انجام شده و برخى از آنها قرنهاى متمادى پس از عصر رسول اكرم(ص) نيز عيان و آشكار و در ديد همگان است، همگى مشروع و مجازند. زيرا، رسول خدا(ص) خود شخصاً حجر اسماعيل را طواف كرده و ذريه رسول اللَّه(ص) و صحابه نيز متابعت نموده و نيكان و پاكان مسلمان تا به امروز، بر اين سنت استوار، و بر انجام آن پاى فشارند.
سوم: سنت رسول خدا در زيارت قبر مادر و گريستن و گرياندن صحابه و ترميم قبر چهارم: استدلال به اطاق سقفدار اطاقى كه قبر رسول خدا(ص) و دو خليفه ابوبكر و عمر در آن است و گنبد سبز رنگ افراشته بر فراز آن، كه امروزه شاهد آنيم.
پنچم: ترغيب و تشويق مسلمانان از سوى رسول خدا(ص) به زيارت قبر خود
ششم: زيارت پاره تن رسول اللَّه(ص) فاطمه زهرا(ع) از قبر پدرش رسول خدا(ص) و زيارت صحابى ابو ايوب انصارى از همان قبر
پس، زيارت قبور انبياء و اولياء و بناى عمارت بر آنها و مسجد گزيدن و عبادتگاه گرفتن اين قبور، از سنتهاى بنيادين خداى رحيم و رسول كريم اوست. بنابراين، اولين [پيشواى] قبرگرايان – آنگونه كه برخى تعبير مىكنند – رسول خدا(ص) است و پس از او پاره تنش فاطمه(ع) و بعد صحابه والامقام، و سپس ما شيعيان و محبان! واين شرافت ما را بس كه همگى پيرو رسول اللَّه(ص) بوده و آن حضرت الگو و مقتداى ما باشد.
آرى، اگر امروزه نيز، مجال و فرصت يابيم، از سنت رسول خدا(ص) در گريستن بر قبور انبياء و اولياء و ترميم آنها پيروى كرده و زيارت قبر مبارك آن حضرت رإ؛ممظظ سرلوحه آنها قرار مىدهيم، و در اين كار به صحابى نيكوكار ابوايوب انصارى اقتدا كرده و صورت بر تربت پاك قبر رسول خدا(ص) مىنهيم و از پاره تنش فاطمه(ع) درس گرفته خاك قبرش را مىبوييم و زمزمه مىكنيم:
راستى آنكه شميم سركويت بوييد چه غم ار بوى دو عالم به مشامش نرسد
بر من آن شد كه اگر بر همه ايام رود ظلمت دهر به تاريكى شامش نرسد
ولى چه بگوييم كه در چشم خار و در گلو استخوان است. و انّا للَّه و انّا اليه راجعون!
٩- گريه برميت
الف) رواياتى كه مىگويد: پيامبر بر متوفى گريست و بر آن ترغيب فرمود ١. گريه پيامبر(ص) در بيمارى سعد بن عباده
در صحيح مسلم از عبداللَّه بن عمر روايت كند كه گفت: «سعد بن عباده بيمار شد و رسول خدا(ص)، براى عيادت، همراه با عبدالرحمان بن عوف و سعد بن ابىوقاص و عبداللَّه بن مسعود به ديدار او رفتند. بر بالينش كه رسيدند مدهوشش يافتند. پيامبر(ص) فرمود: آيا جان سپرده است؟ گفتند: نه، اى رسول خدا! پيامبر(ص) به گريه افتاد. مردم نيز كه گريستن رسول خدا(ص) را ديدند به گريه افتادند. فرمود: آيا نمىشنويد؟ خداوند بر سرشك ديده عذاب نمىكند، و بر اندوه دل نيز، ولى به خاطر اين – با اشاره به زبان خود – عذاب مىكند يا مىبخشايد٧٢.»
٢. گريه پيامبر(ص) بر پسرش ابراهيم در صحيح بخارى، صحيح مسلم، سنن ابىداود و سنن ابن ماجه از انس بن مالك روايت كنند٧٣كه گفت:
با رسول خدا(ص) وارد شديم… ابراهيم در حال جان سپردن بود. چشمان پيامبر اشكريزان شد، عبدالرحمان بن عوف گفت: اى رسول خدا! شما هم؟ فرمود: «پسر عوف! اين رحمت است» سپس بر آن افزود و فرمود: [درست مىبينى] «ديدگان گريان است و دل اندوهبار، ولى هرگز چيزى – جز آنچه كه پروردگارمان را خشنود كند – بر زبان نياوريم. اى ابراهيم! به راستى كه ما از جدايى تو اندوهگينيم٧٤.»
اين روايت در سنن ابن ماجه چنين است:
انس بن مالك گويد: هنگامى كه ابراهيم پسر رسول خدا(ص) جان سپرد، پيامبر(ص) به حاضران فرمود: «او را در كفنهايش نپوشانيد تا [براى آخرين بار] ديدارش كنم.» سپس بر بالينش آمده بر روى او خم شد و گريست٧٥.
در سنن ترمذى آمده است:
جابربن عبداللَّه گويد: پيامبر(ص) دست عبدالرحمان بن عوف را گرفت و با وى بر بالين پسرش ابراهيم آمد و او را كه در حال جان سپردن بود در برگرفت و بر دامن نهاد و گريستن آغازيد. عبدالرحمان بن عوف گفت: آيا گريه مىكنى؟ مگر شما نبودى كه از گريه كردن باز مىداشتى؟ فرمود: «نه، من از فغان و فرياد دو گروه احمق و سفيه گناهكار باز داشتم: آنان كه هنگام مصيبت چهره مىخراشند و گريبان مىدرند و نالههاى شيطانى سر مىدهند٧٦.»
٣. گريه پيامبر(ص) بر نوه خويش در صحيح بخارى، صحيح مسلم، سنن ابىداود و سنن نسائى روايت كنند: دختر پيامبر(ص) براى آن حضرت پيام داد: نزد ما بيا كه، پسرى از من جانسپار است. پيامبر برخاست و همراه با سعد بن عباده و مردانى از اصحاب خويش به ديدار آنها آمدند. كودك را كه در حال نفس زدن و جان دادن بود نزد آن حضرت آوردند. سرشك ديدگان پيامبر(ص) به جوشش آمد. سعد گفت: اى رسول خدا! چه مىبينم؟ فرمود: «اين رحمت و عطوفتى است كه خداوند در دلهاى بندگانش قرار داده است، و خداوند تنها بندگان رحيم و مهربان خود را مورد رحمت و بخشايش قرار مىدهد٧٧.»
٤. گريه پيامبر(ص) بر عموى خويش حمزه
در طبقات ابنسعد، مغازى واقدى، مسنداحمد و ديگر كتب مكتب خلفا روايت كنند:
رسول خدا(ص) -پس از جنگ احد- هنگامى كه صداى گريه از خانههاى انصار بر كشتههايشان را شنيد، ديدگانش اشكبار شد و گريست و فرمود: «ولى حمزه گريهكنندهاى ندارد.» سعد بن معاذ كه آن را شنيد به نزد زنان بنىعبدالاشهل شتافت و آنان را [به سوى پيامبر و تسليت بر او و گريستن بر حمزه] فرا خواند. پيامبر(ص) بر ايشان دعا كرد و آنان را بازگردانيد. پس از آن واقعه، هيچيك از زنان انصار بر مردهاى نگريست مگر آنكه ابتدا بر حمزه كرد و پس از آن بر مرده خويش گريست٧٨.
٥. گريه پيامبر(ص) بر شهداى جنگ موته در صحيح بخارى روايت كند:
پيامبر(ص) [چگونه شهيد شدن] زيد و جعفر و ابن رواحه را،پيش از رسيدن خبر آنان، براى مردم توصيف كرد و فرمود:
«زيد پرچم را بر گرفت و ضربت خورد و شهيد شد! سپس جعفر پرچم را بر گرفت. او نيز شهيد شد! پس از آن ابن رواحه پرچم گرفت و شهيد شد.» پيامبر(ص) در حالى اين سخنان را مىفرمود كه ديدگانش سرشك مىريختند!٧٩
٦. گريه پيامبر(ص) بر جعفر بن ابىطالب در استيعاب، اسد الغابه، اصابه، تاريخ ابن اثير و ديگر كتب مكتب خلفا روايتى است كه فشرده آن چنين است:
هنگامى كه جعفر و اصحاب او به شهادت رسيدند، رسول خدا(ص) به خانه او رفت، فرزندانش را فرا خواند و آنان را -در حالى كه سرشك ديدگانش فرو مىريخت- بوئيد [و نوازش كرد.] همسر جعفر، اسماء گفت:
پدر و مادرم فداى شما باد، چه چيز شما را مىگرياند؟ آيا از جعفر و ياران او چيزى به شما رسيده؟ فرمود: «آرى، امروز شهيد شدند.» اسماء گفت: من برخاستم و صيحه زدم و زنان را گرد آوردم، وارد خانه فاطمه كه شدم، ديدم او مىگريد و مىگويد: واى عمويم! و رسول خدا(ص) [كه چنين ديد] فرمود:
به راستى كه گريهكنندگان، بايد بر مثل جعفر بگريند٨٠.
٧. گريه پيامبر(ص) بر مزار مادرش آمنه در صحيح مسلم، مسند احمد، سنن ابىداود، نسائى و ابن ماجه٨١روايت كنند:
ابوهريره گويد: پيامبر اكرم(ص) قبر مادرش را زيارت كرد و گريست و همه اطرافيان را گريانيد٨٢.
گريه پيامبر(ص) بر فرزندش حسين(ع) در مناسبتهاى گوناگون
١. حديث امالفضل در مستدرك صحيحين، تاريخ ابن عساكر، مقتل خوارزمى و ديگر كتب مكتب خلفا آمده است٨٣:
از ام الفضل دختر حارث روايت كنند كه او بر پيامبر خدا وارد شد و گفت: اى رسول خدا! من در شب گذشته خواب ناخوشايندى ديدم! فرمود: «چه ديدهاى؟» گفت: خيلى سخت است! فرمود: «چيست؟» گفت: ديدم گويا قطعهاى از جسد شما جدا شد و در دامنم قرار گرفت! رسول خدا(ص) فرمود: «چيز خوبى ديدهاى؛ فاطمه -انشاء اللَّه- پسرى به دنيا مىآورد و در دامان تو جاى مىگيرد.» [گويد:] پس از آن، فاطمه -همانگونه كه پيامبر فرموده بود – حسين را به دنيا آورد، و او در دامن من جاى گرفت. روزى خدمت رسول خدا(ص) رسيدم و حسين را در دامان آن حضرت نهادم، اندكى بعد توجهش از من منصرف شد، به ناگاه ديدم ديدگان پيامبر(ص) سيلآسا اشك مىبارد! گويد: گفتم: اى نبى خدا! پدر و مادرم به فدايت، شما را چه مىشود؟ فرمود: «جبرئيل – عليه الصلاة و السلام – به ديدارم آمد و به من خبر داد كه: امتم به زودى اين پسرم را مىكشند.» گفتم: اين را؟ فرمود: «آرى، او قدرى از تربت سرخش را نيز براى من آورد.»
حاكم صاحب مستدرك صحيحين گويد: اين حديث با شرائط شيخين [بخارى و مسلم] حديثى صحيح است، ولى آن را نياوردهاند.٨٤
٢. روايت زينب بنت جحش در تاريخ ابن عساكر، مجمع الزوائد، تاريخ ابن كثير و ديگر كتب مكتب خلفا روايت كنند٨٥:
زينب گويد:»دريكىازاوقاتكهرسول خدا(ص) در خانه من بود ومن حسينِ تازه به راه افتاده را نگه مىداشتم، لحظهاى از وى غافل شدم و او نزد رسول خدا(ص) رفت. فرمود: «آزادش بگذار.» – تا آنجا كه گويد – سپس دستش را بلند كرد. پس از آنكه پيامبر نمازش رابهانجام رسانيد، گفتم: اى رسول خدا! من امروز كارى را از شما ديدم كه تا به حال نديده بودم؟ فرمود: «جبرئيل نزد من آمد و به من خبر داد امت من اين [فرزندم] رامىكشند. گفتم: پس تربتش رابه من نشان بده و او تربت سرخ رنگى برايم آورد.»٨٦
٣.روايت عايشه در تاريخ ابن عساكر، مقتل خوارزمى، مجمع الزوائد و ديگر كتب پيروان مكتب خلفا از ابىسلمة بن عبدالرحمن روايت كنند٨٧:
عايشه گويد: «رسول خدا(ص) كه حسين را بر ران خود نشانيد، جبرئيل نزد او آمد و گفت: اين پسر توست؟ فرمود: «آرى»، گفت: ولى امتت به زودى – پس از تو – او را مىكشند. ديدگان پيامبر(ص) اشكبار شد. جبرئيل گفت: اگر بخواهى سرزمينى را كه در آن كشته مىشود به تو نشان مىدهم. فرمود: «آرى چنين كن.» جبرئيل نيز، خاكى از سرزمين طف [كربلا] را به آن حضرت نماياند.»
در عبارت ديگرى چنين است: جبرئيل به سوى سرزمين طف در عراق اشاره كرد و تربتى سرخفام برگرفت و به او نشان داد و گفت: «اين از تربت قتلگاه اوست٨٨.»
در اين باب روايات ديگرى است كه خبر دادن فرشتگان به رسول خدا(ص) – درباره شهادت امام حسين(ع) – را تأييد مىكند. مانند:
١. روايت امسلمه در مستدرك صحيحين، طبقات ابن سعد، تاريخ ابن عساكر و ديگر كتب پيروان مكتب خلفا روايت كنند كه راوى گفته است٨٩:
امسلمه – رضى اللَّه – مرا خبر داد كه: «يك شب رسول خدا(ص) براى خواب در بستر شد و [اندكى] بعد با حالتى افسرده بيدار گرديد؛ سپس خوابيد و آرام گرفت و دوباره با حالتى سبكتر از آنچه در مرحله اول ديده بودم، بيدار شد؛ سپس خوابيد و باز هم – در حالتى كه تربت سرخفامى در دست داشت و آن را مىبوسيد – از خواب بيدار شد. عرض كردم: اى رسول خدا! اين تربت چيست؟ فرمود: «جبرئيل مرا خبر داد كه اين [حسين(ع)] در سرزمين عراق كشته مىشود. به جبرئيل گفتم: تربت زمينى را كه در آن كشته مىشود به من نشان بده و اين تربت آنجاست.»
حاكم گويد: اين حديث با شرايط شيخين [بخارى و مسلم] حديثى صحيح است ولى آن را در كتب خود نياوردهاند٩٠.
٢. حديث انس بن مالك در مسند احمد، المعجم الكبير طبرانى، تاريخ ابن عساكر و ديگر كتب پيروان مكتب خلفا روايت مىكنند٩١كه:
انس بن مالك گويد: يكى از فرشتگان به نام قطر از پروردگار خود اجازه خواست تا به ديدار پيامبر(ص) بيايد؛ خداوند اذنش داد و او در روز نوبت امسلمه وارد شد. پيامبر(ص) به امسلمه فرمود: «مواظب باش كسى در مجلس ما وارد نگردد.» در همان حال كه او بر درب اطاق بود ناگهان حسين بن على(ع) سر رسيد و در را گشود و وارد شد. رسول خدا(ص) نيز، او را در برگرفت و بوسهباران كرد. آن فرشته گفت: دوستش دارى؟ فرمود: «آرى.»
گفت: امتت به زودى او را مىكشند! اگر بخواهى مكانى را كه در آن كشته مىشود به تو نشان مىدهم؟ فرمود: «آرى مىخواهم.» گويد: آن فرشته مشتى از مكان كشته شدن او را برگرفت و به آن حضرت نماياند، پس از آن قدرى ماسه يا خاك سرخ آورد. امسلمه آن را گرفت و در جامه خود نهاد. راوى حديث، ثابت، گويد: ما – در آن زمان – مىگفتيم: اين كربلاست!٩٢
ب) رواياتى كه مىگويد: پيامبر(ص) از گريه كردن نهى فرمود، و منشأ اين روايات
در صحيح مسلم و سنن نسائى از عبداللَّه روايت كنند: حفصه بر [حال] عمر گريست. عمر گفت: آرام باش دخترم! آيا نمىدانى كه پيامبر فرموده: «ميت به خاطر گريه بستگانش بر او، عذاب مىبيند»؟٩٣
در روايت ديگرى آمده است:
عمر گويد: پيامبر(ص) فرمود:»ميت در قبر بهخاطر نوحهو زارى بر او عذاب مىبيند٩٤.»
و در ديگرى:
عبداللَّه بن عمر گويد: هنگامى كه عمر ضربت خورد، مدهوش گرديد. بدين خاطر، بر او صيحه و شيون كردند. چون به هوش آمد گفت: آيا نمىدانيد كه رسول خدا(ص) فرمود: «ميت به خاطر گريه زنده عذاب مىبيند.٩٥«
استدراك عايشه بر حديث و رفع اشتباه از عمر و پسرش در صحيح بخارى، صحيح مسلم و سنن نسائى روايت كنند:
ابن عباس گويد: به مدينه كه رسيديم، اميرالمؤمنين [عمر] هنوز استقرار نيافته بود كه ضربت خورد. صهيب با فرياد: واى برادرم! واى ياورم! بر بالين او آمد. عمر گفت: آيا نمىدانى، آيا نشنيدهاى كه پيامبر(ص) فرمود: «ميت به خاطر برخى گريههاى بستگانش عذاب مىبيند»؟
ابن عباس گويد: من برخاستم و نزد عايشه رفتم و از آنچه گذشته بود آگاهش كردم. عايشه گفت: نه به خدا! رسول خدا هرگز نفرموده: «ميت به خاطر گريه كسى عذاب مىبيند.» بلكه فرموده:
إنَّ الكافِرِ يَزيدُه اللَّهُ بِبُكاءِ أَهلهِ عذاباً وَ انَّ اللَّه لَهُو أضْحك و أبْكى، ولا تزر وازرة وِزْرطَ اُخرى؛ خداوند كافر را به خاطر گريه بستگانش بيشتر عذاب مىكند، و خداوند است كه مىخنداند و مىگرياند، و هيچكس بار گناه ديگرى را بر ندارد.
قاسم بن محمد گويد: هنگامى كه سخن عمر و پسرش به عايشه رسيد گفت: شما مرا از كسانى خبر مىدهيد كه نه دروغ گويند و نه دروغزن، ولى [به هر حال]گوش آدمى خطا مىشنود.٩٦
در صحيح مسلم، صحيح بخارى، سنن ترمذى و موطأ مالك روايت كنند:
هشام بن عروه از پدرش، گويد: در نزد عايشه گفته شد كه ابن عمر گفته است: «ميت به خاطر گريه بستگانش بر او، عذاب مىبيند.» عايشه گفت: خداى بر ابا عبدالرحمن ببخشايد، چيزى را شنيده ولى خوب در نيافته، [قضيه چنين بود كه:] جنازه فردى يهودى را – در حالى كه بر او مىگريستند – از كنار پيامبر(ص) عبور دادند، آن حضرت فرمود: «شما مىگرييد و او عذاب مىشود٩٧.»
امام نووى [متوفاى ٦٧٦ هجرى] در شرح صحيح مسلم، درباره روايات نهى از گريستن كه از رسول خدا روايت شده، گويد: اين روايات تنها از روايت عمر و پسرش عبداللَّه است. عايشه آنها را انكار كرده و آن را از نسيان و فراموشى و اشتباه آن دو دانسته، و منكر صدور آن از پيامبر(ص) شده است٩٨.
رسول خدا(ص) عمر را از نهى، نهى مىكند در سنن نسائى، سنن ابن ماجه و مسند احمد٩٩روايت كنند كه: سلمة بن ازرق گويد: شنيدم كه ابو هريره مىگفت: يكى از بستگان رسول خدا(ص) از دنيا رفت، زنان جمع شده و بر او گريه مىكردند، عمر برخاست و آنان را بازداشته و پراكنده مىكرد، رسول خدا(ص) فرمود: «عمر! آنان را به حال خود واگذار كه چشمها اشكبار، دلها مصيبتديده و داغشان تازه است.١٠٠«
در مسند احمد از وهب بن كيسان از محمد بن عمرو روايت كند كه:
سلمة بن ازرق با عبداللَّه بن عمر در بازار نشسته بودند كه عدهاى جنازهاى را عبور داده و بر آن مىگريستند. عبداللَّه بن عمر اين كار را ناپسند شمرده و آنان را طرد كرد. سلمة بن ازرق به او گفت: چنين مگو! زيرا من خود شاهد بودم و از ابو هريرة شنيدم – زنى از بستگان مروان جان سپرده بود و مروان دستور مىداد زنانى را كه بر او مىگريستند از آنجا برانند – ابو هريرة كه بر سر جنازه آمده بود گفت: اى ابا عبد الملك! آنان را به حال خود واگذار، زيرا جنازهاى را از مقابل پيامبر(ص) عبور دادند. من و عمر بن خطاب نيز، در كنار آن حضرت بوديم. عمر شروع به راندن زنانى كرد كه همراه جنازه مىگريستند. رسول خدا(ص) فرمود: «پسر خطاب! آنان رابه حال خود وا گذار كه جانشان مصيبتديده، چشمشان اشكبار و داغشان تازه است.١٠١«
مقايسه روايات و نتيجه آن روايات بخش اول اثبات كرد: گريه كردن بر محتضر و كسى كه در حال جان دادن است و كسى كه جان سپرده و نيز، گريه بر مزار مردگان -شهيد باشد يا غير شهيد- از سيره پيامبر اكرم(ص) مىباشد.
روايات بخش دوم اثبات كرد: رسول خدا(ص) بارها بر فرزند شهيدش[حسين(ع)] گريه كردند، و با اثبات آن، گريه آن حضرت بر حسين(ع) به بخش اول مىپيوندد و از سيره و سنت رسول خدا(ص) به شمار مىآيد.
روايات بخش سوم اثبات كرد: روايات نهى پيامبر(ص) از گريه بر ميت، تنها از سوى خليفه دوم و پسرش عبداللَّه است؛ و از استدراك ام المؤمنين عايشه بر آنها كه گفت: «خداى ببخشايد ابا عبدالرحمن را، چيزى را شنيده ولى در نيافته» و سخنان ديگر صحابه مانند: ابو هريره و ابن عباس پيرامون اين موضوع درمىيابيم كه:
آنچه خليفه دوم و پسرش عبداللَّه درباره «نهى پيامبر(ص) از گريستن بر ميت» روايت كردهاند، خطا و اشتباه است.
بنابراين، گريستن بر كسى كه در حال مردن است، و گريستن بر ميت، و گريستن بر مزار ميت، از سيره و سنت رسول خدا(ص) است. از اين رو، گريه بر حسين(ع) نيز، پيروى از سيره و سنت رسول خدا(ص) مىباشد.
١. صحيح بخارى، كتاب المغازى، باب غزوه خيبر، ج ٣، ص ٣٥، و كتاب الجهاد و السير، ج ٢، ص ١٠٩، باب ١٠٢، و باب ما قيل فى لواء النبى، ج ٢، ص ١١١، و باب فضل من اسلم على يديه رجل، ج ٢، ص ١١٥، و كتاب فضائل اصحاب النبى، باب مناقب على بن ابىطالب، ج ٢، ص ١٩٩؛ صحيح مسلم، كتاب فضائل الصحابه، باب من فضائل على بن ابىطالب (رض)، حديث ٣٢ و ٣٤، و باب غزوة ذى قرد و غيرها، حديث ١٣٢؛ سنن ترمذى، كتاب المناقب، باب مناقب على بن ابىطالب، ج ١٣، ص ١٧٢.
٢. صحيح بخارى، باب دعاء النبى الى الاسلام، ج ٢، ص ١٠٧.
٣. صحيح مسلم، كتاب الجهاد و السير، حديث ١٣٢.
٤ . صحيح بخارى، كتاب الوضوء، باب التماس الوضوء اذا كانت الصلاة، ج ١، ص ٣١.
٥. صحيح بخارى، كتاب الأشربه، باب شرب البركة و الماء المبارك، ج ٣، ص ٢١٩؛ سنن نسائى كتاب الطهارة، باب الوضوء من الاناء، ج ١، ص ٢٥؛ مسند احمد، ج ١، ص ٤٠٢؛ سنن دارمى، از قول عبداللَّه بن عمر، باب ما اكرم اللَّه النبى من تفجر الماء من بين اصابعه، ج ١، ص ١٥.
٦. صحيح مسلم، كتاب الحج، باب بيان ان السنة يوم النحران يرمى ثم ينحر ثم يحلق، حديث ٣٢٣ و ٣٢٦؛ سنن ابوداود، كتاب المناسك، باب الحلق و التقصير، حديث ١٩٨١؛ طبقات ابن سعد، ج ١، ص ١٣٥؛ مسند احمد، ج ٣، ص ١١١، ١٣٣، ١٣٧، ١٤٦، ٢٠٨، ٢١٤، ٢٣٩، ٢٥٦، ٢٨٧ و ج ٤، ص ٤٢؛ مغازى واقدى، ص ٤٢٩.
٧. صحيح مسلم، كتاب الفضائل، باب قرب النبى من الناس و تبركهم به، حديث ٧٤، ص ١٨١٢.
٨. مستدرك حاكم، كتاب معرفة الصحابة، باب مناقب خالد بن الوليد، ج ٣، ص ٢٩٩. فشرده اين روايت در منتخب كنزالعمال، در حاشيه مسند احمد، ج ٥، ص ١٧٨ و تاريخ ابن كثير، ج٧، ص ١١٣ نيز آمده است.
٩. صحيح بخارى، كتاب اللباس، باب ما يذكر فى الشيب، ج ٤، ص ٢٧، كه ما فشرده آن را آوريم.
١٠.طبقات ابنسعد، ج٦، ص٦٣؛ صحيحبخارى، كتابالوضوء، باب الماء الذى يغسلبه شعر الانسان،ج١، ص٣١.
١١. مسند احمد، ج ٦، ص ٣٤٨؛ طبقات ابن سعد، ج ١، ص ٢٢، باب ذكر لباس النبى؛ تاريخ الاسلام ذهبى (السيرة النبوية)، ص ٥٠٣؛ السيرة النبوية و الآثار المحمدية، چاپ دوم، بيروت، دارالمعرفة، ج٢، ص٢٢٥.
١٢. صحيحمسلم، ج٣، ص١٦١، كتاب اللباس و الزينة، باب تحريم استعمال اناء الذهب و الفضة، حديث٢٠٦٩.
١٣. صحيح بخارى، كتاب الشروط، باب الشروط فى الجهاد و المصالحة مع اهل الحرب، ج ٢، ص ٨١، و كتاب المغازى، باب غزوة الحديبية؛ طبقات ابن سعد، ج ٣، ص ٢٩. و ج ١، قسمت اول، ص ١١٨؛ مغازى واقدى، ص ٢٤٧.
١٤. مسند احمد، ج ٥، ص ٦٨. مشروح آن در شرح حال حنظلة بن حذيم بن حنيفه در اصابة آمده است.
١٥. مستدرك حاكم، ج ٢، ص ٦١٥؛ مجمع الزوائد، ج ٨، ص ٢٥٣؛ تحقيق النصرة، مراغى (ت٨١٦ هجرى) ص ١١٣ – ١١٤، به نقل از طبرانى.
١٦. سوره بقره، آيه ٨٩.
١٧. از اين روايات چنين ظاهر مىشود كه آنها با امثال اينگونه دعاها خداوند جليل را مىخواندند؛ دعاهايى كه دربردارنده توسل به رسول خداست.
١٨ . اين روايات از حيث مضمون متواتر است و در كتابهاى زير آمده است:
دلائل النبوة، بيهقى، ص ٣٤٣ – ٣٤٥. تفسير طبرى در تفسير آيه؛ تفسير نيشابورى در حاشيه تفسير طبرى، ج ١، ص ٣٣٣؛مستدرك حاكم، ج ٤، ص ٢٦٣؛ تفسير سيوطى به نقل از دلائل النبوة ابونعيم، تفسير محمد بن عبد حميد؛ تفسير عبدالرحمان بن ابىحاتم بن ادريس رازى؛ تفسير محمد بن ابراهيم بن المنذر نيشابورى (ت ٣١٨ هجرى).
١٩. مسند احمد، ج ٤، ص ١٣٨؛ سنن ترمذى، كتاب الدعوات، ج ١٣، ص ٨٠ – ٨١؛ سنن ابن ماجه، كتاب اقامة الصلاة و السنة فيها، باب ما جاء فى صلاة الحاجة، حديث ١٣٨٥، ص ٤٤١. ابن اثير با سند خود در شرح حال عثمان بن حنيف در اسدالغابه، بيهقى بنابر نقل صاحب كتاب تحقيق النصرة از او و تحقيق النصرة، ص ١١٤. ما عبارت احمد بن حنبل، امام حنابله، را از آن رو آورديم كه منكران شفاعت از پيروان ابن تيميه و محمد بن عبدالوهاب پيروان احمد بن حنبلاند.
٢٠. تحقيق النصرة، ص ١٤ و ١١٥، به نقل از معجم كبير طبرانى.
٢١. سنن دارمى، ج ١، ص ٤٤-٤٣؛ وفاء الوفاء، ج ٢، ص ٥٤٩.
٢٢. صحيح بخارى، كتاب الاستسقاء، باب سؤال الناس الامام الاستسقاء اذا قحطوا و كتاب فضائل اصحاب النبى، باب مناقب عباس بن عبدالمطلب، ج ٢، ص ٢٠٠ و ج ١، ص ١٢٤؛ سنن بيهقى، كتاب صلاة الاستسقاء، باب الاستسقاء بمن ترجى بركة دعائه، ج ٣، ص ٣٥٢.
٢٣. كنزالعمال، ج ١٢، ص ١٤٧، حديث ٣٤٤٢٤؛ اصابه، ج ٨، ص ١٦٠؛ اسدالغابه، ج ٥، ص ٥١٧؛ استيعاب در حاشيه اصابه، ج ٤، ص ٣٢٨، چاپ مصر ١٣٢٨ هجرى؛ صفوة الصفوة، ج ٢، ص ٥٤، در شرح حال فاطمه بنت اسد؛ ذخائر العقبى، ص ٥٥ و ٥٦؛ فصول المهمة، ابن صباغ مالكى، ص ٣١ و ٣٢؛ وفاء الوفاء، ج ٣، ص ٨٩٧ و ٨٩٨؛ و ينابيع المودة.
٢٤. طبقات ابن سعد، ج ١، ص ٢٢٢، باب ذكر لباس الرسول.
٢٥. سوره بقره، آيه ١٢٥
٢٦. سنگ مقام ابراهيم(ع
٢٧. صحيح بخارى، كتاب الانبياء، ج ٢، ص ١٥٩-١٥٨
٢٨. سوره بقره، آيه ١٥٨.
٢٩ . همان، ص ١٥٨. و نيز معجم البلدان ماده »زمزم«، درباره تاريخ اسماعيل از تاريخ طبرى و ابن اثير.
٣٠ . جمره عقبه يعنى: پرتابگاه اولين.
٣١. جمره وسطى يعنى: پرتابگاه ميانى.
٣٢. جمره قصوى يعنى:پرتابگاه آخرين.
٣٣مسند احمد، ج ١، ص ٣٠٦ و نزديك به آن در ص ١٢٧. مسند طيالى، حديث ٢٦٩٧ و نيز مراجعه كنيد: معجم البلدان، ماده كعبه و تاريخ طبرى و ابن اثير، در شرح حال ابراهيم(ع).
٣٤ . سوره صافات، آيات ١٠١ – ١٠٧.
٣٥مسند احمد، ج ٢، ص ١١٧، عبارت متن از مسند است؛ صحيح بخارى، كتاب المغازى، باب نزول النبى(ص) الحجر؛ صحيح مسلم، كتاب الزهد و الرقائق، باب لا تدخلوا مساكن الذين ظلموا انفسهم…، حديث ٤٠. روايت مسلم فشرده و مختصر است.
٣٦. مسند احمد، ج ٢، ص ٦٦.
٣٧. قوم ثمود، قوم صالح پيامبر بودند كه دعوتش را رد نموده و ناقه صالح، معجزه آن حضرت را پى كردند
٣٨. صحيح مسلم، كتاب الجمعة، باب فضل الجمعه، حديث ١٧-١٨.
٣٩. سوره بقره، آيه ١٨٥.
٤٠. سوره قدر، آيات ١ – ٣.
٤١. مسنداحمد، ج١، ص٨٩-٨٧، ١١٠-٩٦، ١٢٨-١١١، ١٣٩-١٣٨، ١٥٠-١٤٥؛ مسندطيالسى، حديث٩٦ – ١٥٥
٤٢. مسند احمد، ج ٢، ص ٢٤٦.
٤٣. مسند احمد، ج ٢، ص ٢٨٥.
٤٤. سنن ابن ماجه، كتاب جنائز، چاپ دار الكتب العربية (١٣٧٢ هجرى)، ج ١، ص ٥٠٢، حديث ١٥٧٦؛ سنن ابوداود، كتاب جنائز، ج ٣، ص ٢١٨، حديث ٣٢٢٦؛ مسند احمد، چاپ مصر(١٣١٣ هجرى)؛ ج ٢، ص ٣٣٧ و ٣٥٦؛ سنن ترمذى ابواب جنائز، چاپ مصر(١٣٥٠ هجرى)؛ ج ٢، ص ٢٧٦.
٤٥. مسند احمد، ج ١، ص ٨٩ و ٩٦.
٤٦. تورات، ترجمه فارسى از عبرانى و كلدانى و يونانى، ص ٣٥.
٤٧. معجم اللبلدان، ج ٢، ص ٤٦٨
٤٨. سوره بقره، آيه ١٢٥.
٤٩. سوره كهف، آيه ٢١.
٥٠. به تفسير آيات در كتب تفسير مراجعه شود.
٥١. صحيح مسلم، حديث ٩٧٧؛ سنن نسائى، ج ٤، ص ٩؛ سنن ابن ماجه، ج ١، ص ٥٠٠ – ٥٠١؛ سنن ترمذى، ج ٤، ص ٢٧٤؛ سنن ابىداود، حديث ٣٢٣٥؛ موطأ مالك، ج ٢، ص ٤٨٥.
٥٢. سنن ابن ماجه، حديث ١٥٧١.
٥٣ . طبقات ابن سعد، چاپ اروپا،ج ١، ص ٢٥. روايات او را فشرده آورديم.
٥٤. الاكتفاء فى مغازى المصطفى و الثلاثة الخلفاء، ص ١١٩، تصحيح هنرى ماسه، چاپ جول كريونل، الجزائر، ١٩٣١ ميلادى.
٥٥. ابن جبير، محمد بن احمد بن جبير كنانى اندلسى… در شب شنبه دهم ربيعالاول سال ٥٤٠ يا ٥٣٩ هجرى به دنيا آمده و در شب چهارشنبه ٢٩ يا ٢٧ شعبان ٦١٦ هجرى در اسكندريه بدرود حيات گفته است.
٥٦ . مثير الغرام الساكن الى اشرف الاماكن، چاپ دارالراية للنشر، رياض، ١٤١٥ هجرى، ص ٢١٨.
٥٧. من اخبار مكة فى قديم الدهر و حديثه، چاپ بيروت، ١٤١٤ هجرى.
٥٨. بنابر آنچه در پاورقى اخبار مكه، ص ١٢٣ آمده است
٥٩. مختصر كتاب البلدان، تأليف ابوبكر بن فقيه همدانى (ت: ٣٤٠ هجرى) چاپ بريل، ليدن، ١٣٠٢ هجرى ، ص ١٧.
٦٠. فروع كافى، كتاب حج، باب حج ابراهيم و اسماعيل(ع)، حديث ١٤، ج ٤، ص ٢١٠؛ من لايحضره الفقيه، كتاب حج، ج ٢، ص ١٢٥؛ وافى، كتاب حج، ج ٨، ص ٢٨؛ بحارالانوار، كتاب النبوة، ج ٥، ص ١٤٣ و ١٤٤.
٦١. همان.
٦٢. معجم البلدان، ياقوت حموى، ج ١، ص ١٠٠.
٦٣. مختصر تاريخ دمشق، ابن عساكر، ج ٢، ص ١٠٠
٦٤. طبقات ابن سعد، چاپ بيروت، ١٣٧٦ هجرى، ج ١، ص ١١٦؛ سنن نسائى، كتاب جنائز، ج ١، ص ٢٦٧؛ سنن ابىداود، حديث ٣٢٣٤؛ سنن ابن ماجه، حديث ١٥٧٢.
٦٥. طبقات ابن سعد، ج ٢، ص ٢٩٤-٢٩٢؛ سيره ابن هشام، ج ٤، ص ٣٤٣.
٦٦. سنن كبراى بيهقى، ج ٥، ص ٢٤٦؛ سنن دار قطنى، ج ٢، ص ٢٧٨؛ اتحاف السادة المتقين، زبيدى، ج ٤، ص ٤١٦؛ ترواء الغليل، البانى، ج ٤، ص ٣٣٥؛ كنزالعمال، ج ٥، ص ٧٠؛ مجمع الزوائد، هيثمى، ج ٤، ص ٢؛ درالمنثور، سيوطى، ج ١، ص ٢٣٧؛ معجم الكبير، طبرانى، ج١٢، ص ٤٠٧
٦٧. مسند طيالسى (متوفاى ٢٠٤ هجرى)، ص ١٢؛ كنز العمال، ج ٢٠، ص ١٦١؛ مختصر تاريخ دمشق، ج ٢، ص ٤٠٦؛ المطالب العالية، ابن حجر، ص ١٢٥٤؛ درالمنثور، سيوطى، ج١، ص ٢٣٧؛ معجم الكبير، طبرانى، ج ١٢، ص ٤١٧
٦٨. مثير الغرام الساكن، ص ٣٠٠.
٦٩. مجمع الزوائد، كتاب الخلافة، چاپ بيروت، ١٩٦٧ م، ج ٥، ص ٢٤٥. اين روايت با عبارات ديگرى در ج ٤،ص ٢، همين كتاب نيز آمده است. و نيز: مسند احمد، ج ٥، ص ٢٢٤؛ مستدرك حاكم، ج ٥، ص ٥١٥.
٧٠. سوره بقره، آيه ١٢٥.
٧١. سوره كهف، آيه ٢١.
٧٢. صحيح مسلم، ج ٢، ص ٦٣٦، كتاب الجنائز، باب ٦.
٧٣. عبارت از صحيح بخارى است.
٧٤. صحيح مسلم، ج ٤، ص ١٨٠٨، كتاب الصبيان؛ سنن ابىداود، ج ٣، ص ١٩٣، باب البكاء على الميت؛ سنن ابن ماجه، ج ١، ص ٥٠٧؛ صحيح بخارى، ج ١، ص ١٥٨.
٧٥. سنن ابن ماجه، ج ١، ص ٤٧٣، كتاب الجنائز.
٧٦. سنن ترمذى، ج ٤، ص ٢٢٦، كتاب الجنائز، باب الرخصة فى البكاء على الميت. اين حديث نزد علماى حديثشناس مكتب خلفا حديثى حسن است
٧٧. صحيح بخارى، كتاب الجنائز، باب قول النبى(ص): »يعذب الميت ببعض بكاء اهله عليه.« كتاب المرضى، باب عبادة الصبيان، ج ٤، ص ٣و١٩١؛ كتاب التوحيد، باب ان رحمة اللَّه قريب من المحسنين؛ صحيح مسلم، كتاب الجنائز، باب البكاء على الميت، ج ٢، ص ٦٣٦، حديث ١١؛ سنن ابىداود، كتاب الجنائز، باب البكاء على الميت، ج ٣، ص ١٩٣، حديث ٣١٢٥؛ سنن النسائى، ج ٤، ص ٢٢، كتاب الجنائز، باب الأمر بالاحتساب و الصبر؛ مسند احمد، ج ٥، ص ٢٠٧ – ٢٠٤.
٧٨. اين روايت را از شرح حال حمزه در طبقات ابن سعد، ج ٣، ص ١١، چاپ دار صادر بيروت، ١٣٧٧ هجرى آورديم. مشروحتر آن در مغازى واقدى، ج ١، ص ٣١٥ – ٣١٧، آمده است. و نيز، امتاع الاسماع، ج ١، ص ١٦٣؛ مسند احمد، ج ٢، ص ٤٠؛ تاريخ طبرى، ج ٢، ص ٥٣٢، چاپ مصر؛ سيره ابن هشام، ج ٣، ص ٥٠؛ ابن عبد البر در استيعاب، و ابن اثير در اسد الغابه نيز، فشرده آن را در شرح حال حمزه آوردهاند.
٧٩. صحيح بخارى، ج ٢، ص ٢٠٤، كتاب فضائل الصحابة، باب مناقب خالد؛ البداية و النهاية، ابن كثير، ج ٤، ص ٢٥٥؛ سنن الكبرى، بيهقى، ج ٤، ص ٧٠؛ انساب الاشراف، ج ٢، ص ٤٣؛ شرح ابن ابىالحديد بر نهج البلاغة، جزء ١٥، ص ٧٣.
٨٠. تاريخ ابن اثير، ج ٢، ص ٩٠ و ديگر كتب مورد اشاره در متن، در شرح حال جعفر طيار.
٨١. عبارت متن از صحيح مسلم است.
٨٢. صحيح مسلم، ج ٢، ص ٦٧١، كتاب الجنائز، باب ٣٦، حديث ١٠٨؛ مسند احمد، ج ٢، ص٤٤١؛ سنن نسائى، ج ٤، ص ٩٠، كتاب الجنائز؛ سنن ابن ماجه، ج ١، ص ٥٠١، حديث١٥٧٢.
٨٣. عبارت متن از مستدرك است.
٨٤. مستدرك صحيحين، ج ٣، ص ١٧٦ و فشرده آن در ص ١٧٩؛ تاريخ ابن عساكر، حديث ٦٣١ و نزديك به آن در حديث ٦٣٠؛ مجمع الزوائد، ج ٩، ص ١٧٩؛ مقتل خوارزمى، ج ١، ص ١٦٢-١٥٩؛ تاريخ ابن اثير، ج ٦، ص ٢٣٠. در ج ٨، ص ١٩٩ نيز به آن اشاره كرده است. امالى شجرى، ص ١٨٨؛ فصول المهمة ابن صباغ مالكى، ص ١٤٥؛ روض النضير، ج١، ص ٨٩؛ صواعق، ص ١١٥، و در چاپ ديگر ص ١٩٠. كنزالعمال، ج ٦، ص ٢٢٣، چاپ قديم. الخصائص الكبرى، ج ٢، ص ١٢٥. در كتابهاى مكتب اهلبيت(ع) نيز، در مثير الاحزان، ص ٨ و لهوف ابن طاوس، ص ٦و٧ آمده است.
٨٥. عبارت از تاريخ ابن عساكر و فشرده آن است.
٨٦. تاريخ ابن عساكر، شرح حال امام حسين(ع)، حديث ٦٢٩؛ مجمع الزوائد، ج ٩، ص ١٨٨؛ كنز العمال، ج ١٣، ص١١٢؛ ابن كثير نيز در تاريخ خود، ج ٨، ص ١٩٩ به آن اشاره كرده است. در كتابهاى پيروان مكتب اهلبيت(ع) نيز، در امالى شيخ طوسى، ج ١، ص ٣٢٣؛ مثير الاحزان، ص ٧ -١٠، كه در پايان آن تتمه مهمى است. و همچنين در لهوف، ص ٩-٧، ام المؤمنين زينب بنت جحش زوجه رسول خدا(ص) است.
٨٧. عبارت خوارزمى را آورديم.
٨٨طبقات ابن سعد، حديث ٢٦٩؛ تاريخ ابن عساكر، شرح حال امام حسين(ع)، حديث ٦٢٧؛ مقتل خوارزمى، ج ١، ص١٥٩؛ مجمع الزوائد، ج ٩، ص ١٨٨- ١٨٧؛ كنز العمال، ج ١٣، ص١٠٨ چاپ جديد و ج ٦، ص ٢٢٣ چاپ قديم؛ الصواعق المحرقة ابن حجر، ص ١١٥؛ خصائص السيوطى، ج ٢، ص ١٢٦- ١٢٥؛ جوهرة الكلام للقرة غولى، ص ١١٧؛ امالى شيخ طوسى از كتب پيروان مكتب اهلبيت(ع)، ج ١، ص ٣٢٥؛ امالى شجرى، ص ١٧٧ مشروح.
٨٩. عبارت از مستدرك است.
٩٠. مستدرك صحيحين، ج ٤، ص ٣٩٨؛ المعجم الكبير طبرانى، حديث ٥٥؛ تاريخ ابن عساكر، حديث ٦١٩؛ طبقات ابن سعد، تحقيق و نشر، عبدالعزيز طباطبائى، ص ٤٢ – ٤٤، حديث ٦٢٨؛ تاريخ الاسلام ذهبى، ج ٣، ص ١١؛ سير اعلام النبلاء، ج ٣، ص ١٩٤ و ١٩٥؛ مقتل خوارزمى، ج ١، ص ١٥٨ و ١٥٩؛ ذخائر العقبى، محب الطبرى، ص ١٤٨ و ١٤٩؛ تاريخ ابن كثير، ج ٦، ص ٢٣٠؛ كنز العمال، متقى، ج ١٦، ص ٢٦٦.
٩١. عبارت متن از مسند احمد بن حنبل است.
٩٢. مسند احمد، ج ٣، ص ٢٦٥- ٢٤٢؛ تاريخ ابن عساكر، شرح حال امام حسين(ع)، حديث ٦١٥ – ٦١٧ و تهذيب آن تاريخ، ج ٤، ص ٣٢٥؛ معجم الكبير طبرانى، شرح حال امام حسين(ع)، حديث ٤٧؛ مقتل خوارزمى، ج ١، ص ١٦٢- ١٦٠؛ تاريخ الاسلام ذهبى، ج ٣، ص ١٠؛ سير اعلام النبلاء، ج ٣، ص ١٩٤؛ ذخائر العقبى، ص ١٤٧- ١٤٦؛ مجمع الزوائد، ج ٩، ص ١٩٠- ١٨٧، به سند ديگر؛ تاريخ ابن كثير، باب الاخبار بمقتل الحسين، ج ٦، ص ٢٢٩ كه در عبارت آن چنين است: »ما مىشنيديم كه او در كربلا كشته مىشود.« و ج ٨، ص ١٩٩؛ كنز العمال، ج ١٦، ص ٢٦٦. الصواعق المحرقه؛ ابن حجر، ص ١١٥؛ الدلائل ابىنعيم، ج ٣، ص ٢٠٢؛ الروض النضير، ج ١، ص ١٩٢؛ المواهب المدنية قسطلانى، ج ٢، ص ١٩٥؛ خصائص سيوطى، ج ٢، ص ٢٥؛ موارد الضمآن بزوائد صحيح ابن حبان، ابوبكر هيتمى، ص٥٥٤. در كتب پيروان مكتب اهلبيت(ع) نيز، امالى شيخ طوسى [ت/٤٦٠ هجرى]، ج١، ص ٢٢١ كه در عبارت آن چنين است: »بزرگى از بزرگان ملائكه….«
٩٣. صحيح مسلم، ج ٢، ص ٦٣٩، كتاب الجنائز، باب الميت يعذب ببكاء اهله عليه؛ سنن نسائى، ج ٤، ص ١٨، كتاب الجنائز، باب النهى عن البكاء على الميت.
٩٤. صحيح مسلم، ج ٢، ص ٦٣٩؛ صحيح ترمذى، ج ٤، ص ٢٢٢، كتاب الجنائز، باب ٢٤؛ سنن ابن ماجه، ج ١، ص ٥٠٨، كتاب الجنائز، باب الميت يعذب بما نيح عليه.
٩٥. صحيح مسلم، ج ٢، ص ٦٣٩؛ سنن نسائى، ج ٤، ص ١٨.
٩٦ . صحيح مسلم، كتاب الجنائز، باب٩، حديث٢٢ و٢٣؛ صحيح بخارى، كتاب الجنائز، باب يعذب الميت ببكاء اهله عليه، ج ١، ص١٥٥ و ١٥٦؛ سنن نسائى، ج٤، ص١٨، كتاب الجنائز، باب النياحة على الميت؛ الاجابة لا يراد ما استدركته عايشه على الصحابة، زركشى، ص٨٢، باب استدراكها على عمر بن الخطاب.
٩٧. صحيح مسلم، كتاب الجنائز، باب ٩، حديث ٢٥؛ صحيح بخارى، ج ١، ص ١٥٦، كتاب الجنائز، باب الميت يعذب ببكاء بعض اهله؛ صحيح ترمذى، كتاب الجنائز، باب ٢٥، ج ٤، ص ٢٢٧- ٢٢٦؛ موطأ مالك، ج ١، ص ٢٣٤، كتاب الجنائز، باب النهى عن البكاء على الميت.
٩٨ . شرح صحيح مسلم، الامام النووى، ج ٦، ص ٢٢٨، كتاب الجنائز.
٩٩ . عبارت نسائى را آورديم.
١٠٠. سنن نسائى، ج٢، ص١٩، باب الرخصة فى البكاء على الميت؛ مسند احمد، ج٢، ص٢٧٣-١١٠، ٤٤٤-٤٠٨؛ سنن ابن ماجه، ج١، ص٥٠٥، كتاب الجنائز، باب ما جاء فى البكاء على الميت، حديث ١٥٨٧.
١٠١. مسند احمد، ج ٢، ص ٢٧٣ و ٤٠٨ و نزديك به آن در ص ٣٣٣.
آنان را آوردند و رسول خدا(ص) كساى خود را بر روى آنان افكند. سپس دستانش را بالا برد و عرض كرد: «خداوندا! اينان آل منند، پس بر محمد و آل محمد صلوات فرست.» در اين هنگام خداى عز و جل اين آيه را نازل فرمود:
إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا؛٣
خداوند تنها مىخواهد رجس و پليدى را از شما «اهلبيت» دور كند و شما را پاك و پاكيزه گرداند.
حاكم گويد: اسناد اين حديث صحيحاند.٤
نوع كساء به روايت عايشه٥مسلم در صحيح، حاكم در مستدرك، بيهقى در سنن كبرى و هر يك از طبرى و ابن كثير و سيوطى در تفاسير خودشان روايت كردهاند٦:
بامدادى رسول خدا(ص) با كسائى از پشم سياه بيرون شد. حسن بن على رسيد، او را داخل كساء كرد، سپس حسين آمد، او را هم داخل كرد، سپس فاطمه(ع) آمد، او را هم داخل كرد، پس از آن على(ع) آمد، او را نيز داخل كساء كرد و گفت:
إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا.
خداوند تنها مىخواهد رجس و پليدى را از شما «اهلبيت» دور كند و شما را پاك و پاكيزه گرداند.
نوع كساء به روايت ام سلمة٧طبرى و قرطبى در تفسير آيه از ام سلمة روايت كنند كه گفت: هنگامى كه آيه إِنَّما يُريدُ اللَّهُ… نازل شد، رسول خدا(ص) على و فاطمه و حسن و حسين(ع) را فرا خواند و كسائى خيبرى را بر آنان پوشانيد٨….
در حديث ديگرى گفته است: عباى خود را بر آنان پوشانيد.٩
چگونه نشستن اهل بيت(ع) در زير كساء الف) به روايت عمر بن ابىسلمة١٠طبرى و ابن كثير در تفسيرشان و ترمذى در صحيح و طحاوى در مشكل الآثار از عمر بن ابىسلمة روايت كنند كه گفت:١١
اين آيه: إِنَّما يُريدُ اللَّهُ… در خانهامسلمة بر رسول خدا(ص) نازل گرديد و آن حضرت حسن و حسين و فاطمه را فرا خواند و آنان را روبه روى خود نشانيد و على را فرا خواند و پشت سر خود نشانيد، سپس خود و آنان را با آن كساء پوشانيد و گفت: «اينان اهلبيت منند، پس رجس و پليدى را از آنان دور كن و پاك و پاكيزهشان گردان.» در روايت ابن عساكر بعد از اين جمله آمده است كه ام سلمة گفت: «مرا هم با آنان همراه كن.» رسول خدا(ص) فرمود: «تو جايگاه خود را دارى، تو بر خير هستى١٢.»
ب) در حديث واثلة بن اسقع و امسلمة١٣حاكم در مستدرك و هيثمى در مجمع الزوائد از واثله روايت كنند كه گفت:
على و فاطمه را روبه رو و حسن و حسين را بر زانوان يا در دامان خود نشانيد. حاكم گويد: اين حديث با شرط شيخين – بخارى و مسلم – براى صحت حديث موافق و صحيح است.
اين حديث را طبرى و ابن كثير و سيوطى در تفسيرشان و بيهقى در سنن الكبرى و احمد بن حنبل در مسند خود از امسلمه روايت كردهاند.١٤
مكان اجتماع به روايت ابوسعيد خدرى سيوطى در تفسير آيه از ابوسعيد خدرى روايت كند كه گفت:
آن روز نوبت حضور پيامبر(ص) نزد امسلمه بود كه جبرئيل(ع) با اين آيه نازل شد: إنَّما يُريدُ اللَّهَ… گويد: «رسول خدا(ع) حسن و حسين و فاطمه و على(ع) را فرا خواند و به خود نزديك كرد و آن جامه را بر آنان گسترانيد. به گونهاى كه امسلمه در بيرون آن قرار گرفت.» سپس عرض كرد: «خداوندا! اينان اهلبيت منند. پروردگارا! رجس و پليدى را از اين اهلبيت دور گردان و آنان را پاك و پاكيزه بنماى.» امسلمه گفت: اى رسول خدا! من هم با ايشانم؟ فرمود: «تو جايگاه خود را دارى، تو بر خير هستى١٥.»
مكان اجتماع در حديث امسلمه ابن كثير و سيوطى در تفسير، بيهقى در سنن كبرى، خطيب در تاريخ بغداد و طحاوى در مشكل الآثار از امسلمه روايت كنند كه گفت:
«آيه كريمه: إِنَّما يُريدُ اللَّهُ… در خانه من، و در حالى كه فاطمه و على و حسن و حسين در آن بودند، نازل شد.»
رسول خدا(ص) آنان را با كسائى كه بر روى او بود پوشانيد، سپس گفت: «اينان اهلبيت منند، پس رجس و پليدى رااز آنان دور كن وايشان راپاك و پاكيزه گردان.»١٦
درروايت حاكمدرمستدرك صحيحين نيزآمدهاست كه گفت:»درخانهمن نازل شد.»
در صحيح ترمذى١٧در باب فضائل فاطمه(ع) و در رياض النضرة و تهذيب التهذيب آمده كه رسول خدا(ص) فرمود: «خداوندا! اينان اهلبيت و خاصّان منند، رجس و پليدى را از آنان دور كن و ايشان را پاك و پاكيزه گردان.»١٨
در مسند احمد آمده است: امسلمه گويد: «من سر خود را داخل خانه كردم وگفتم: «من هم با شما هستم اى رسولخدا؟» فرمود: «تو بر راه خيرى، تو بر راه خيرى.»
در روايت ديگرى گويد: «من كساء را كنار زدم تا با آنان همراه شوم، رسول خدا آن را از دستم كشيد و فرمود: تو بر راه خيرى.١٩«
در روايت حاكم در مستدرك آمدهاست: امسلمه گفت: «اى رسولخدا! من از اهلبيت نيستم؟ فرمود: «تو بر راه خيرى و اينان اهلبيت منند، خداوندا! اهلبيت من سزاوارترند.٢٠«
آنان كه هنگام نزول آيه در خانه بودند در تفسير سيوطى و مشكل الاثار روايت كنند:
امسلمه گويد: «اين آيه إِنَّما يُريدُ اللَّهُ… در خانه من نازل شد و در آن خانه هفت نفر بودند: جبرئيل و ميكائيل و على و فاطمه و حسن و حسين(ع)، و من بر درب خانه بودم. گفتم: «اى رسول خدا! آيا من از اهلبيت نيستم؟»
فرمود: «تو بر راه خيرى، تو بر راه خيرى، تو از زنان پيامبر هستى.٢١«
در روايت ابن عساكر، در دنباله آن آمده است: «نگفت تو از اهلبيت هستى.»
حال اهلبيت(ع) هنگام نزول آيه در تفسير طبرى از ابوسعيد خدرى از امسلمه روايت كند كه گفت: «اين آيه إِنَّما يُريدُ اللَّهُ… در خانه او نازل شد. گويد: «من بر درب خانه نشسته بودم.»٢٢
در تفسير طبرى از خود امسلمه نيز روايت كند كه گفت: «پيرامون پيامبر(ص) بر روى بساطى گرد آمدند. پيامبر(ص) آنان را با كسائى كه بر خود داشت پوشانيد و گفت: «اينان اهلبيت منند، پس رجس و پليدى را از آنان دور كن و پاك و پاكيزهشان گردان» و اين آيه: إِنَّما يُريدُ اللَّهُ… در هنگامى نازل شد كه بر روى آن بساط گرد آمده بودند. گويد: «گفتم: اى رسول خدا! من نيز؟ به خدا سوگند نگفت آرى، و گفت: تو بر راه خيرى.٢٣«
شرح الفاظ آيت تطهير (اراده، رجس و كساء) الف) اراده: راغب اصفهانى لغتشناس نامى ذيل ماده «رود» در مفردات قرآن گويد: هرگاه گفته شود: «اراد اللَّه» خدا اراده كرده، معنايش آن است كه حكم و اراده خدا چنين است يا چنين نيست: اراده رحمت براى شما كرده يا اراده رحمت فرموده است.
ب) رجس: همو در ماده «رجس» گويد: «رجس چيز پليدى است.» بعد گويد: «رجس بر چهار گونه است: رجس طبعى، رجس عقلى، رجس شرعى، و رجسى كه جامع همه اينهاست، مانند: ميته و قمار و شرك.»
در تفسير ثعالبى گويد: «رجس» نامى است كه بر گناه، عذاب، نجاسات و نقائص اطلاق مىگردد، و خداوند آن را از اهلبيت(ع) دور كرده است.٢٤
قرآن كريم مىفرمايد:
١. إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَيْسِرُ وَ الْأَنْصابُ وَ الْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ؛٢٥
همانا شراب و قمار و بتها و ازلام [قمار و بختآزمائى] رجس و پليد و از عمل شيطان است.
٢. فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثان؛٢٦
از رجس و پليدى بتها دورى گزينيد.
٣. قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى؛٢٧
[حرام نيست] مگر آنكه مردار باشد يا خونى كه بيرون ريخته يا گوشت خوك، اينها همه رجس و پليدند.
٤. كَذلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذينَ لا يُؤْمِنُون؛٢٨
اينگونه خداوند رجس و پليدى را بر كسانى كه ايمان نمىآورند قرار مىدهد.
٥. فَأَعْرِضُوا عَنْهُمْ إِنَّهُمْ رِجْس؛٢٩
پس، از آنان [منافقان] روى بگردانيد كه آنها رجس و پليدند.
٦. قالَ قَدْ وَقَعَ عَلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ رِجْسٌ وَ غَضَب٣٠؛
[نوح] گفت: رجس و پليدى و خشم پروردگارتان شما را فرا گرفتهاست!
شأن و جايگاه تطهير در آيه: إِنَّما يُريدُ اللَّهُ… همانند شأن و جايگاه تطهير در آيه ٤٢ سوره آل عمران درباره مريم(ع) است كه مىفرمايد:
وَ إِذْ قالَتِ الْمَلائِكَةُ يا مَرْيَمُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفاكِ وَ طَهَّرَكِ وَ اصْطَفاكِ عَلى نِساءِ الْعالَمينَ؛
[و به ياد آر] هنگامى را كه فرشتگان گفتند: اى مريم! خداوند تو را برگزيده و پاك ساخته و بر زنان جهان برترى داده است.
ج) كساء: لباسى همانند «عبا» است كه روى جامه پوشيده مىشود.
تفسير آيت تطهير در روايات در تفسير سيوطى از ابن عباس روايت كند كه گفت:
رسول خدا(ص) فرمود: «خداوند مردمان را دو بخش كرد و مرا در ميان بهترين آنها قرار داد.» تا فرمود: «سپس قبايل را در خاندانهائى قرار داد و مرا در بهترين خاندانها جاى داد و اين همان فرموده خداى متعال است كه: إِنَّما يُريدُ اللَّهُ… پس من و اهل بيتم از همه گناهان پاك و مبرا هستيم.»٣١
در همان تفسير از ضحاك بن مزاحم روايت كند كه گفت:
رسول خدا(ص) مىفرمود: «ما اهل بيتى هستيم كه خداوند آنان را پاك و پاكيزه كرده است، بيتى كه شجره نبوت است و جايگاه رسالت و محل آمد و شد فرشتگان، بيت رحمت است و معدن علم.»٣٢
در تفسير طبرى و ذخائر العقباى محب طبرى از ابىسعيد خدرى روايت كنند كه گفت:
رسول خدا(ص) فرمود: اين آيه [آيه تطهير] درباره پنج نفر نازل شده: درباره من و على و حسن و حسين و فاطمه.٣٣
در مشكل الآثار از ام سلمة روايت كند كه گفت:
اين آيه: إِنَّما يُريدُ اللَّهُ… درباره رسول خدا(ص) و على و حسن و حسين(ع) نازل گرديده است.٣٤
در صحيح مسلم روايت كند كه از صحابى زيد بن ارقم پرسيدند: اهلبيت پيامبر(ص) كيانند؟ زنان آن حضرت؟ گفت: «نه، به خدا سوگند كه زن در دورانى از روزگار با مرد است، سپس طلاقش گويد و او به سوى پدر و خويشانش باز مىگردد. اهلبيت پيامبر(ص) اصل و ريشه و خويشان نسبى اويند، كسانى كه بعد از پيامبر صدقه بر آنان حرام شده است.»٣٥
هيثمى در مجمع الزوائد از ابوسعيد خدرى روايت كند كه گفت:
«اهلالبيت كسانىاند كه خداوند رجس و پليدى را از آنان دور كرده و پاك و پاكيزهشان گردانده است.» او با دست به شمارش آنان پرداخت و گفت: پنج نفرند: رسول خدا(ص) و على و فاطمه و حسن و حسين(ع).٣٦
طبرى در تفسير خود از قتادة روايت كند كه گفت:
«اهلالبيت در آيه: إِنَّما يُريدُ اللَّهُ… اهل بيتىاند كه خداوند آنان را از هر گونه بدى پاك و پاكيزه كرده و به رحمت خود اختصاصشان داده است.»٣٧
و نيز، طبرى در تفسير آيه إِنَّما يُريدُ اللَّهُ… گويد:
[خداى سبحان] فرموده است: «اى اهلبيت محمد! خداوند مىخواهد هرگونه بدى و فحشاء را از شما دور كند و شما را از آلودگى موجود در گناهكاران پاك و پاكيزه گرداند.»٣٨
رفتار پيامبر خدا(ص) پس از نزول آيه در مجمع الزوائد از ابو برزه روايت كند كه گفت:
«من به مدت هفده ماه با رسول خدا(ص) نماز گزاردم،٣٩او هرگاه از خانه خارج مىشد به درب خانه فاطمه(ع) مىآمد و مىفرمود: «سلام پيوسته بر شما باد. إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا.»٤٠
در تفسير سيوطى از ابن عباس روايت كند كه گفت:
«نه ماه با رسول خدا(ص) همراه بودم كه هر روز و به هنگام هر نماز به درب خانه على بن ابىطالب مىآمد و مىفرمود: «سلام و رحمت و بركات خدا بر شما «اهلالبيت» باد، إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا»هر روزى پنج بار.»٤١
در صحيح ترمذى، مسند احمد، مسند طيالسى، مستدرك صحيحين، اسدالغابة و تفاسير طبرى و ابن كثير و سيوطى از انس بن مالك روايت كند كه گفت:
«رسول خدا(ص) به مدت شش ماه هرگاه براى نماز صبح خارج مىشد از درب خانه فاطمه(ع) مىگذشت و مىفرمود: «نماز اى اهلالبيت! إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا.٤٢«
در استيعاب، اسد الغابة، مجمع الزوائد، مشكل الاثار و تفسير طبرى و ابن كثير و سيوطى از ابىالحمراء روايت كنند كه گفت:
«هشت ماه تمام را از رسول خدا(ص) در مدينه به خاطر سپردم كه هيچگاه براى نماز صبح خارج نمىشد مگر آنكه به درب خانه على(ع) مىآمد و دستانش را بر دو سوى درب مىنهاد و مىفرمود: «نماز! نماز! إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا.»
در روايت ديگرى شش ماه و در ديگرى هفت ماه و در سومى هشت ماه و در چهارمى نه ماه آمده است. در مجمع الزوائد و تفسير سيوطى از ابو سعيد خدرى٤٣- با اندكى اختلاف در لفظ – روايت كنند كه گفت:
«رسول خدا(ص) چهل روز به درب خانه فاطمه(ع) مىآمد و مىفرمود: «سلام بر شما اهلالبيت باد و رحمت و بركات خدا نيز، خداى رحمتتان كند، نماز! إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا. من با هر كه دشمنى كنيد دشمنم، من با هر كه دوستى كنيد دوستم!٤٤«
احتجاج كنندگان به آيه تطهير در اثبات فضائل اهلبيت(ع) الف) حسن بن على(ع) حاكم در باب فضائل حسن بن على(ع) در مستدرك صحيحين و هيثمى در مجمع الزوائد در باب فضائل «اهلالبيت»(ع) روايت كنند كه حسن بن على(ع) هنگامى كه على(ع) به شهادت رسيد براى مردم خطبه خواند و در خطبه خود فرمود:
«اى مردم! هر كه مرا مىشناسد كه مىشناسد و هر كه مرا نمىشناسد، من حسن بن على هستم، من فرزند نبى و زاده وصىام، من فرزند بشير و زاده نذيرم، من فرزند دعوتكننده به سوى خدا به اذن خدايم، من زاده سراج منيرم، من از «اهلالبيت»ى هستم كه جبرئيل بر ما نازل مىشد و از نزد ما به آسمان مىرفت. من از «اهلالبيت»ى هستم كه خداوند رجس و پليدى را از آنان دور كرده و پاك و پاكيزهشان نموده است.» تا آخر خطبه٤٥.
در مجمع الزوائد و تفسير ابن كثير – عبارت از مجمع است – روايت كنند:
هنگامى كه على(ع) به شهادت رسيد، حسن بن على(ع) جانشين او شد. او يك بار كه با مردم نماز مىگزارد، مردى بر او حملهور شده و با خنجر به… او ضربتى زد كه چند ماهى بيمار شد، سپس برخاست و بر منبر شد و خطبه خواند و فرمود: «اى اهل عراق! درباره ما از خدا بترسيد! ما اميران و ميهمانان شماييم، ما همان «اهلالبيت»ى هستيم كه خداى عزو جل دربارهشان فرموده: إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا.» او پيوسته سخن مىگفت تا آنكه در مسجد جز گريان نمىديدى. گويد: طبرانى آن را روايت كرده و رجال آن همه ثقه هستند.٤٦
ب) ام سلمة در مشكل الاثار طحاوى از عمره همدانيه روايت كند كه گفت:
نزد امسلمه رفتم و بر او سلام كردم، گفت: كه هستى؟ گفتم: عمره همدانيه، و گفتم: اى ام المؤمنين! مرا از حال اين مردى كه در ميان ما كشته شد آگاه كن، مردى در نهايت محبوبيت و مبغوضيت!- مقصودش على بن ابىطالب(ع) بود.
امسلمه گفت: تو دوستش دارى يا دشمنش هستى؟
گفتم: نه دوستش دارم و نه دشمنش هستم٤٧….
[امسلمه گفت…] پس خداوند اين آيه را فرستاد: إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا و در خانه جز جبرئيل و رسول خدا(ص) و على و فاطمه و حسن و حسين، نبودند. من گفتم: اى رسول خدا! من از اهل البيتم؟ فرمود: براى تو نزد خدا خير و نيكوئى است، من دوست داشتم در پاسخم بگويد: آرى، و اين براى من محبوبتر بود از هر چه كه خورشيد بر آن طلوع و غروب مىكند.٤٨
ج) سعد بن ابى وقاص در خصائص نسائى از عامر بن سعد بن ابىوقاص روايت كند كه گفت:
معاويه، سعد را فرمان داد و گفت: چه چيز تو را از دشنام دادن به ابوتراب باز داشته است؟ سعد گفت: تا هنگامى كه سه سخن رسول خدا را درباره او به ياد مىآورم هرگز دشنامش نخواهم داد، سخنانى كه اگر يكى از آنها براى من بود از شتران سرخ مو دوستتر داشتم:
١. شنيدم در هنگامى كه رسول خدا(ص) او را در يكى از جنگها بر جاى خود نشانده بود، على به او گفت: «اى رسول خدا! آيا مرا همراه زنان و كودكان بر جاى مىگذارى؟» رسول خدا(ص) به او فرمود: «آيا خوشحال نيستى كه بر جاى من همانند هارون بر جاى موسى باشى، جز آنكه بعد از من پيامبرى نيست؟»
٢. شنيدم در روز خيبر فرمود: «فردا پرچم جنگ را به كسى مىدهم كه خدا و رسول خدا را دوست دارد و خدا و رسول خدا دوستش دارند.» ما همه به سوى او گردن كشيديم كه فرمود: على را نزد من آوريد. على را در حال چشم درد نزد او آوردند. آب دهان در ديدهاش كشيد و پرچم را به او داد.
٣. و هنگامى كه آيه: إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا، نازل گرديد، رسول خدا(ص) على و فاطمه و حسن و حسين(ع) را فرا خواند و گفت: «خداوندا اينان اهلبيت منند.»٤٩
ابن جرير طبرى و ابن كثير در تفسير آيه، حاكم در مستدرك و طحاوى در مشكلالآثار روايت كنند كه سعد گفت:
رسول خدا(ص) در هنگامى كه وحى بر او نازل شد، على را همراه با دو فرزندش و فاطمه در برگرفت و آنان را درون جامه خود كرد و گفت: «اينان اهل من و اهلبيتمنند.»٥٠
د) ابن عباس ١. در تاريخ طبرى و تاريخ ابن اثير – عبارت از طبرى است – روايت كنند: هنگامى كه عمر در سخنان خود به ابن عباس گفت:
«هيهات اى بنىهاشم! به خدا سوگند دلهاى شما پيوسته بر حسد و كينه و فريب مىگردد و جز آن را ابا دارد.»
ابن عباس به او گفت:
«آهستهتر يا اميرالمؤمنين! دلهاى مردمانى را كه خداوند «رجس» و پليدى را از آنان دور كرده و پاك و پاكيزهشان نموده است، به حسد و كينه و فريب نسبت مده كه يقيناً دل رسول خدا(ص) از دلهاى بنىهاشم است!»٥١
٢. در مسند امام حنبلىها، احمد و خصائص نسائى و رياض النضرة محب طبرى و مجمع الزوائد هيثمى – عبارت از مسند است – از عمرو بن ميمون روايت كنند كه گفت:
من در كنار ابن عباس نشسته بودم كه نه گروهك نزد او آمدند و گفتند اى پسر عباس! يا با ما برمىخيزى [و بحث مىكنى] و يا ما را با اينها تنها مىگذارى، گفت: من با شما [به بحث] برمىخيزم، – او در اين زمان سالم و بينا بود. پس به بحث و گفتگو پرداختند و ما ندانستيم چه گفتند.
راوى گويد: ديدم ابن عباس آمد و در حالى كه جامهاش را مىتكانيد مىگفت: اف و تف [اف بر شما و تف بر شما]! درباره مردى جسارت مىكنند كه ده ويژگى و فضيلت منحصر به فرد دارد تا آنجا كه گفت: رسول خدا(ص) جامه خود را برگرفت و آن را بر على و فاطمه و حسن و حسين نهاد و فرمود: إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا.٥٢
هـ) واثلة بن اسقع طبرى در تفسير آيه، احمد بن حنبل در مسند، حاكم در مستدرك – گويد: اين حديث با شرط شيخين، بخارى و مسلم صحيح است – بيهقى در سنن، طحاوى در مشكل الآثار و هيثمى در مجمع الزوائد – عبارت از طبرى است – از ابو عمار روايت كنند كه گفت:
من نزد واثلة بن اسقع نشسته بودم كه عدهاى از على ياد كردند و او رادشنام دادند. آنان كه برخاستند گفت: بنشين تا از حال اين كسى كه دشنامش دادند آگاهت كنم:
من نزد رسول خدا(ص) بودم كه ديدم على و فاطمه و حسن و حسين نزد او آمدند و آن حضرت كساى خود را بر آنان افكند و گفت: «خداوندا اينان اهلبيت منند! پروردگارا رجس و پليدى را از آنان دور كن و ايشان را پاك و پاكيزه بگردان.»٥٣
ابن عساكر اين روايت را در تاريخ خود با شرحى فزونتر آورده است.
در اسد الغابة از شداد بن عبداللَّه روايت كند كه گفت: شنيدم، هنگامى كه سر حسين(ع) را آوردند و مردى از اهل شام او و پدرش را لعنت كرد، واثله برخاست و گفت: به خدا سوگند من همواره على و حسن و حسين و فاطمه را دوست دارم، از زمانى كه شنيدم رسول خدا(ص) درباره آنان مىفرمود:… إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا تا آخر حديث.٥٤
و نيز از امسلمه
در مسند احمد، تفسير طبرى و مشكل الآثار – عبارت از مسند است – از شهر بن حوشب روايت كنند كه گفت:
هنگامى كه خبر شهادت حسين بن على(ع) را آوردند، شنيدم كه امسلمه زوجه رسول خدا(ص) اهل عراق را لعنت كرد و گفت: او را كشتند! خدا ايشان را بكشد، فريبش دادند و خوارش كردند، خدا لعنتشان كند، من ديدم رسول خدا(ص) – تإ؛چً آنجا كه گفت – كسائى خيبرى را كشيد و بر آنان [اهلالبيت] همگى پيچيد و فرمود:
خداوندا! اهل بيتم! رجس و پليدى را از آنان دور كن و پاك و پاكيزهشان گردان.٥٥
وعلى بن الحسين امام سجاد(ع) طبرى و ابن كثير و سيوطى در تفسير آيه روايت كردهاند:
على بن الحسين به مردى از اهل شام فرمود: آيا در سوره احزاب نخواندهاى: إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا؟
او گفت: شما آنهائيد؟٥٦
فرمود: آرى.
تمامى اين خبر چنانكه در مقتل خوارزمى آمده بدينگونه است:
هنگامى كه پس از شهادت حسين(ع) سبط رسول خدا(ص) سجاد(ع) را با ساير اسيران «اهلالبيت» به شام بردند و در آستانه جامع دمشق، در محل نمايش اسيران نگه داشتند، پيرمردى به او نزديك شد و گفت: سپاس خداى را كه شما را كشت و هلاك كرد و بندگانش را از مردانتان راحتى بخشيد و امير المؤمنين [يزيد] را بر شما چيره ساخت!
على بن الحسين به او گفت: اى شيخ! آيا قرآن خواندهاى؟
گفت: آرى.
فرمود: آيا اين آيه را خواندهاى؟ قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى؛٥٧بگو من مزدى از شما نمىخواهم جز دوستى خويشاوندانم.
پيرمرد گفت: آن را خواندهام.
فرمود: اين سخن خداى متعال را هم خواندهاى؟ وَ آتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّه؛٥٨حق خويشاوندان را بپرداز، و نيز اين آيه را؟ وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِي الْقُرْبى؛٥٩بدانيد، هر گونه غنيمتى به دست آوريد، خمس آن براى خدا و براى پيامبر و براى «ذى القربى» خويشاوندان است.
پيرمرد گفت: آرى.
پس فرمود: به خدا سوگند خويشاوندان در اين آيات، ما هستيم!
آيا سخن خداى متعال را خواندهاى كه مىفرمايد: إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا؟
گفت: آرى.
فرمود: ما همان «اهلالبيت» هستيم كه خداوند به آيت تطهير ويژگيمان بخشيد!
پيرمرد گفت: تو را به خدا سوگند شما آنهاييد؟
فرمود: به حق جدمان رسول خدا(ص) كه ما بدون شك خود آنهاييم!
پيرمرد نادم و پشيمان از آنچه گفته بود در سكوت فرو رفت، سپس سر به سوى آسمان برداشت و گفت:
خداوندا! من از دشمنى با اينها توبه كرده و به سوى تو بازمىگردم، من از دشمنان محمد و آل محمد، از جن و انس، بيزارى جسته و به سوى تو باز مىگردم.٦٠
ما به همين مقدار از روايات حديث كساء كه آورديم بسنده مىكنيم٦١. زيرا، براى آن كس كه بخواهد به قرآن كريم تمسك جسته و تفسير آن را از رسول خدا(ص) بگيرد، همين اندازه هم كافى است. إنَّ فى ذلِكَ لَذِكرى لِمَن كانَ لَهُ قَلب أَو أَلقَى السَّمْع وَ هُوَ شَهيد؛٦٢راستى را كه در اين تذكرى است براى آن كس كه عقل دل دارد يا گوش جان بسپارد و آگاه باشد.
آيتتطهيردركتب مكتب اهل البيت(ع) شأن نزول آيه و حديث كساء ١. روايت ام المؤمنين ام سلمة الف) از طريق شهر بن حوشب شهر بن حوشب گويد: براى عرض سلام خدمت امسلمه زوجه رسول خدا(ص) رسيدم و گفتم: اى ام المؤمنين! مقصود اين آيه كيانند؟ إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا.
فرمود: من و رسول خدا(ص) بر بستر خويش در زير كسائى خيبرى بوديم كه فاطمه به همراه حسن و حسين(ع) وارد شد، پيامبر(ص) پرسيد: پسر عمويت كجاست؟ عرض كرد: در خانه است. فرمود: برو و او را بخوان. امسلمه گويد: من او را فرا خواندم. پيامبر(ص) كساء را از زير ما جمع كرد و با دستان خود بر فراز [آنان] گرفت و گفت: «خداوندا اينان اهلبيت منند، رجس و پليدى را از آنان دور كن و پاك و پاكيزهشان گردان.» من كه پشت رسول خدا نشسته بودم گفتم: اى رسول خدا! پدر و مادرم فداى تو باد، من هم؟ فرمود: «تو بر راه خيرى.» آنگاه اين آيه: انما يريد اللَّه… درباره پيامبر(ص) و على و فاطمه و حسن و حسين نازل گرديد.٦٣
اين روايت با سند ديگرى از ام سلمة چنين است:
امسلمه گفت: آيه: إِنَّما يُريدُ اللَّهُ… در خانه من نازل گرديد، و آن اين بود كه رسول خدا(ص) آنان [اهلالبيت(ع)] را در نمازگاه خويش با كسائى پوشانيد، سپس دستان خود را بالا گرفت و كساء را بر فراز آورد و در همان حال مىگفت: «خداوندا اينان اهلبيت منند. پس، رجس و پليدى را از آنان دور كن، همانگونه كه از آل اسماعيل و اسحاق و يعقوب زدودى، و ايشان را از رجس و پليدى پاك گردان، همانگونه كه آل لوط و آل عمران و آل هارون را پاك گردانيدى.» گفتم: اى رسول خدا من با شما داخل نشوم؟ فرمود: «تو بر راه خيرى، تو از زنان پيامبرى.»
دخترش گفت: مادر جان آنان را معرفى كن! گفت: فاطمه بود و شوهر فاطمه با حسنين در بر فاطمه٦٤.
ب) از طريقا بى عبد اللَّه جدلى گويد: نزد عايشه رفتم و گفتم: اين آيه إِنَّما يُريدُ اللَّهُ… در كجا نازل گرديد؟ گفت: در خانه امسلمه نازل شد. امسلمه گفته بود كه اگر از عايشه مىپرسيدى به تو مىگفت كه اين آيه در خانه من نازل شده است. او گفت در خدمت رسول خدا(ص) بوديم كه فرمود: «اى كاش يكى مىرفت و على و فاطمه و دو پسرش را نزد ما مىخواند.» گويد: گفتم: كسى جز من نيست، لذا مقنعه پوشيدم و رفتم و همگى را آوردم. پس، على روبه روى پيامبر نشست و حسن و حسين در چپ و راست و فاطمه را در پشت سر نشانيد، سپس با جامهاى خيبرى همه را پوشانيد و گفت: «ما همگى به سوى تو مىآييم – رسول خدا(ص) سه بار اشاره كرد: به سوى تو نه به سوى آتش – من و عترتم اهل بيتم كه از گوشت و خون من هستند.» ام سلمة گويد گفتم: اى رسولخدا! مرا هم با آنان داخلكن، فرمود: اى امسلمه تو از شايستهزنان منى. بعداز آن اين آيه نازل شد: إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا.٦٥
ج) از طريق عبداللَّه بن معي نمولى امسلمة گويد: اين آيه إِنَّما يُريدُ اللَّهُ… در خانه امسلمه نازل گرديد. امسلمه گفت: رسول خدا(ص) به من فرمود تا در پى على و فاطمه و حسن و حسين(ع) بفرستم و چون آمدند، على را در سمت راست، حسن را در چپ، حسين را بر شكم و فاطمه را جلوى پا و در آغوش گرفت و سپس گفت: «خداوندا! اينان اهلبيت منند، پس رجس و پليدى را از آنان دور كن و پاك و پاكيزهشان گردان.» سه بار اين را فرمود. من گفتم: اى رسول خدا! من نيز؟ فرمود: تو بر راه خيرى انشاء اللَّه.٦٦
د) از طريق برادر دعبل وى از امام رضا(ع) از پدرانش از على بن الحسين(ع) از امسلمه روايت كند كه گفت:
اين آيه در خانه من و در روز ويژه من نازل گرديد. رسول خدا(ص) نزد من بود كه على و فاطمه و حسن و حسين را طلبيد، جبرئيل(ع) نيز آمد. پيامبر(ص) كسائى فدكى را بر سر آنان گسترد، سپس فرمود: «خداوندا! اينان اهلبيت منند، خداوندا! رجس و پليدى را از آنان دور كن و پاك و پاكيزهشان گردان.» جبرئيل گفت: من نيز از شمايم اى محمد؟ پيامبر فرمود: «تو از مائى اى جبرئيل.» امسلمه گويد: من گفتم: اى رسول خدا من هم از اهلبيت شمايم؟ و رفتم كه در كنار آنان باشم. فرمود: «در جاى خود بمان اى امسلمه، تو بر راه خيرى، تو از زنان پيامبر خدائى.» جبرئيل گفت: بخوان اى محمد: إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا، درباره پيامبر و على و فاطمه و حسن و حسين(ع).٦٧
٢. روايت حسين بن على(ع) از زيد بن على از پدرش از جدش – امام حسين -(ع) روايت شده كه فرمود:
رسول خدا(ص) در خانه امسلمه بود كه خوراك حريره آوردند، آن حضرت على و فاطمه و حسن و حسين(ع) را طلبيد، همه از آن خوردند، سپس كسائى خيبرى بر سر آنان گسترد و تلاوت كرد: إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا. امسلمه گفت: من نيز با آنانم اى رسول خدا؟ فرمود: «تو بر راه خيرى.٦٨«
٣. روايت ابوسعيد خدرى الف) از خود ابوسعيد ابوسعيد از رسول خدا(ص) روايت كند كه آيه: إِنَّما يُريدُ اللَّهُ… درباره محمد(ص) و اهلبيت او(ع) نازل گرديده است، آن هنگامى كه رسول اللَّه(ص) على و فاطمه و حسن و حسين(ع) را گرد آورد، سپس كساء را بر سرشان گسترد و گفت: «خداوندا! اينان اهلبيت منند، پس، رجس و پليدى را از آنان دور كن و پاك و پاكيزهشان گردان.» در اين هنگام امسلمه كه بر درب خانه ايستاده بود، گفت: اى رسول خدا! من نيز از آنانم؟ فرمود: «تو بر راه خيرى.»٦٩
ب) از عطيه عطيه گويد: از ابو سعيد خدرى پرسيدم: آيه إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا [درباره چه كسانى است؟] گفت: اين آيه درباره رسول خدا(ص) و على و فاطمه و حسن و حسين(ع) نازل گرديده است.٧٠
٤. و از ابوجعفر امام باقر(ع) امام باقر(ع) فرمود: آيه إنَّما يُريدُ اللَّهَ… درباره رسول خدا(ص) و على بن ابىطالب و فاطمه و حسن و حسين(ع) نازل گرديده، و اين نزول در خانه امسلمه زوجه رسولخدا(ص) بوده است. پيامبر اكرم(ص) على و فاطمه و حسن و حسين(ع) را فرا خواند، سپس كسائى خيبرى را بر آنان پوشانيد و خود با ايشان داخل آن شد، سپس گفت: «خداوندا اينان اهلبيت منند، آنان كه دربارهشان آن وعده را به من دادى، خداوندا! رجس و پليدى را از آنان دور كن و پاك و پاكيزهشان گردان.» پس اين آيه نازل گرديد، امسلمه گفت: اى رسول خدا! من نيز با آنانم؟ فرمود: «بشارت باد تو را اى امسلمه كه تو بر راه خيرى.»٧١
آنچه رسول خدا پس از نزول آيه انجام داد ١.از زبان ابو سعيد خدرى ابو سعيد گويد: رسول خدا(ص) چهل روز صبح پس از ازدواج على با فاطمه(ع) به درب خانه على مىآمد و مىفرمود: «سلام عليكم، رحمت خداوند و بركاتش بر شما اهلالبيت باد إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا.من با هر كه دشمنى كنيد دشمن، و با هر كه دوستى كنيد دوستم.»٧٢
٢.از زبان ابو الحمراء ابوالحمراء گويد: من نه ماه يا ده ماه خدمت رسول خدا(ص) كردم – در نه ماه شك ندارم – رسول خدا(ص) در طلوع فجر بيرون مىآمد و به درب خانه فاطمه و على و حسن و حسين مىرفت و دو بازوى درب را مىگرفت و مىفرمود: «سلام خدا و رحمت و بركاتش بر شما باد، خداى بر شما ببخشايد، نماز!» گويد: آنان در پاسخ مىگفتند: «و بر شما باد سلام و رحمت و بركاتش اى رسول خدا» و رسول اكرم(ص) مىفرمود: إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا. اين حديث با عبارات ديگرى نيز از ابوالحمراء روايت شده است.٧٣
٣.از زبان امير المؤمنين(ع) حارث گويد: امام على(ع) فرمود: رسول خدا(ص) هر روز صبح زود نزد ما مىآمد و مىفرمود: «نماز! رحمت خدا بر شما باد، نماز! إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا.٧٤
٤.از زبان امام باقر(ع) امام باقر(ع) از پدرش – امام سجاد روايت كند كه فرمود: آيه: وَ أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَيْها،٧٥خاندانت را به نماز فرمان ده و بر انجام آن پايدارى كن. اين آيه درباره على و فاطمه و حسن و حسين(ع) نازل گرديده است؛ رسول خدا(ص) بامداد هر روز به درب خانه فاطمه(ع) مىآمد و مىفرمود: «سلام بر شما اهلالبيت و رحمت و بركات خدا بر شما باد، خداى بر شما ببخشايد، نماز! إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا.٧٦«
راوى گويد: امام باقر(ع) فرمود: «خداى متعال پيامبرش را فرمان داد كه خاندان خود را جداى از ساير مردمان ويژگى بخشد تا مردم بدانند اهلبيت او نزد خدا جايگاهى دارند كه از آن مردم نيست، بدين سبب يك بار با همه مردم مورد خطابشان قرار داد و يك بار با دستور خاص.»٧٧
روايت با عبارتى ديگر: در تفسير فرات گويد: خداوند پيامبرش را فرمان داده تإ؛چ خاندان خود را جداى از ساير مردم ويژگى بخشد تا مردمان بدانند آل محمد نزد خداوند جايگاه خاصى دارند كه ديگر مردم ندارند، زيرا يكبار آنان را همراه با همه مردم فرمان داده و سپس با دستورى خاص ويژگىشان بخشيده است. هنگامى كه خداى متعال اين آيه را نازل فرمود، رسول خدا(ص) هر بامداد به گاه نماز مىآمد تا به درب خانه على و فاطمه و حسن و حسين مىرسيد و مىفرمود: «سلام خدا و رحمت و بركات او بر شما باد.» على و فاطمه و حسن و حسين(ع) مىگفتند: «بر شما باد سلام اى رسول خدا و رحمت و بركات خداوند نيز،» سپس پيامبر دو بازوى درب را مىگرفت و مىفرمود: «خداى بر شما ببخشايد، نماز، نماز! إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا.» رسول خدا(ص) هر روز پيوسته – تا در مدينه بود – چنين مىكرد تا از دنيا رحلت فرمود. ابوالحمراء خادم رسول خدا(ص) گويد: من ديدم كه چنين مىكرد.٧٨
٥.از زبان امام صادق(ع) امام صادق(ع) از پدرش از پدرانش(ع) روايت كند كه :
رسول خدا(ص) هر روز صبح به هنگام طلوع فجر بر درب خانه على و فاطمه(ع) مىايستاد و مىفرمود:
الحمدللَّه المحسن المجمل المنعم المفضّل، الذى بنعمته تتمّالصالحات، سمع٧٩سامع بحمد اللَّه ونعمته و حسن بلائه عندنا، نعوذ باللَّه من النار نعوذ باللَّه من صباح النار، نعوذ باللَّه من مساء النار، الصلاة يا اهلالبيت إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا.
حمد و سپاس خداى نيك و جميل و نعمتبخش و زيادتافزا را سزاست، خداوندى كه با نعمت او شايستگيها به كمال رسند. همه شنوايان و جمله گواهان بايد حمد و سپاس ما از خداى متعال را ببينند و بشوند، خدائى كه نعمتش را بر ما تمام و عافيتش را بر ما فرجام بخشيد و ما را بر همه موجودات برگزيد؛ به خدا پناه مىبريم از آتش جهنم، به خدا پناه مىبريم از صبح جنهم، به خدا پناه مىبريم از شب جهنم! نماز، اى اهلالبيت! إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا.»
طبرسى گويد: اين روايت را ابن عقده با سندهاى خود از راههاى بسيار از اهلبيت(ع) و غير ايشان مانند: ابىبرزه و ابىرافع آورده است.٨٠چنانكه با عبارت ديگرى از زبان امام صادق(ع) نيز آمده است.٨١
آنچه گذشت همانندش در تفسير آيه كريمه: وَ أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلاةِ… در تفسير رازى و غير او نيز، آمده است.
احتجاج كنندگان به آيت تطهير در فضائل اهل البيت(ع) ١.امير المؤمنين على بن ابى طالب(ع) از امام صادق از پدرش امام باقر(ع) روايت كنند كه فرمود:
على بن ابىطالب فرمود: «خداى عزوجل ما اهلالبيت را برترى بخشيده است، و چرا چنين نباشد در حالى كه همو عزوجل در كتابش مىفرمايد: إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيراً. به راستى كه ما را از فواحش و زشتى، از ظاهر و باطن آن، پاك و پاكيزه كرده است. پس ما بر راه حق هستيم.»٨٢
٢.امام حسن بن على(ع) امام حسن(ع) در دو نوبت به اين حديث احتجاج كرده است:
الف) روزى كه پس از شهادت پدرش امام على(ع)، با او به خلافت بيعت شد، او در خطبهاش فرمود: اى مردم هر كه مرا مىشناسد كه مىشناسد… – تا آخر آنچه در صفحات قبل آمده.
ب) هنگام صلح با معاويه: امام(ع) پس از معاويه سخن راند و در سخنانش فرمود: مىگويم اى مردم بشنويد، شما را دلها و گوشهاست، پس سخنانم را فرا گيريد، ما اهل بيتى هستيم كه خدا با اسلام گرامىمان داشته و انتخاب و اختيار و گزينش فرموده و رجس و پليدى را از ما دور و پاك و پاكيزهمان گردانيده است. رجس شك است و ما در خداى حق و دين او هرگز شك نمىكنيم. همو بر ما نعمت سلامت داده و دودمان ما را تا آدم(ع) از هر گونه نقص و كمبود عقلى و ناخالصى و گمراهى پاك كرده است – تا آنجا كه فرمود – خداى متعال فرموده: إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا.
هنگامى كه آيت تطهير نازل شد، رسول خدا(ص) من و برادرم و مادر و پدرم را در كنار خود قرار داد و همگىمان را در كسائى خيبرى كه از آن امسلمه بود در خانه امسلمه و در روز نوبت او – پوشانيد و گفت: «خداوندا! اينان اهلبيت منند، اينان اهل و عترت منند، پس، رجس و پليدى را از آنان دور كن و پاك و پاكيزهشان گردان.» امسلمه گفت: اى رسول خدا! من هم با آنان به زير كساء بيايم؟ رسول خدا(ص) به او فرمود: «رحمت خدا بر تو باد، تو بر راه خير و بر مسير نيكوئى هستى، من خيلى از تو خشنودم، ولى اين ويژه من و ايشان است.
پس از آن، رسول خدا(ص)، تا هنگامى كه بقيه عمرش را در دنيا گذرانيد و خداوند روح مباركش را به سوى خود برد، هر روز در طلوع فجر نزد ما مىآمد و مىفرمود:
«خداى بر شما ببخشايد، نماز! إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا.»٨٣
٣.ام سلمه در تفسير فرات و خصال و امالى صدوق و بحارالانوار – عبارت از تفسير فرات است – از عمره همدانيه دخت افعى روايت كنند كه امسلمه از او پرسيد:
تو عمره هستى؟ گفت: آرى. پس از آن عمره از او پرسيد [اى امالمؤمنين] آيا مرا از حال اين مردى كه در ميان شما دوست و دشمن، ضربت خورد و كشته شد آگاه نمىكنى؟ امسلمه گفت:تو دوستش دارى؟ گفت:نه دوستش دارم ونه دشمنش شمارم! -مقصودش على(ع) بود – امسلمه گفت: خداى متعال هنگامى كه اين آيه را فرستاد: إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا هيچكس جز جبرئيل و ميكائيل و محمد و على و فاطمه و حسن و حسين و من در آن خانه نبود. من گفتم: اى رسول خدا! من از اهل البيتم؟ فرمود: «تو از شايسته زنان منى.» اى عمره! اگر فرموده بود آرى، از هر چه كه خورشيد بر آن مىتابد نزد من محبوبتر بود.٨٤
٤.على بن الحسين ،امام سجاد(ع) در امالى صدوق و احتجاج طبرسى و لهوف سيد بن طاوس و بحار مجلسى روايت كنند:
هنگامى كه اسيران اهلالبيت(ع) را به شام آوردند و در آستانه مسجد در جايگاه اسيران، برپا داشتند و على بن الحسين(ع) كه در آن روز جوانى بالغ و رشيد بود در ميانشان حضور داشت، مردى از اهل شام نزد آنان آمد و گفت: حمد و سپاس خداى را كه شما را كشت و نابودتان كرد و شاخ فتنه را از بن بركند – و از هر گونه دشنام فروگذار نكرد سخنانش كه پايان گرفت، امام على بن الحسين(ع) به او فرمود: «آيا كتاب خداى عزو جل را نخواندهاى؟» گفت: چرا [خواندهام] فرمود: «آيا اين آيه را نخواندهاى؟ قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى
وَ آتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّه،٨٥بگو من هيچ پاداشى از شما نمىخواهم جز دوستى خويشاوندانم.
گفت: چرا. فرمود: «ما آنهاييم!» سپس فرمود: آيا نخواندهاى: وَ آتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّه،٨٦حق خويشاوندان را بپرداز! گفت: چرا. فرمود: ما همانهاييم. آيا اين آيه را خواندهاى؟ إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهيرا. گفت: چرا [خواندهام]. فرمود: «ما همانانيم.» مرد شامى دستش را به سوى آسمان برداشت و گفت: خداوندا! من توبه كرده و به سوى تو باز مىگردم – سه بار اين را تكرار كرد – خداوندا! من از دشمنان آل محمد و كشندگان اهلبيت محمد، به سوى تو، بيزارى مىجويم، من قرآن را مىخواندم ولى تا امروز اين را درك نكرده بودم!٨٧
٥.زيد بن على بن الحسين(ع) ابوالجارود گويد: زيد بن على بن الحسين گفت: نابخردانى از مردم گمان دارند كه خداوند در اين آيه إِنَّما يُريدُ اللَّهُ… زنان رسول خدا(ص) را اراده فرموده است. آنان دروغ گفته و گناه كردهاند. به خدا سوگند اگر زنان پيامبر را اراده فرموده بود مىفرمود: ليذهب «عنكن» الرجس و «يطهركن» تطهيراً، و ضمير خطاب مؤنث مىآورد، چنانكه فرموده: و اذكرن ما يتلى فى «بيوتكن»٨٨ولا تبرجن و «لستن»٨٩كاحد من النساء.٩٠
١ . حاكم ابوعبداللَّه محمد بن عبداللَّه نيشابورى (متوفاى٤١٥ هجرى) امام محدثان اهل سنت است. عنوان حاكم بالاترين درجه محدثان اهل سنت به شمار مىرود، اولين درجه نزد آنان محدث است، بعد از او حافظ، بعد حجت و سپس حاكم. مراجعه كنيد: المختصر فى علم رجال الاثر، ص٧١.
٢ . عبداللَّه بن جعفر ذوالجناحين [جعفر طيار] فرزند ابوطالب، مادرش اسماء بنت عميس خثعمى است. در حبشه به دنيا آمد و پيامبر را درك نمود. پس از سال هشتاد هجرى وفات كرد. شرح حال او در اسد الغابة، ج ٣، ص ٣٣ آمده است.
٣. سوره احزاب، آيه ٣٣.
٤. مستدرك حاكم بر صحيح مسلم و بخارى، ج ٣، ص ١٤٧- ١٤٨.
٥. عايشه دخت ابوبكر، زوجه رسول خدا(ص) كه هجده ماه پس از هجرت او را به خانه آورد و در سال ٥٧ يا ٥٨ يا ٥٩ هجرى از دنيا رفت. ابوهريره بر او نماز خواند و در بقيع دفن گرديد. شرح بيشتر را در كتاب نقش عايشه در تاريخ اسلام بيابيد.
٦. صحيح مسلم، باب فضائل اهلبيت النبى(ص)، ج ٧، ص ١٣٠؛ مستدرك حاكم بر صحيح مسلم و بخارى، ج ٣، ص١٤٧؛ سنن الكبرى بيهقى، باب بيان اهل بيته و الذين هم آله، ج ٢، ص ١٤٩؛ تفسير طبرى، ج ٢٢، ص ٥؛ تفسير ابن كثير؛ جامع البيان، ج ٣، ص٤٥٨؛ جمع الاصول، ج ١٠، ص ١٠٢-١٠١؛ تيسير الوصول، ج ٣، ص٢٩٧؛ و تفسير سيوطى، الدر المنثور، ج ٥، ص ١٩٩-١٩٨.
٧. امسلمة، هند دختر ابواميه قرشى مخزومى، رسول خدا(ص) پس از آنكه همسر اولش ابوسلمة بن عبدالأسد در جنگ احد مجروح و به سبب آن وفات كرد، با او ازدواج نمود. امسلمه پس از شهادت امام حسين(ع) در سال ٦٠ هجرى از دنيا رحلت كرد. شرح حال او در اسد الغابة و تقريب التهذيب آمده است.
٨. اين حديث را ابوسعيد از ام سلمة روايت كرده است. تفسير طبرى، ج ٢٢، ص ٦.
٩. اين حديث را شهر بن حوشب از امسلمة روايت كرده است. تفسير طبرى، ج ٢٢، ص ٦. ابن كثير نيز در ج ٣، ص٤٨٥ تفسير خود به آن اشاره كرده است.
١٠. عمر بن ابو سلمة قرشى مخزونى، پسر زن رسول خدا(ص) فرزند ام سلمة، در حبشه به دنيا آمد، در صفين از ياران امام على(ع) بود و امام على(ع) او را به حكومت بحرين و فارس منصوب كرد. در سال ٨٣ هجرى در مدينه از دنيا رفت. اسدالغابة، ج ٤، ص٧٩.
١١. عبارت از طبرى است.
١٢. صحيح ترمذى، ج ١٢، ص ٨٥؛ تفسير طبرى، ج ٢٢، ص ٧؛ تفسير ابن كثير، ج ٣، ص٤٨٥؛ مشكل الآثار، ج ١، ص ٣٣٥؛ جامع الأصول، ج ١٠، ص١٠١؛ ابن عساكر، ج ٥، بخش اول، ص ١٦ ب.
١٣.واثلةبناسقع بن كعبليثى، پيش از غزوه تبوك اسلام آورد. گفته شد: سه سال خادم پيامبر(ص) بوده است. پس از سال(٨٠ هجرى) در دمشق يا بيتالمقدس از دنيا رفت. شرح حالش در اسدالغابة، ج٥، ص٧٧، آمدهاست.
١٤. مستدركصحيحين، ج٢، ص٤١٦، و ج٣، ص١٤٧؛ مجمعالزوائد، ج٩، ص١٦٧؛ مشكلالآثار طحاوى، ج١، ص٣٣٥؛ ابن عساكر، ج٥، بخش اول، ص١٦ ب؛ تفسيرطبرى، ج٢٢، ص٦؛ تفسير ابن كثير، ج٣، ص٤٨٣؛ تفسير سيوطى، در المنثور، ج٥، ص١٩٨؛ سنن بيهقى، ج٢، ص١٥٢؛ مسنداحمد، ج٤، ص١٧٠
١٥ . تفسير درالمنثور، ج ١٥، ص١٩٨. از طريق ديگر اين حديث به دست مىآيد كه ابوسعيد خدرى آن را از خود امالمؤمنين امسلمه روايت كرده است. ابو سعيد، سعد بن مالك انصارى خزرجى خدرى، در جنگ خندق و بعد از آن حضور داشت. در سال شصتم يا هفتادم هجرى در مدينه وفات كرد. شرح حال او در اسد الغابة، ج ٢، ص٢٨٩، آمده است.
١٦. سنن بيهقى، ج ٢، ص ١٥٠؛ تفسير ابن كثير، ج ٣، ص٤٨٣؛ تفسير سيوطى، ج ٥، ص١٩٨؛ تاريخ بغداد، ج ٩، ص١٢٦؛ مشكل الآثار، ج ١، ص ٣٢٤؛ جامع الاصول، ج ١٠، ص١٠٠؛ تفسير ثعالبى، ج ٣، ص ٢٢٨؛ تيسيرالوصول، ج ٣، ص٢٩٧؛ ابن عساكر، ج ٥، بخش اول ص ١٣ آ – ب و ١٦ آ.
١٧. ترمذى گويد: در اين باب از عمر بن ابىسلمه و انس بن مالك و ابوالحمراء و معقل بن يسار و عايشه روايت شده است.
١٨. صحيح ترمذى باب فضائل فاطمه(ع)، ج ١٣، ص ٢٤٩-٢٤٨؛ تهذيب التهذيب، ج ٢، ص٢٩٧ در شرح حال حسن(ع)؛ رياض النضرة، ج ٢، ص٢٤٨؛ ابن عساكر، ج ٥، بخش اول، ص ١٤ ب.
١٩. مسند احمد، ج ٦، ص ٣٢٣-٢٩٦
٢٠. مستدرك حاكم، ج ٢، ص ٤١٦ در تفسير آيه از سوره احزاب
٢١. تفسير درالمنثور، سيوطى، ج ٥، ص ١٩٨، در تفسير آيه؛ مشكل الاثار، ج ١، ص٢٣٣؛ تيسير الوصول، ج ٣، ص ٢٩٧؛ جامع الاصول، ج ١٠، ص١٠٠؛ ابن عساكر، ج ٥، بخش اول، ص ١٥ ب.
٢٢. تفسير جامع البيان طبرى، ج ٢٢، ص ٧.
٢٣. همان
٢٤. تفسير ثعالبى، ج ٣، ص ٢٢٨.
٢٥. سوره مائده، آيه ٩٠.
٢٦ . سوره حج، آيه٣٠.
٢٧. سوره انعام، آيه ١٤٥.
٢٨ . سوره انعام، آيه١٢٥.
٢٩. سوره توبه، آيه ٩٥.
٣٠. سوره اعراف، آيه ٧١.
٣١. تفسير درالمنثور، ج٥، ص١٩٩. عبداللَّه، پسرعموى پيامبرخدا(ص)، سهسالپيشازهجرت به دنيا آمد و در سال ٨٦ در طائف بدرود حيات گفت. شرح حالش در اسدالغابة آمده است.
٣٢. همان. ابوالقاسم يا ابومحمد، ضحاك بن مزاحم هلالى، ابن حجر گويد: او راستگو و كثير الارسال است [احاديث بىسند بسيار مىگويد]، از طبقه پنجم محدثان است و پس از سال يكصد هجرى وفات كرده است. تهذيب التهذيب، ج ١، ص٢٧٣.
٣٣. تفسير طبرى، ج ٢٢، ص ٥؛ ذخائر العقبى، ص ٢٤؛ تفسير سيوطى، ج ٥، ص١٩٨؛ ابن عساكر، ج ٥، بخش اول، ص ١٦ آ؛ و اسباب النزول نيشابورى.
٣٤ . مشكل الآثار، ج ١، ص٣٣٢.
٣٥. صحيح مسلم، باب فضائل على بن ابىطالب، ج٧، ص١٣٣. زيدبنارقم انصارى خزرجى، رسولخدا در احد او را براى جنگيدن كوچك شمرد ولى پس از احد در ساير غزوات و در صفين با امام على(ع) شركت كرد، او پس از شهادت امام حسين(ع)، در كوفه بدرود حيات گفت. اسدالغابة، ج٢، ص١٩٩.
٣٦ . مجمع الزوائد، ج ٩، ص١٦٧-١٦٥، باب فضائل اهلالبيت؛ ابن عساكر، ج ٥، بخش اول، ص ١٦ آ.
٣٧. تفسير طبرى، ج ٢٢، ص ٥؛ تفسير سيوطى، ج ٥، ص١٩٩. قتادة چهار كس را گويند: سدوسى و رهاوى و قيسى و انصارى و همه را در مكتب خلفا ثقه مىدانند. شرح حالشان در تهذيب التهذيب، ج ٢، ص١٢٣ آمده است.
٣٨. تفسير طبرى، ج ٢٢، ص ٥.
٣٩. شايد هفده ماه از اشتباه نسخهبرداران باشد. درست آن هفت ماه است.
٤٠. مجمع الزوائد، ج ٩، ص ١٦٩، ابوبرزه اسلمى را در شمار صحابه آوردهاند، در سال ٦٠ يا ٦٤، در كوفه از دنيا رفته است، شرح حالش در اسدالغابة، ج ٥، ص١٤٦ موجود است.
٤١ . تفسير سيوطى، الدر المنثور، ج ٥، ص١٩٩.
٤٢. مستدرك صحيحين، ج ٣، ص ١٥٨، حاكم گويد: اين حديث با شرط مسلم [بخارى] موافق و صحيح است ولى آن را روايت نكردهاند. اسدالغابة، ج ٥، ص٥٢١؛ مسند احمد، ج٣، ص ٢٥٨؛ تفسير طبرى، ج ٢٢، ص ٥؛ تفسير ابن كثير، ج ٣، ص٤٨٣؛ تفسير سيوطى، ج ٥، ص ١٩٩؛ مسند طيالسى، ج ٨، ص٢٧٤؛ صحيح ترمذى، ج ١٢، ص ٨٥؛ كنزالعمال، ج ٧، ص١٠٣، چاپ اول. جامع الاصول، ج ١٠، ص١٠١، حديث ٦٦٩١؛ تيسير الوصول، ج ٣، ص٢٩٧. انس بن مالك انصارى خزرجى. روايت شده كه او ١٠ سال در خدمت رسول خدا(ص) بوده است، بعد از سال ٩٠ هجرى در بصره وفات كرد. شرح حالش در اسدالغابة، ج ١، ص١٢٧ موجود است.
٤٣. ابوالحمراء، مولى رسول اللَّه(ص)، گفته شده نام او هلال بن حارث يا هلال بن ظفر است. شرح حال او در اسدالغابة، ج ٥، ص١٧٤، تهذيب التهذيب، ج ١٢، ص ٧٨ و استيعاب، ج٥، ص٦٣٧، موجود است. روايات او در استيعاب، ج ٢، ص٥٩٨؛ تفسير طبرى و ابن كثير سيوطى در تفسير آيه؛ مجمع الزوائد، ج ٩، ص ١٢١- ١٦٨ و مشكل الآثار، ج ١، ص٣٣٨ آمده است.
٤٤. مجمع الزوائد، ج ٩، ص ١٦٩؛ تفسير سيوطى، ج ٥، ص١٩٩.
٤٥. مستدرك حاكم، باب فضائل حسن بن على(ع)، ج ٣، ص ١٧٢.
٤٦. مجمع الزوائد، باب فضائل اهلالبيت، ج ٩، ص ١٧٢؛ تفسير ابن كثير، ج ٣، ص٤٨٦.
٤٧. اين بخش در نسخه اصلى سفيد است.
٤٨. مشكل الآثار، ج ١، ص ٣٣٦.
٤٩. خصائص نسائى، ص ٤.
٥٠. تفسير طبرى، ج ٢٢، ص ٧؛ تفسير ابن كثير، ج ٣، ص٤٨٥؛ مستدرك حاكم، ج ٣، ص١٤٧، و مشكل الآثار، ج ١، ص٣٣٦.
٥١. تاريخ طبرى، ج ٥، ص ٣١.
٥٢. تمامى حديث در مسند احمد، ج١، ص٣٣١، چاپ اول و ج٥، ص٣٠٦٢، چاپ دوم آمده و ابن عباس در آن ده فضيلت و ويژگى براى على بن ابىطالب(ع) بر شمرده است. اين حديث را نسائى در ص١١ خصائص و محب طبرى، در، ج٢، ص٢٦٩، رياض النضرة، و هيثمى در ج٩، ص١١٩، مجمع الزوائد آوردهاند. عمرو بن ميمون اودى، تابعى وثقه است، صاحبان صحاح حديث او را روايت كردهاند، در سال ٧٤ در كوفه وفات كرد. تقريب التهذيب، ج٢، ص٨٠.
٥٣ . مشكلالآثار، ج ١، ص٣٤٦؛ تفسير طبرى، ج ٢٢، ص ٦؛ مسند احمد، ج ٤، ص١٠٧. ابنحنبل عبارت را پاكسازى كرده و واژه »فشتموه؛ دشنامش دادند« و »هذا الذى شتموا؛ اين كسى كه دشنام دادند« را از آن حذف كرده است. مجمع الزوائد، ج ٩، ص١٦٧؛ مستدرك حاكم، ج ٢، ص ٤١٦ و ج ٣، ص١٤٧؛ سنن بيهقى، ج ٢، ص ١٥٢؛ تفسير ابن كثير، ج ٣، ص٤٨٤؛ ابن عساكر، ج ٥، بخش اول، ص ١٦ آ.
ابو عمار، شداد بن عبداللَّه قرشى دمشقى، ثقه و از طبقه چهارم محدثان است. حديث او را صاحبان صحاح روايت كردهاند، شرح حالش در تقريب التهذيب، ج ١، ص٣٤٧ آمده است.
٥٤. اسد الغابة، ج ٢، ص ٢٠، شرح حال مام حسن(ع).
٥٥. ما فشرده حديث را آورديم، تمامى حديث امسلمه مسند احمد، ج ٦، ص ٢٩٨ موجود است. تفسير طبرى، ج ٢٢، ص ٦؛ مشكلالآثار، ج ١، ص٣٣٥؛ ابن عساكر، ج ٥، بخش اول، ص١٤ آ. شهر بن حوشب اشعرى شامى، صدوق است و از طبقه سوم، حديثش را صاحبان صحاح روايت كردهاند، در سال١١٢ هجرى وفات كرد. تقريب التهذيب، ج ١، ص٣٥٥.
٥٦ . تفسير طبرى، ج ٢٢، ص ٧؛ تفسير ابن كثير، ج ٣، ص٤٨٦؛ تفسير در المنثور، ج ٥، ص ١٩٩.
٥٧. سوره شورى، آيه ٢٣.
٥٨. سوره اسراء، آيه ٢٦.
٥٩. سوره انفال، آيه ٤١.
٦٠. مقتل خوارزمى، ج ٢، ص ٦١، چاپ نجف.
٦١ . ما از آوردن احاديث ديگرى كه در اين باب بود خوددارى كرديم، احاديثى مانند آنچه در شرح حال عطيه در اسد الغابة، ج ٣، ص٤١٣ آمده و در اصابه، ج ٣، ص ٤٨٩؛ تاريخ بغداد، ج ١٠، ص٢٧٨، و روايت حكيم بن سعيد در تفسير طبرى، ج ٢٢، ص ٥ آمده و روايات ديگرى كه در مسند احمد، ج ٦، ص٣٠٤؛ اسدالغابة، ج ٢، ص ١٢ و ج ٤، ص ٢٩؛ مجمع الزوائد، ج ٩، ص٢٠٧-٢٠٦؛ و ذخائر العقبى، ص ٢١؛ و استيعاب، ج ٢، ص٤٦٠؛ ابن عساكر، ج ٥، بخش اول، ص١٦-١٣ آمده است.
٦٢. سوره ق، آيه ٣٧.
٦٣. تفسير فرات كوفى، ص ١٢١؛ تفسير مجمع البيان، ج ٨، ص٣٥٦؛ بحار الانوار، ج ٣٥، ص٢١٣.
٦٤ . تفسير فرات كوفى، ص١٢٦؛ بحارالانوار، ج ٣٥، ص ٢١٥.
٦٥. تفسير فرات كوفى، ص ١٢٤؛ بحارالانوار، ج ٣٥، ص٢١٥.
٦٦. امالى شيخ طوسى، ج ١، ص ٢٧٠؛ بحارالانوار، ج ٣٥، ص٢٠٩.
٦٧. امالى شيخ طوسى، ص ٢٣٥؛ بحارالانوار، ج ٣٥، ص٢٠٨.
٦٨. كنز جامع الفوائد، ص ٢٠٤-٢٠٣؛ بحارالانوار، ج ٢٥، ص٢١٣. موضوع خوراك حريره تنها در اين روايت آمده است.
٦٩. فضائل ابن شاذان، ص ٩٩؛ بحار الانوار، ج ٣٥، ص٢١٣-٢١٢.
٧٠. بحار الانوار، ج ٣٥، ص ٢٠٨.
٧١. همان، ص ٢٠٦.
٧٢. تفسير فرات كوفى، ص ١٢٢؛ بحارالانوار، ج ٣٥، ص٢٠٨.
٧٣. امالى شيخ، ج ١، ص ٢٥٧. بحارالانوار، ج ٣٥، ص٢٠٩؛ كشف الحق علامه حلى، ج ١، ص ٨٨؛ العمدة ابن بطريق، ص٢٣-١٦.
٧٤. مجالس مفيد، ص ١٨٨؛ امالى شيخ، ص ٥٥، بحارالانوار، ج ٣٥، ص٣٠٨.
٧٥. سوره طه، آيه ١٣٢.
٧٦. كنز الفوائد، ص ١٦٢-١٦١ و ١٧٨؛ بحارالانوار، ج ٢٥، ص٢٢٠.
٧٧. همان، ج ٢٥، ص ٢١٢؛ مجمع البيان، ج ٤، ص٣٧.
٧٨. تفسير فرات كوفى، ص ٥٣٠ – ٥٣١؛ بحارالانوار، ج ٣٥، ص٢٠٧.
٧٩ . ابن اثير در نهاية اللغة ماده سمع، ج ٢، ص١٨٢-١٨١، گويد: در حديث آمده: »سمع سامع بحمد اللَّه و حسن بلائه علينا.« يعنى: بايد بشنود شنونده و بايد گواه گردد بيننده حمد ما را بر خداى متعال بر احسانى كه بر ما كرده و نعمتى كه بر ما بخشيده… – تا آخر.
٨٠ . تفسير مجمع البيان، ج ٤، ص٣٧.
٨١. تفسير فرات، ص ١٢٦.
٨٢. كنزالفوائد، ص ٢٣٦. بحارالانوار، ج ٢٥، ص٢١٤-٢١٣.
٨٣. بحارالانوار، ج ١٠، ص ١٤٢-١٤١؛ امالى ابن شيخ…
٨٤. در تفسير فرات، ص١٢٦ دو روايت است كه اين يكى از آنهاست. خصال صدوق، باب السبعة، حديث١١٣؛ كنزالفوائد، ص٢٣٧. بحارالانوار، ج٢، ص٢١٤ و ج٣٥، ص٢٠٩. به نقل از امالى صدوق؛ امالى، ص٢١٩.
٨٥. سوره شورى، آيه ٢٣.
٨٦. سوره اسراء: آيه ٢٦.
٨٧. امالى صدوق، مجلس ٣١، حديث ٣؛ احتجاج طبرسى، ص١٥٧؛ لهوف سيد بن طاوس و بحار الانوار، ج ٤٥، ص ١٦٦-١٦٥.
٨٨. سوره احزاب، آيه ١٤.
٨٩. سوره احزاب، آيه ٣٣.
٩٠. سوره احزاب، آيه ٣٢.
لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنينَ إِذْ بَعَثَ فيهِمْ رَسُولاً مِنْ أَنْفُسِهِمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ آياتِهِ وَ ٠يُزَكِّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَ الْحِكْمَةَ وَ إِنْ كانُوا مِنْ قَبْلُ لَفي ضَلالٍ مُبين؛١
خداوند بر مؤمنان منت نهاد هنگامى كه در ميان آنها، پيامبرى از خودشان برانگيخت؛ كه آياتاو رابر آنها بخواند، و آنهاراپاك كند وكتاب و حكمتشان بياموزد؛ هر چند پيش از آن در گمراهى آشكارى بودند.
و نيز مىفرمايد:
وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيْهِم؛٢
ما اين قرآن را بر تو نازل كرديم تا براى مردم بيان كنى آنچه را كه براى ايشان فرو فرستاده شده است.
در مقدمه بحث، لازم است چند مطلب را بيان كنيم و بعد درباره ارزش حديث و علم حديث در شريعت خاتم الأنبياء و تاريخ حديث در مكتب اهلبيت و مكتب خلفا بحث نماييم.
اولاً: اسلام، نظامى است كه پروردگار عالم، متناسب با فطرت انسان و براى اينكه او را به درجه كمال انسانيت خود برساند، تشريع فرموده و اين شريعت را از حضرت آدم(ع) تا نبى خاتم(ص) با هر پيامبرى به اندازه نيازمندىِ جوامع بشرىِ آن زمان، نازل نموده است. مثلاً بر حضرت آدم(ع)، صحف آدم را به اندازه نياز چند خانواده، و بر حضرت ادريس(ع) صحف ادريس را، به اندازه حاجت يك آبادى كوچك نازل كرد. و به همين ترتيب… تا زمان حضرت نوح(ع) كه مردم، شهرنشين شدند، آن شريعت را متناسب با نياز مردم شهرنشين، كه مثلاً، معاملات ربوى دارند، نازل كرد.
قرآن كريم درباره آن شريعت مىفرمايد:
شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ ما وَصَّى بِهِ نُوحا؛٣
خداوند براى شما همان آيينى را مقرر كرد كه بر نوح وصيت فرموده بود.
البته بين شرايعِ انبياء، اختلافى نيست و در سورهاى ديگر مىفرمايد:
وَ إِنَّ مِنْ شيعَتِهِ لَإِبْراهيمَ؛٤
ابراهيم پيرو شريعت نوح بود.
و به ما مىفرمايد:
فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْراهيمَ حَنيفاً٥؛
آيين توحيدى ابراهيم را پيروى كنيد.
به پيامبر(ص) هم مىفرمايد:
وَ اتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهيمَ حَنيفا؛٦
آيين توحيدى ابراهيم را پيروى كن.
شرايع آسمانى، تناقضى با هم نداشتهاند، بلكه در تكامل بودهاند. در شريعت خاتم الانبياء، بعد از آنكه پيامبر(ص) در روز غدير خم، على(ع) را از جانب خدا به جانشينى تعيين كرد، اين آيه نازل شد:
الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتي وَ رَضيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ دينا٧
امروز دين شما را كامل كردم؛ و نعمت خود را بر شما تمام نمودم؛ و اسلام را به عنوان آيين جاودان شما پذيرفتم.
مثال تكامل شريعت از حضرت آدم(ع) تا حضرت خاتم(ص)، مانند تكامل علوم رياضى است از دبستان تا دبيرستان و دانشگاه.
البته در شريعتهاى گذشته همه شريعت در همان كتاب آسمانىشان بوده است، چه صحف آدم(ع)، چه صحف ادريس(ع) و چه تورات موسى(ع) و… و ليكن در شريعت خاتم الانبياء به تفصيلى است كه بعداً خواهد آمد.
ثانياً: تمام پيامبرانِ صاحب شريعت، پس از خودشان، وصىِ بر شريعت داشتهاند.
در جلد دوم كتاب عقائداسلام در قرآن كريم، سلسله اوصياء از زمان حضرتآدم(ع) تا زمان حضرت خاتم(ص) بيان شده و تأكيد شده كه هيچ پيامبرى بدون وصى نبوده است.
وصى آدم، شيث (معروف به: هبة اللَّه) بود.
وصى نوح، سام بود.
وصى موسى، اليسع بود.
و وصى عيسى، شمعون نام داشت.
و به همين گونه، همه پيامبران، اوصيايى داشتند. البته آن اوصياء از خودشان شريعتى نداشتند.
ثالثاً: تا زمانى كه اوصياىِ انبياىِ صاحب شريعت در قيد حيات بودهاند، آن شريعت و آن كتاب آسمانى، محفوظ بوده است. ليكن وصى پيامبر صاحب شريعت كه وفات مىكرد، آن شريعت و آن كتاب آسمانى، از سوى «زورمندان» همان امت، دستخوش «تحريف» و «كتمان» مىشد. همان كسانى كه خودشان را پيروان حضرت موسى بن عمران(ع) مىدانستند، آن قسمت از تورات را كه مخالف هواى نفسشان بود تحريف يا كتمان مىكردند، در شريعت عيسى بن مريم(ع) هم همين گونه بوده است. در كتابخانه دانشكده اصول الدين تهران، نسخههايى از تورات و انجيل موجود است كه به ظهور پيامبر اسلام(ص) بشارت دادهاند، و در چاپهاى بعدى تحريف شده است.٨
و نيز امتهاى هر شريعتى، «بدعت»ها و «غلو»هايى در شريعت خود وارد مىكردند، چنانكه در قرآن كريم درباره ملت يهود مىفرمايد:
مِنَ الَّذينَ هادُوا يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِه؛٩
از يهوديان كسانى هستند كه سخنان خدا را از معناى اصلىاش تحريف و دگرگون مىكنند»
و نيز درباره اهل كتاب مىفرمايد:
وَ إِنَّ فَريقاً مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَ هُمْ يَعْلَمُونَ؛١٠
و نيز گروهى از ايشان، حق را پنهان مىكنند، در حالى كه خود، از آن آگاهند.
و درباره مسيحيان مىفرمايد:
وَ رَهْبانِيَّةً ابْتَدَعُوها؛١١
رهبانيتى كه آنان خود آن را بدعت نهادهاند.
و مىفرمايد:
لا تَغْلُوا في دينِكُم؛١٢
اى مسيحيان! در دين خود غلو مكنيد.
رهبانيت و غلو در اصل شريعت حضرت عيسى بن مريم(ع) نبوده است. غلو مانند اين سخن است كه گفتند: عيسى پسر خداست.
وقتى با يك شريعت چنين رفتار مىشد، تجديد شريعت لازم مىآمد. شريعتى كه موسى بن عمران(ع) در تورات آورده بود، در زمان عيسى بن مريم(ع) سالم نمانده بود. بدين سبب ربوبيتِ رب العالمين، اقتضا مىكرد تا با فرستادن پيامبر ديگرى، تجديد شريعت شود.
البته شرايع، نه تنها تناقضى با هم نداشتهاند، بلكه تكامل مىيافتهاند، ولى شريعتها پس از وصىِ پيامبر بر شريعت، تحريف مىشدهاند.١٣
حكمت رب العالمين، مقتضى شد تا شريعت خاتم الانبياء تا ابد بماند، و گرنه انسانها كه تغيير فطرت نمىدهند. طبيعتِ زورمندان اين امت (خلفا و حكام و…) با طبيعتِ زورمندان امتهاى گذشته فرق نكرده است. اينها هم اگر مىتوانستند، كتاب آسمانى خاتم الانبياء را تغيير مىدادند و هر چه را مخالف هواى نفس آنها بود، تحريف يا كتمان مىكردند و آن وقت، قرآن از ارزشى كه الآن ما به آن ايمان داريم مىافتاد. قرآنى كه ما معتقديم همهاش از جانب خدا آمده و حتى يك كلمه يا يك حرف هم از آن كم و زياد نشده است. لذا براى رسيدن شريعت خاتم الأنبياء به امت، و سالم ماندن آن تا آخرين روز دنيا، اين شريعت با دو گونه وحى نازل مىشده است: الف) وحى قرآنى؛ ب) وحى بيانى.
تعريف وحى قرآنى و وحى بيانى وحى قرآنى، آن وحيى است كه همه الفاظش از خداوند است و آن، همين قرآن كريم است كه در آن، اصول شريعت اسلام آمده است. مثلاً در قرآن كريم آمده است:
أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلى غَسَقِ اللَّيْل؛١٤
از هنگام زوال خورشيد تا تاريك شدن شب، نماز را اقامه كن.
و اما اينكه همه مسلمانها نماز صبح را دو ركعت، نماز مغرب را سه ركعت، نماز ظهر و عصر و عشاء را چهار ركعت به جا مىآورند، اين عدد ركعات نماز – كه مورد اتفاق همه مسلمانها است در قرآن نيامده است؛ بلكه مسلمانها آن را از پيامبر آموختهاند. پيامبر(ص) از كجا گرفته؟ از بارى تعالى كه درباره او فرموده است:
وَ ما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْيٌ يُوحى؛١٥
اين پيامبر از روى هواى نفس سخن نمىگويد، بلكه هر چه مىگويد همان وحى خداوند است كه بر او نازل مىشود.
و نيز در قرآن خطاب به پيامبر(ص) آمده:
وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيْهِم؛١٦
و ما قرآن را بر تو اى پيامبر نازل كرديم تا تو براى مردم بيان كنى آنچه را كه براى ايشان نازل شده است.
البته آيات ديگرى هم هست كه مخاطبش تنها پيامبر(ص) است و براى ما نيست. مانند: «كهيعص»، «الم» و «حم».
پيامبر(ص) آنچه را از اين قرآن وازاين ذكر حكيم براى ما مردم آمده، بيان مىفرمود.
بيان آن حضرت، حديث پيامبر(ص) ناميده مىشود.
اين وحى دوم را ما «وحى بيانى» مىناميم كه با همان وحى اول -وحى قرآنى- نازل مىشده. مثلاً در روز غدير خم، همزمان با نزول آيه:
يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَه؛١٧
اى پيامبر! آنچه را كه از جانب پروردگارت بر تو نازل شده به مردم برسان، و اگر اين كار را نكنى، رسالت او را به مردم نرساندهاى.
وحى بيانى آمده است: (فى على). يعنى:
يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ في عليّ؛١٨
يعنى: اى پيامبر آنچه را كه درباره على بر تو نازل شده به مردمبرسان.
بنابراين، (فى على)، حديث پيامبر(ص) است، كه منشأ آن وحى بيانى بر پيامبر اكرم(ص) بوده است. تعيين ركعات نماز هم، چنين بوده است. و خود اين وحى بيانى، منشأ حديث خاتم الانبياء است. منشأ حديث پيامبر(ص)، وحى خدا است، چنانكه بارى تعالى مىفرمايد:
وَ ما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْيٌ يُوحى؛١٩
اين پيامبر از روى هواى نفس سخن نمىگويد، بلكه هر چه مىگويد همان وحى خداوند است كه بر او نازل مىشود.
محكمتر از اين نيز مىفرمايد:
وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنا بَعْضَ الْأَقاويل لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْيَمين ثُمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتين فَما مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزين؛٢٠
يعنىاگر پيامبر ما،از خودش چيزى بگويد و به ما نسبت بدهد، مانعش خواهيم شد و رگ قلبش را خواهيم بريد و كسى از شما هم نمىتواند از اين امر جلوگيرى كند.
در اين وحى بيانى كه بر پيامبر(ص) نازل مىشده، آن امورى كه مخالف هواى نفس سياستمداران، زورمندان و خلفايى چون معاويه و يزيد بوده، آمده است؛ براى مثال، در قرآن آمده است:
وَ الشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآن؛٢١
و درختى كه در قرآن مورد لعنت و نفرين قرار گرفته است.
تفسيرها را بخوانيد. مفسران، حديث آوردهاند كه شجره ملعونه، بنىاميهاند.٢٢
اگر در قرآن ذكر مىشد كه شجره ملعونه بنىاميهاند، و از جمله آنها، آن يزيدى بود كه ذريه پيامبر(ص) را قتل عام كرد و دختران او را اسير كرد، آن يزيدى كه سه روز، مدينه را بر سربازانش مباح كرد كه هر چه مىخواهند بكنند٢٣و در مسجد پيامبر(ص) خون صحابه پيامبر جارى شد، آن يزيدى كه لشكريانش رو به كعبه٢٤مىايستادند و نماز مىخواندند و بعد، كعبه را به منجنيق٢٥مىبستند و مىگفتند: اجمتعتِ الطاعةُ و الحُرمةُ و غَلَبتِ الطاعةُ الحرمةَ؛٢٦در اينجا اطاعت از خليفه با حرمت خانه خدا تزاحم دارد و قابل جمع شدن با هم نيستند، اما اطاعت از خليفه بر حرمت كعبه و خانه خدا، مقدم است.
بنابر اين حالت، اگر در قرآن چيزهايى وجود داشت كه مخالف سياست و حكومت يزيد بود، يزيد نيز همان كار زورمندان سابق را مىكرد، در اين صورت قرآن دچار تحريف و كتمان مىشد. آيات قرآن را هتك مىكردند، تحريف مىكردند، كتمان مىكردند و قرآن، ديگر از حجيّت مىافتاد.
بارى تعالى مىفرمايد:
إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُون٢٧؛
ما قرآن را نازل كرديم و ما خود آن را حفظ مىكنيم.
خداوند، اين كتاب آسمانى را كه بايد تا ابد بماند و حجت بر خلق باشد، بدين طريق حفظ كرد كه آنچه را كه صراحتاً مخالف هواى نفس زورمندان و خلفا بود، در اين قرآن نياورد، بلكه در حديث پيامبر(ص) به امت تبليغ شد.
در سوره تحريم، خطاب به دو بانوى پيامبر (عايشه و حفصه) شده و فرموده است:٢٨
إِنْ تَتُوبا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما وَ إِنْ تَظاهَرا عَلَيْهِ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ مَوْلاهُ وَ جِبْريلُ وَ صالِحُ الْمُؤْمِنينَ وَ الْمَلائِكَةُ بَعْدَ ذلِكَ ظَهير؛٢٩
يعنى: مگر اينكه شما دو بانوى پيامبر، به درگاه خدا توبه كنيد، زيرا دلهاى شما از حق منحرف گشته، و چنانچه عليه پيامبر پشت به پشت هم دهيد. [در اينجا، بارى تعالى، لشكركشى مىكند و مىفرمايد:] بدانيد كه خداوند و جبرئيل و ملائكه و فردِ صالح از مؤمنين، سرپرستو پشتيبان او هستند. مقصود از «صالح المؤمنين»، على بن ابىطالب(ع) است.٣٠
و در آخر همين سوره، خداوند درباره اين داستان مَثَل مىزند و مىفرمايد:
قد ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً لِلَّذينَ كَفَرُوا امْرَأَتَ نُوحٍ وَ امْرَأَتَ لُوطٍ كانَتا تَحْتَ عَبْدَيْنِ مِنْ عِبادِنا صالِحَيْنِ فَخانَتاهُما فَلَمْ يُغْنِيا عَنْهُما مِنَ اللَّهِ شَيْئا؛٣١
خداوند براى كافران، زن نوح و زن لوط را مثال آورد كه بانوى دو بنده صالح خدا بودند و به آن دو خيانت كردند و آن دو بنده صالح خدا نتوانستند آن دو بانو را از بازخواست خدا برهانند.
آيا اين دو بانوى پيامبر، عايشه و حفصه، در خانه پيامبر(ص) چه كرده بودند كه آياتى به اين شدت نازل شد؟ در كتاب السقيفة داستان آن آمده است٣٢.
معلوم مىشود در خانه پيامبر(ص) خبرهائى بوده؛ و آيا داستان رَم دادن شتر پيامبر در واقعه عقبه به اين جاها ارتباط داشته؟
ابن حزم – كه از بزرگان علماى مكتب خلفا است – در كتاب المحلى٣٣جزو كسانى كه شتر پيامبر(ص) را رم دادند، نام ابو بكر و عمر و عثمان را مىبرد.
اينگونه داستانها در حديث آمده و در قرآن ذكر نشده است تا قرآن محفوظ بماند. داستانهايى در زمان پيامبر(ص) بوده كه اگر در قرآن مىآمد، نمىگذاشتند قرآن سالم بماند.
پس خداوند، قرآن را بدين ترتيب حفظ كرد كه شريعت خاتم الانبياء را، در دو وحى (به تعبير من) نازل كرد: الف) وحى قرآنى؛ ب)وحى بيانى. هر دو وحى نيز از نزد خداوند نازل شده است.
حالا با اين بيان، معناى بعضى از احاديث را هم مىتوانيم بفهميم كه مثلاً منظور از اينكه نام على(ع) در وحى بوده، چيست. چنانكه در آيه: «يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ – فى على – وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاس «، عبارت «فى على» از جانب خدا با وحى بيانى نازل شده است.
مرحوم حاجى نورى كتابى دارد به نامِ فصل الخطاب فى تحريف كتاب رب الأرباب. احسان الهى ظهيرهم كتابى نوشته به نامِ الشيعه و القرآن.
حاجى نورى در باب اول تا دهم كتابش، آنچه روايت در مكتب خلفا بوده است كه از آنها مىتوانسته استفاده كند كه قرآن تحريف شده، آورده و در باب يازدهم و دوازدهم، چنين روايتهايى را از مكتب اهلالبيت(ع) آورده است.
احسان الهى ظهير در كتابِ الشيعه و القرآن، فقط روايتهايى را كه حاجى نورى از مكتب اهلبيت(ع) آورده، ذكر كرده است، و روايتهايى كه از مكتب خلفا آورده، اسقاط كرده. مهمترين سبب كشتار شيعيان پاكستان به دست وهابيهاى اين كشور تا به امروز، اين دو كتاب است.
سه جلد كتاب در جواب احسان الهى ظهير و حاجى نورى نوشتهام كه:
جلد اولش به نامِ بحوث تمهيدية است، و در آن بيان اصطلاحات قرآنى است كه امروزه از دست ما رفته و تا آن اصطلاحات را نفهميم، روايتى را كه آن اصطلاحات را دارد، نمىفهميم.
در جلد دوم، تمام احاديثى كه در مكتب خلفا درباره تحريف قرآن آمده، در هشتصد صفحه بررسى و پاسخ داده شده است.
و جلد سوم آن، القرآن الكريم و روايات مدرسة أهل البيت(ع) است كه در آن تمام رواياتى كه حاجى نورىاز مكتب اهلبيت(ع) آورده و بهآنهااستناد كرده كهالفاظ قرآن -العياذ باللَّه- تحريف، يا كم و يا زياد شده، از لحاظ متن و سند بررسى شده و به توفيق الهى ثابت گرديده كه سند هر حديث چه اشكالى دارد و مراد از متن حديث چيست.
درآنبحثهامعلوممىشودكه قسمتىازمشكل،به دليل نفهميدنبعضى اصطلاحات قرآنى در روايات است و قسمتى ديگر به سبب اشكال در سند حديث است.
بنابراين، شريعت اسلام با دو وحى نازل مىشده است: وحى قرآنى و وحى بيانى كه با وحىِ قرآنىِ تنها، و بدون وحى بيانى، ما به شرايع اسلامى (همچون نماز، روزه، حج) نمىتوانيم برسيم. اين، فرق بين شريعت خاتم الأنبياء و ساير شرايع است. چرا كه در ساير شرايع، همه شرايع پيامبران، در كتابهاى آسمانىشان بوده (و كتابهاى آسمانى آنها تحريف شده) اما در شريعت اسلام – چون بنا بوده اين شريعت تا ابد بماند – اصول شريعت در كتاب آسمانى و وحى قرآنى است و شرح وبيانش در حديث پيامبر(ص) است كه منشأش وحى بيانى مىباشد.
سرگذشت حديث پيامبر اينك بررسى نماييم پس از پيامبر(ص)، با حديث پيامبر(ص) چه كردند.آياآنهاهم همانكارهايىراكردندكهزورمندانامتهاى گذشتهبااصل كتابآسمانىخود مىكردند؟
دراينامت،زورمندان(يعنى خلفايى كه حديث پيامبر،مخالفباهواى نفسشان بود، مانند معاويه و يزيد)، حديث پيامبر رادر عمل تحمل نكردندوباآنبهمقابلهبرخاستند.
اگر بخواهيم شواهد همه مصادر را بگوييم محتاج به نوشتن چندين كتاب است.٣٤
اينك به چند مورد اكتفا مىنماييم.
الف) در مسند احمد و سنن دارمى و بعضى كتابهاى ديگر، از عبداللَّه بن عمرو بن عاص روايت كردهاند كه گفت: قريش (يعنى مهاجران) به من گفتند:
تَكْتُبُ كلَّ ما تَسْمَعُهُ من رسول اللَّه و رسولُ اللَّه بَشَرٌ يَتَكلَّمُ في الغضب و الرضا؟…٣٥؛
آيا شما هر چه از پيامبر(ص) مىشنوى، مىنويسى؟ در حالى كه پيامبر(ص) هم بشرى است مانند همه افراد بشر، و در حال غضب يا در حال رضا، حرفى مىزند؟…»
يعنى مثلاً پيامبر، يك جايى از ابوذر خوشش آمده، مىگويد:
ما أظلَّت الخضراءُ و لا أقلّت الغبراءُ من ذي لهجةٍ أصدق من أبيذر؛٣٦
آسمانِ سبز، بر راستگوتر از اباذر سايه نيافكنده و زمين خاكى بر روىِ خود، راستگوتر از اباذر، برنداشته است.
جايى ديگر هم از عمار خوشش آمده، فرموده:
عَمّارٌ مَعَ الْحَقِّ؛٣٧
عمار همواره با حق است، در كنار حق است.
در يك قضيهاى هم پيامبر از حَكَم بن ابىالعاص بدش آمده، لعنتش كرده! آن وقت، اين چه كارى است كه شما همه اينها را مىنويسى؟
بنابراين قريش در زمان پيامبر(ص) هم، صحابه را از نوشتن حديث پيامبر نهىمىكردند٣٨.
عبداللَّه بنعمروبنعاص مىگويد:اعتراض قريش رابه پيامبر(ص) نقل كردم فرمود:
أُكْتُبْ، فَوَالَّذي نَفْسِي بِيَدِه ما خَرَجَ مِنْ فِيَّ إلاّ حَقٌّ؛٣٩
بنويس! بخدا سوگند از دو لبِ من، جز حق بيرون نمىآيد.
پس منع نشر حديث از زمان پيامبر(ص) شروع شده است.
ب) پيامبر(ص) در مرض وفاتش گفت:
آتُوني بِدَواةٍ و قِرْطاسٍ أَكْتُبُ لكم كتاباً لن تَضِلُّوا بَعْدَهُ؛٤٠
براى من دوات و كاغذى بياوريد تا براى شما وصيتى را بنويسم كه بعد از آن هرگز گمراه نشويد.
واقعاً عجيب است. براى هيچ پيامبرى اين پيشامد، روى نداده است. عمر در آنجا شعارى داد كه١٣٣ سال ماند.او گفت: «حَسْبُنا كتابُاللَّه؛٤١كتاب خدامارابساست٤٢.»
پس از درخواستِ پيامبر، بين صحابه، سر و صدا شد. خواستند بروند قلم و دوات بياورند، عمر ديد الآن مىآورند و آنچه پيامبر مىخواهد نوشته مىشود؛ گفت: «إنّ الرَّجُلَ لَيَهْجُرْ؛ اين مرد هذيان مىگويد٤٣.»
اين خود، جنگِ با حديث پيامبر(ص) است!
بعضى از حاضرين صحابه گفتند: برويم و بياوريم، پيامبر(ص) فرمود: «أَ وَ بَعْدَ ماذا؟… پس از چه؟ پس از چنين حرف و حديثى؟»
كسى كه در روى پيامبر(ص) بگويد: «او هذيان مىگويد» – العياذ باللَّه – بعد از پيامبر(ص) هم مىتواند سه چهار تا از آن شهود كذايى براى اثبات حرف ناشايست خود بياورد.
در صحيح بخارى آمده است كه عمر گفت:
«حسبنا كتاب اللَّه» بعضى از صحابه خواستند قلم و كاغذ بياورند تا وصيتنامه نوشته شود، در اينجا گفتند يكى از حاضرين گفت: «إِنَّ الرَّجُلَ ليُهجِر» و معلوم است آن كسى كه مخالف نوشتن وصيت پيامبر بود اين حرف را زده است و او كسى جز عمر نبود! تا شهادت بدهند كه فرمايش پيامبر(ص) در حال احتضار بوده و هذيان مىگفته و چنان چيزى نگفته و ننوشته است. اين بود كه رسول خدا فرمود:
قُومُوا عَنّي، لا يَنْبَغي عند نبيّ تَنازُعٌ؛٤٤
برخيزيد و از نزد من برويد كه شايسته نيست نزد پيامبرى، جدال و دعوا كردن.
واقعاً دردآور است. بعد از پيامبر(ص) در احوال ابىبكر، در تذكرة الحفاظ ذهبى هست كه بعد از اينكه با ابوبكر بيعت شد، گفت:
لا تُحَدِّثوا عن رسول اللَّه، و إذا سُئِلْتم عنه، قُولُوا بَينَنا و بَينَكم كتابُ اللَّه، أحِلُّو مإ؛٤ أحَلَّهُ و حَرِّمُوا ما حَرَّمَه؛٤٥
از پيامبر حديث روايت نكنيد هر چه از شما سؤال شود بگوييد بين ما و شما كتاب خدا هست هر چه را حلال فرموده حلال بدانيد و هر چه را تحريم نموده حرام بدانيد.
اين، سياستِ مكتب خلفا است. چاره ديگرى هم نداشتند زيرا اگر احاديث پيامبر(ص) بود، آنها ديگر نمىتوانستند خلافت كنند. در نتيجه بايد از نشر حديث جلوگيرى مىكردند.
نكتهاى كه ناگفته ماند، اينكه پيامبر(ص) هر آيهاى كه نازل مىشد، به هر كس كه آن را تبليغ مىفرمود، بيانى را هم كه از جانب خدا درباره آن آيه بر او وحى شده بود براى وى بيان مىفرمود و بدينسان تبليغ را كامل مىكرد. تبليغ پيامبر خاتم(ص)، ناقص نبوده است. اگر مىفرمود: «أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ؛٤٦به هنگام زوال خورشيد، نماز را بجاى آور.» اين با وحىِ قرآنى آمده بود. همراه با اين وحىِ قرآنى، جبرئيل بيان مىكرد كه نحوه اقامه نماز چنين است. اين سخن از سخنهاى مهمى است كه گرههايى را در شناخت حديث، باز مىكند.
ابن مسعود مىگويد: «هفتاد سوره از دهان پيامبر(ص) فرا گرفتم.»٤٧مثلاً وقتى آيه نازل مىشد كه: وَ الشَجَرَةُ المَلْعُونَةَ، پيامبر(ص) به او مىفرمود كه اينها بنىاميه هستند.
بدينگونه، مصاحفِ صحابه، همراه با بيانى كه از پيامبر(ص) در تفسير قرآن ودرباره هر آيه شنيده بودند، نوشته مىشد.
ابن مسعود، آنچه از بيان آيات، از پيامبر شنيده بود، نوشته بود و آن صحابى ديگر، در مصحف ديگرى آنچه درباره سورههاى ديگر شنيده بود، نوشته بود.
در مسند احمد، آمده كه پيامبر(ص) در مسجد، كان يُعَلِّمُنا عَشْرَ آياتٍ، عَشْرَ آياتٍ؛ يعنى پيامبر(ص) ده آيه ده آيه به ما تعليم مىكرد. لا نَتَعَدّاها حتّى نَعْلَمَ ما فيهإ؛ مِنَ العِلْم و العمل؛٤٨از آن ده آيه نمىگذشتيم مگر زمانى كه علم و عمل آن آيات را به خوبى ياد گرفته باشيم. مثلاً اگر از داستان پيامبران ذكرى شده بود، داستان آن پيامبر را مىگفت؛ يا اگر آيه مربوط به قيامت بود، اين را كه روز قيامت چگونه است، بيان مىفرمود. اگر درباره احكامى مانند وضو و نماز و تيمم بود، عمل را ياد مىداد. پس پيامبر(ص) هيچ آيه قرآنى را تبليغ نفرموده، مگر آنكه وحى بيانى هم با آن بوده است و همراه آن به امت، ابلاغ شده است.
وحى بيانى، همان حديث پيامبر(ص) براى ماست. اين وحيهاىِ بيانىِ پيامبر(ص)، مخالف با سياست خلفا بوده است. به عنوان نمونه، در باب آيه «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا لا تَرْفَعُوا أَصْواتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِيِّ؛ اى مؤمنان صداى خود را فراتر از صداى پيامبر نكنيد»، در صحيح بخارى آمده است كه منظور، ابوبكر و عمر بودند.٤٩
خوب، اين با سياست خلفا درست درنمىآمد؛ از اين نمونهها بسيار است، يكى دو تا هم نيست.
در زمان پيامبر(ص)، دو گونه نوشته قرآنى وجود داشت: يكى آنچه كه صحابه خودشان هر چه كه مىشنيدند – از قرآن و تفسير آن – به اختيار خود مىنوشتند؛ ديگرى آنچه كه پيامبر دستور مىداد مىنوشتند. بدين ترتيب كه آنچه بر پيامبر(ص) نازل مىشد، آن حضرت هر يك از صحابه نويسنده را كه در دسترس بود، مىطلبيدند و آنها آن وحى قرآنى و وحى بيانى (هر دو) را بر روى هر چه كه نزدشان بوده است (مثل: تخته و كاغذ و كتف گوسفند و پوست و غيره)، مىنوشتند.
من تا ٢٩ نويسنده وحى در تاريخ نبى اكرم(ص) ديدهام٥٠؛ نه اينكه اينها كُتّاب باشند، يعنى هر يك كاتب خاص پيامبر بوده باشند. خير. كاتب پيامبر(ص) غير از على(ع) كس ديگرى نبوده است. بلكه اينها كسانى بودند كه پيامبر(ص) آنها را براى نوشتن وحى مىطلبيد و هر كدام از آنها آنجا حاضر بود، براى رسول خدا مىنوشت.
وحى الهى، گاهى روى تخته يا كاغذ نوشته مىشد، گاهى روى پوست، گاهى روى كتف گوسفند و گاو و شتر.
اين نوشتهها در خانه پيامبر(ص) بود. پيامبر(ص) به على(ع) وصيت كرد كه وقتى از كفن و دفن من فارغ شدى، اينها را جمعآورى كن.٥١
جمع كردن آنها هم اين طور بود كه حضرت امير(ع) تختهها و پوستها را سوراخ مىكرد و از ميانشان نخ مىدوانيد. ايشان اين كار را از صبح چهارشنبه شروع كرد (چون تجهيز پيامبر اكرم(ص) تا شب چهارشنبه طول كشيد) و صبح جمعه به اتمام رساند. سپس با كمك قنبر، اين مصحفى را كه در آن، تمامِ قرآن و تمامِ وحى بيانى بود، به مسجد پيامبر(ص) برد.
با در دسترس بودن چنين مصحفى، ديگر امكان نداشت ابوبكر و عمر و عثمان و معاويه و يزيد و… خليفه بشوند.
خلفا رو به روى اميرالمؤمنين(ع) ايستادند و گفتند: «ما قرآنِ گردآورده تو را لازم نداريم، ما قرآن داريم.»
راست هم مىگفتند و قرآنِ (بدون وحى بيان) را داشتند. حضرت فرمود: «ديگر اين قرآن را نمىبينيد٥٢.»
و آن قرآن، الان نزد حجت بن الحسن(عج) است. و اين، همان كتابى است كه در احاديث آمده است وقتى حضرت حجت(عج) ظاهر مىشود، مىدهد تا اصحابش – كه ايرانىاند – آن را در مسجد كوفه درس بدهند. (البته ناگفته نماند كه از زمان شيخ طوسى تا امروز هم، علما و فقهاى نجف، ايرانى بودهاند.) كتاب جديدى كه روايات ما مىگويند حضرت حجت(عج) مىآورد، اين قرآن است.
حال ببينيم كه با حديث پيامبر(ص) چه كردند. ابوبكر دستور داد تاقرآن رامجرداز وحى بيانى بنويسند.اين جمعآورى، در زمانابوبكر شروع شد ودر زمان عمر، تمام شد. عمر،آن قرآن را نزد حفصه گذاشت٥٣وشروع كرد به منع كردن از نشر حديث پيامبر(ص).
عمر با حديث پيامبر(ص) چه كرد؟ اولاً: منع روايت كردن حديث پيامبر(ص) به عنوان مثال، سه صحابى (به نامهاى عبداللَّه بن مسعود، ابودرداء و ابو مسعود انصارى) كه در خارج مدينه به خلاف ميل خليفه، حديث روايت مىكردند، آنها را به مدينه جلب كرد و از اين شهر ممنوعالخروج نمود و تا پايان عمر خويش اجازه نداد از مدينه خارج شوند٥٤.
در مقدمه سنن ابن ماجه آمده كه:
قرظة بن كعب مىگويد: عمر، ما را به عنوان كارگزاران دولتى در كوفه تعيين كرد٥٥و با ما تا بيرون مدينه آمد. گفت: «مىدانيد براى چه شما را بدرقه كردم؟» گفتيم: «براى اينكه ما صحابى پيغمبريم.» گفت: «و إنَّ مَعَ ذلك لَحاجةً إنَّكُم تأتونَ أهلَ قَرْيَةٍ، لَهُمْ دَوِيٌّ بالقرآن كَدَوِيِّ النَّحل لا تَشغَلُوهم بحديثِ رَسُولِ اللَّهِ؛٥٦علاوه بر اين، مرا هدف ديگرى هم هست و آن اينكه شما به شهرى مىرويد كه مردم آنجا صداى قرآن خواندنشان مانند صداى زنبوران عسل در كندوست. آنها را با روايت كردن حديث رسول خدا مشغول نكنيد.»
نوشتهاند كه از قرظه درباره حديث پيامبر(ص) مىپرسيدند، مىگفت: «عمر، نهيمان كرده است.»٥٧
اين نهى كردن عمر (كه من در جلد اول و دوم معالم المدرستين درباره آن مطالبى نوشتهام و در سيره عمر بن الخطاب در تاريخ طبرى هم آمده) تا به حدى رسيد كه اباحَصين مىگويد: عمر، هر كسى را كه به عنوان والى به جايى مىفرستاد، همراه او تا بيرون مدينه مىرفت و به او سفارش مىكرد كه مبادا از پيامبر(ص) حديث روايت كند و مىگفت كه من در ثواب اين كار با شما شريكم!٥٨
ثانياً: منع پرسش از تفسير قرآن عمر فقط به چند نفرى در مدينه اجازه داد تا حديث روايت كنند. اين چند نفر، عبارت بودند از:
١. أم المؤمنين عايشه٥٩٢. كعب الأحبار يهودى: كعب الأحبار همان كسى است كه وقتى بيتالمقدس فتح شد، از يمن به مدينه آمد و اظهار اسلام كرد و مىخواست به بيتالمقدس برود. عمر، او را در مدينه نگه داشت و سخنران رسمى دربار خلافت شد.٦٠
٣. تميم دارى: تميم دارى كسى است كه از راهبان نصارا بود، او سخنگوى رسمى قبل از نماز جمعه شده بود٦١.
اينها حديث روايت مىكردند و كس ديگرى در زمان عمر، حق حديث روايت كردن نداشت. عمر، ساير صحابيان را از نقل حديث پيامبر، ممنوع كرده بود.٦٢
ثالثاً: منع تفسير قرآن اين داستانى كه مىآورم، در چند كتاب اهل سنت هست.٦٣
كسى به نام صَبيغ بن عِسْل تَميمى از اشراف قبيله تميم بود كه در اسكندريه، از اصحاب پيامبر(ص) كه در آنجا بودند، تفسير قرآن مىپرسيد.
عمروعاص، عمر را خبر كرد. عمر گفت: «او را با پيك حكومتى نزد من بفرست.» وقتى صبيغ به همراه پيك به مدينه رسيد، عمر، او را نشاند و با عُرجونى (خوشه خرمايى كه خرمايش را كنده باشند) كه نزدش بود، آنقدر به سر او زد كه گفت: «يا اميرالمؤمنين! حَسْبُك قَدْ ذَهَبَ الذي كُنْتُ أجِدُ في رَأْسي؛ بس كن، آنچه را در سر خود مىيافتم از سر من بيرون رفت.» و وقتى بلند شد، خون از سر او به دامنش و از دامن پيراهن عربىاش به زمين مىچكيد. براى بار دوم هم عمر، او را طلبيد. اين دفعه او را روى زمين خوابانيد؛ صد تازيانه به پشت او زد كه از پشتش خون جارى شد. دفعه سوم كه او را آوردند، گفت: «يا اميرالمؤمنين إن كنتَ تُريدُ قَتْلى فاقْتُلْني قتلاً جميلاً؛ اگر مىخواهى مرا بكشى، بىزجر و آزار بكش!»
عمر، او را به بصره، نزد ابو موسى اشعرى – والى بصره – فرستاد و به او دستور داد كه مردم را از سخن گفتن با او منع كند.
اين شخص به مسجد كه وارد مىشد، هر جا كه مىنشست مردم از گِردش پراكنده مىشدند. و آنجايى كه در مسجد مىايستاد، كسى پهلوى او نمىايستاد. پس از مدتى نزد ابوموسى آمد و از حال خود شكايت كرد و از او خواست تا نزد خليفه وساطت كند تا اين منع برطرف شود. ابوموسى وساطت كرد و آزاد شد.٦٤
پس اين چنين از نشر حديث پيامبر(ص) جلوگيرى كردند. از اين بالاتر هم كردهاند.
در شرح احوال قاسم بن محمدبن ابىبكر در طبقات ابن سعد آمده است كه عمر، بالاى منبر، اصحاب پيامبر(ص) را قسم داد كه هر كه حديث از پيامبر(ص) نوشته، بياورد. اصحاب نمىدانستند كه چه نيتى دارد. از صحابه هر كه حديث از پيامبر(ص) نوشته بود، آورد. وقتى آوردند همه را جمع كرد و در آتش سوزانيد.٦٥
خليفه دوم اينگونه از نشر احاديث پيامبر اكرم(ص) جلوگيرى كرد و فقط به سه نفر اجازه نشر حديث داد كه عبارتند از:
– عايشه
– تميم دارى (كه اصلاً راهب نصرانى بود)
– كعبالأحبار يهودى (كه تظاهر به اسلام كرده بود)
به ابن عباس هم اجازه داده بود. البته ديدگاه دستگاه خلافت را در روايتِ حديث پيامبر به ايشان فهمانيده بود و براى ايشان معين كرده بود كه چه حرفهايى بزنند؛ «إنَّ عُمر كانَ يَقُولُ: أقِلُّوا الرِّوايَةَ عنْ رَسولِ اللَّهِ(ص) إلّا في ما يُعْمَلُ بِهِ؛٦٦عمر همواره مىگفت: روايت كردن از رسول خدا را كم كنيد مگر در امور عملى.» (مثل اينكه پيامبر چگونه وضو مىگرفت يا چگونه نماز مىخواند.) لذا ابن عباس غير از تفسير آياتى كه درباره جهنم و بهشت و اينها بود، چيز ديگرى نمىگفت. اين، رفتار عمر بود با كتابت احاديث. ديگر چيزى از احاديث پيامبر(ص) نمانده بود، مگر آنهايى كه نزد صحابه، در مصاحف (يعنى قرآنهاى با تفسير) بود.
درباره جمعآورى قرآن در جلد دوم القرآن الكريم و روايات المدرستين نوشتهام كه عمر، قرآنى ديد كه در حاشيهاش بيان پيامبر(ص) است؛ آنجا را با قيچى بريد و حديث پيامبر (وحى بيانى) را جدا كرد كه باقى نماند.٦٧
عمر كه مُرد، عثمان، آن قرآنِ بىوحىِ بيانى (قرآن جمعآورىشده بىتفسير) را از حفصه گرفت و دستور داد هفت نسخه از روى آن نوشتند و شش نسخه از آن را به مكه، يمن، دمشق، حمص، كوفه و بصره فرستاد. يك نسخه را هم نزد خود در مدينه نگاه داشت. قرآنى را كه آوردند (نسخه حفصه)، غلط املايى داشت٦٨. عثمان گفت: «فيهِ لَحْنٌ سَتُقيمُهُ الْعَرَبُ بِألْسِنَتِها٦٩؛ در اين قرآن غلط املايى وجود دارد كه عرب آن را با زبان خودش درست خواهد خواند.» معناى اين جمله، درست فهميده نشده است. «لحن» يعنى غلط املايى. مسلمانها آن غلطهاى املايى را هم تا امروز در نوشتن قرآن نگاه داشتهاند. اين قرآنى كه امروز بين مسلمانها هست، همان قرآنى است كه در زمان عثمان با همان غلطهاى املايى نوشته شده بود. مانند كلمه «رحمان» كه به صورت «رحمن» نوشته شده، يا كلمه «بسطة» كه به صورت «بصطة» نوشته شده است٧٠.
اينكه گفتهاند عثمان قرآن را جمع كرده، من در جلد دوم القرآن الكريم و روايات المدرستين ثابت كردهام كه اشتباه است٧١.
قرآن در زمان پيامبر(ص) با وحى جبرئيل جمع شده است إِنَّ عَلَيْنا جَمْعَهُ وَ قُرْآنَهُ…ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا بَيانَهُ؛٧٢
جمع كردن و خواندن قرآن برعهده ماست… سپس بيان و توضيح آن نيز برعهده ماست.
اولين بار، قرآن را خدا در سينه پيامبر(ص) جمع كرد و هر سال، ماه رمضان، جبرئيل با پيامبر(ص) قرآنى را كه نازل شده بود، مقابله مىكردند و در سال وفات پيامبر(ص) دو بار بين جبرئيل و پيامبر(ص) مقابله شده است٧٣. قرآن را در زمان خود پيامبر(ص) صدها صحابى – كه خود قرآن را از پيامبر(ص) آموخته بودند- نوشته بودند و هزارها نفر حفظ كرده بودند٧٤ و هيچ كم و زياد نشده است.٧٥چيزى که هست٧٦، حديث (يعنى وحى بيانى يا به عبارتى تفسير) را حذف كردند و اين قرآنى كه در دست ماست، از زمان عثمان نوشته شده است؛ نه اينكه عثمان، قرآن را جمع كرده باشد. قرآن را پيامبر(ص) و ابوبكر و عمر هم جمع نكردند؛ قرآن را خدا جمع كرده است.
اين روايتها (كه جمع را به ديگران نسبت مىدهند) همه دروغ است و در جلد دوم القرآن الكريم و روايات المدرستين، (باب جمع القرآن) اين امر ثابت شده است.
مثلاً اينكه: إِنَّما يُريدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْت،٧٧در بيان آيات مربوط به «نساء النبى» آمده است، حكمتى دارد وآن، اين است كه دانسته شود كه خطاب: «وَ لا تَبَرَّجْنَ تَبَرُّجَ الْجاهِلِيَّةِ الْأُولى» شامل حضرت زهرا(س) نمىشود٧٨. ايشان به نص اين آيه، معصومه مطهره است. و آيه ياد شده به دستور خدا در بين اين آيات آورده شده است.
يك آيه و يا يك كلمه قرآن، جابهجا نشده و تغيير پيدا نكرده است. روايات تحريف را هم بايد بگويم يا اصلاً صحت ندارند يا معناى آنها را نفهميدهايم. جابهجا شدن يك كلمه قرآن، مانند اين است كه بگوييم چشم را مىشود به جاى گوش گذاشت؛ امكان ندارد؛ چون با تغيير جاى آيات و كلمات، معنا تغيير مىكند.
سورههاى قرآنى وزن دارند، من وزنشان را درك مىكنم ولى نمىتوانم بيان كنم. با تغيير كلمات، وزن و معنى آنها دگرگون مىشود. سورههاى قرآن، مثل شعر در زمان قبل از خليل بن احمد هستند؛ كه وزن دارند اما هنوز مردم به درستى آن را تشخيص ندادهاند.يك كلمه قرآن، كموزياد و پسوپيش نشده است، هر كلمه در جايگاه خودش بين ساير كلمات قرار گرفته و با ديگر كلمات و با كل آيه و سوره، هماهنگ است.
بنابر آنچه تا اينجا بيان شد، دستگاه خلافت، اول، احاديث را جمع كردند و سوزانيدند و پس از آن خليفه سوم، عثمان، قرآنها را – كه شامل وحى بيانى نيز بود و «مصحف» ناميده مىشد – همه را جمع كرد و سوزانيد. فقط يك نفر مصحفش را نداد و او عبداللَّه بن مسعود بود.
پس در زمان عثمان هم جمعآورى مصاحف، شدت پيدا كرد. صحابيانى كه عليه عثمان قيام كرده بودند، از قرآن استفاده مىكردند. عبداللَّه بن مسعود كه «مُقْرِىء»٧٩
اهل كوفه بود، در كوفه با وليد (والى آنجا) درگير شد. ابن مسعود، آيه: إنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَأٍ فَتَبَيَّنُوا را مىخواند٨٠و مىگفت كه اين آيه درباره وليد نازل شده است٨١.
لذا عثمان، مصاحف صحابه را گرفت و همه را سوزانيد، مگر ابن مسعود كه مصحفش را نداد و چهها كه بر سرش نيامد! و چه دروغها كه به مصحف او نسبت ندادند. بنىاميه براى شكستن شخصيت ابن مسعود، دروغهايى بر او و بر مصحفش بستند؛ از جمله مثلاً مىگفتند كه در مصحف او «معوّذتين» نيامده است٨٢.
اين قرآنى كه نزد ماست، همان قرآنى است كه بر پيامبر خاتم(ص) نازل شده و هيچ كم و زياد و جابهجايى (در كلمات) ندارد. فقط كارى كه كردند، وحى بيانى را از آن جدا كردند چنانچه قبلاً كتابت و روايت حديث پيامبر(ص) را هم منع كرده بودند.
فقط در زمان خلافت ظاهرى اميرالمؤمنين(ع) (سالهاى ٣٦ – ٤٠ هجرى) و زمان عمر بن عبدالعزيز (سالهاى ٩٩ – ١٠١ هجرى) كتابت حديث پيامبر(ص) مجاز بود. بعد كه عمر بن عبدالعزيز را هم خود بنىاميه سم دادند و كشتند٨٣، دوباره نوشتن حديث ممنوع شد، تا سال١٤٣ هجرى. حتى احاديثى هم ساختند٨٤كه پيامبر فرموده «لا تكتُبوا عنّي و مَنْ كتب عنّي غيرَ القرآن فلْيَمْحُه؛ از من روايتى ننويسيد و هر كس از من چيزى غير از قرآن را بنويسد بايد آن را از بين ببرد.»٨٥
در تاريخ الخلفاء سيوطى (در احوال ابوجعفر منصور) و در تاريخ الاسلام ذهبى (در تاريخ سال١٤٣ هجرى) آمده است كه اجازه نوشتن حديث، در عصر منصور داده شد. سيره و حديث و تفسير و… از آن زمان نوشته شد.٨٦پس احاديث رسول خدا در مكتب خلفا، به مدت١٣٠ سال، سينه به سينه نقل شده است.
حديث پيامبر در زمان خلافت على(ع) و معاويه حضرت امير(ع) دو كار كرد: يك خدمت قرآنى كرد كه علم «نحو» را براى حفظ قرآن وضع كرد. كار ديگر حضرت امير(ع) اين بود٨٧كه صحابيانى را كه در كوفه بودند و تعداد آنها به ١٨٠٠ نفر مىرسيد آزاد گذاشت (بلكه در بعضى مواقع تشويق كرد، مثل حديث غدير) تا حديث پيامبر(ص) را روايت كنند.٨٨
و اين احاديث صحيحى كه در صحيح بخارى و مسلم و جاهاى ديگر هست از زمان حضرت امير(ع) است. مثلاً در صحيح مسلم آمده كه پيامبر(ص) به على(ع) گفت: «أنت مِنّي بِمَنْزِلَةِ هارونَ مِنْ موسى إلّا أَنَّهُ لا نَبِيَّ بَعْدي٨٩.»
معاويه كه حاكميت پيدا كرد، ديد معارف اسلام و فضاى عالم اسلام، عليه اوست و احاديث در بيان فضيلت حضرت امير(ع) زياد منتشر شده است. لذا دستور داد كه هيچ حديثى درباره ابوتراب على(ع) و فرزندانش نقل نشود.٩٠
حالا چه كار كردند؟ يك نمونه از تناقضهاى پديد آمده در حديث را بيان مىكنم.٩١
در روايات مكتب خلفا در تفسير طبرى و تاريخ طبرى هست كه وقتى آيه: و أَنْذِرْ عَشيرَتَكَ الأقْرَبينَ نازل شد، پيامبر(ص) دستور داد بنىعبد المطلب آمدند٩٢و به ايشان فرمود: «أيُّكُمْ يُؤازِرُني علَى هذا الأمْرِ على أن يكون أخي و وصييّي و خليفتي فيكم؟؛ كدام يك از شما مرا در اين امر يارى مىكند تا برادر و وصى و خليفه من در ميان شما باشد؟» هيچكس قبول نكرد. على(ع) كه در آن موقع نوجوان بود، گفت: «أنا يا نبىَّ اللَّه؛ من اى رسول خدا.» حضرت، او را بلند كرد و فرمود: «إنَّ هذا أخي و وصييي و خليفتي فيكم فَاسْمَعُوا له و أطيعوا؛ اين برادر من و وصى من و خليفه من در ميان شماست. پس سخنش را بشنويد و اطاعت كنيد.»
بنىعبدالمطلب بلند شدند و رفتند و ابوطالب را مسخره كردند كه: «قَدْ أمَرَك أنْ تَسْمَعَ لابْنِكَ و تُطيعَ؛ به تو دستور داد كه سخن پسرت رابشنوى وازاواطاعت كنى.»٩٣
امّاابوهريره مىگويد كه وقتى آيه «وأنذر عشيرتك الأقربين نازل شد»، پيامبر(ص)بر كوه صفابالارفت وفرمود:»يا بنىعبدمناف! يا بنىعبدالمطلب! ياصفية بنتعبدالمطلب! يا فاطمة بنت محمد! يا عائشة بنت أبيبكر! إنّى لا أملك لكم من اللَّه شيئاً.»٩٤
ابوهريره در سال فتح خيبر با كشتىيى كه جعفر بن ابىطالب و ياران او را از حبشه به يمن آورد، از آنجا به مدينه آمده بود. اينها در فتح خيبر به سپاه اسلام رسيدند كه پيامبر(ص) هم از غنايم خيبر به آنها داد.
أبو هريره در زمان نزول آيه «وَ أَنْذُرْ عَشِيرَتَك الأَقْرَبِين»، كجا بود كه اين قضيه را روايت بكند؟ حضرت زهرا(س) در سال پنجم بعثت به دنيا آمده است٩٥. اين آيه در سال سوم بعثت نازل شده است. در اين سال، حضرت زهرا(س) و عايشه به دنيا نيامده بودند.
امام جعفر صادق(ع) مىفرمايد: «ثلاثةٌ كانوا يكذبون على رسول اللَّه(ص)، أبوهريرة و أنس بن مالك و امرأة؛ سه نفر بودند كه بر رسول خدا دروغ مىبستند كه آنها عبارتند از: ابوهريره و انس بن مالك و يك زنى» (كه روشن است منظور كيست)٩٦
اين سه تا را در نظر داشته باشيد. خرابكارىيى كه اين سه نفر در حديث پيامبر(ص) كردند، كسى نكرده است. اين احاديث دروغى كه امروز داريم،٩٧بيشتر در زمان معاويه وضع شده است.
مدائنى در كتاب الأحداث مىنويسد:
معاويه پس از به دست آوردن خلافت، فرمانى بدين مضمون به همه كارگزاران خويش نگاشت:
هر كس چيزى را در فضل ابوتراب و خاندانش بازگويد حرمتى براى خون و مالش نيست و خونش هدر خواهد بود!
ديگربار معاويه به كارگزاران خويش در تمام آفاق، طى فرمانى نوشت: شهادت هيچيك از شيعيان على و خاندانش را نپذيرند. و نيز فرمان داد: هر كه را كه از دوستداران عثمان و علاقهمندان اوست و آن كسانى را كه رواياتى در فضيلت وى نقل مىكنند ودرسرزمينتحتفرمانروايى شمازندگى مىكنندبشناسيدوبه خود نزديكشان گردانيد و اكرامشان كنيد. آنگاه آنچه را كه اينگونه افراد در فضيلت عثمان روايت مىكنند براى من بنويسيد و اسم گوينده و نام پدر و خاندانش را يادآور شويد!
آنچنان اين فرمان اجرا گشت و خودفروختگان و هوسرانان براى رسيدن به حطامدنيوى، حديث جعل كردند كه فضايل عثمان فزونى گرفت! زيرا معاويه پول و خلعت و املاك و آنچه در دست داشت، بىدريغ، در اين راه به كار گرفته بود. هر شخص ناشناخته و بىارزش كه نزد كارگزاران معاويه مىرفت و چيزى را به عنوان حديث در منقبت و فضيلت عثمان نقل مىكرد، مورد توجه قرار مىگرفت؛ نامش را مىنوشتند و مقام و منزلتى در دستگاه حكومت مىيافت.
پس از مدتى فرمان ديگر معاويه صادر شد كه به كارگزاران خويش دستور داده بود: اينك روايات فضائل عثمان فراوان شده و در همه شهرها به گوش مىرسد،مردم را دعوت كنيد كه فضايل صحابه و خلفاى اوليه را روايت كنند و حديثى در فضيلت ابوتراب نباشد مگر آنكه روايتى همانند آن را در فضل خلفاى نخستين و صحابه براى من بياوريد يا ضد آن را روايت كنيد.٩٨
ابن عرفه معروف به نَفْطَوَيه مىنويسد:
«بيشتر احاديث دروغين كه فضائل صحابه را بازگو مىكند در ايام بنىاميه ساخته و پرداخته شده است آن هم به خاطر آنكه گوينده و سازنده آن به دستگاه خلافت تقرب يابد٩٩.»
اين مختصرى بود از تاريخ روايت حديث در مكتب خلفا.
×××
حديثپيامبر (ص) در مكتب اهل البيت(ع) اما در كتب اهلالبيت(ع). در نزد ائمه(ع) كتابى به نام جامعه وجود داشت كه داستانش چنين است:
آنچه بر پيامبر(ص) وحى مىشد، آخر شب، على(ع) نزد ايشان مىآمد و پيامبر(ص) بر او املا مىكرد١٠٠.
به او فرمود: «بنويس!» عرض كرد: «آيا مىترسيد كه فراموش كنم؟» فرمود: «نه، نمىترسم؛ چون از خدا خواستهام كه تو چيزى را فراموش نكنى؛ اما براى شريكان خودت بنويس.» عرض كرد: «شريكان من چه كسانىاند؟» حضرت(ص) به امام حسن(ع) -كه طفل كوچكى بود- اشاره كرد و فرمود: «اين فرزندت، اولين آنهاست.» سپس به امام حسين(ع) -كه او هم طفل بود- اشاره كرد و فرمود: «دومى آنها اين فرزند است و نُه تن از نسل او.»١٠١
حضرت على(ع) آنچه را بعد از ملاقات قبلى تا ملاقات فعلى به حضرت رسول(ص) وحى مىشد، بر روى پوست به عمل آمده شتر مىنوشت١٠٢كه اسم اين مجموعه، جامعه شد. در روايت آمده است كه جامعه هفتاد ذراع بوده١٠٣و هفده نفر از صحابه ائمه(ع) تا حضرت رضا(ع) آن را ديدهاند١٠٤.
ائمه(ع) از جامعه و از مصحف على (يعنى همان قرآنى كه وحى بيانى هم داشت و نزدشان بود) براى اصحابشان روايت مىكردند و اصحاب مىنوشتند١٠٥، تا آنكه تعداد آنها به چهار صد اصل رسيد و اصول چهارصدگانه ناميده شد. شايد تعداد آنها بعدها بيشتر هم شده باشد.
اصلها كتابهاى بسيار كوچكى بودهاند. دوتاى آنها الآن در دانشگاه تهران١٠٦به نام اصل عُصفُرى وجود دارد.
بسيار لازم است كه اين «اصول اربعمائة» را حوزههاى علميه پيدا كنند و سرنوشت و مسير آنها رادر لابهلاى كتب حديث بيابند كه در كدام كتابها از آن اصل نقل كردهاند. اين بزرگترين خدمت است. البته بايد كافى، استبصار، تهذيب و… رإ؛ش هم تحقيق كرد و آن هم مهم است.
اولين كسى كه اصول اربعمائة را جمعآورى كرده، و در دست ما موجود است، شيخ كلينى (متوفاى٣٢٩ هجرى) است كه چند اصل را در كافى گرد آورده است. كلينى، بيست سال از اين شهر به آن شهر، از اين ده به آن ده، از نيشابور تا بغداد رفته است و آنچه به دستش رسيده، جمع كرده است.١٠٧
دومين كسى كه اصول را جمع كرده و خوب هم جمع كرده، شيخ صدوق (متوفاى٣٨١ هجرى) است. ايشان بيش از دويست جلد كتاب دارد.١٠٨
بعد از ايشان هم شيخ طوسى (متوفاى،٤٦٠ هجرى) است كه از اصول، آن مقدار از اخبار فقهى را كه به دستش رسيده در استبصار و تهذيب جمع كرده است.١٠٩
مطلب مهم، اين است كه علماى ما از زمان شيخ صدوق، با حديث، دو گونه رفتار مىكردند: رفتار با احاديث فقهى؛ رفتار با احاديث غير فقهى. آنها با احاديث فقهى يك رفتار خاصى داشتند. شيخ صدوق در بيش از دويست جلد از آثارش از كسانى روايت كرده است كه در من لايحضره الفقيه از آنها روايت نمىكند؛ شيخ طوسى در تبيان خود از كسانى چون عايشه و عبداللَّه بن زبير روايت مىكند كه از آنها در استبصار و تهذيب روايت نمىكند. فقهاى ما – رضوان اللَّه تعالى عليهم – مانند: آيت اللَّه بروجردى و آيت اللَّه خويى، در احاديث فقهى، سنداً و متناً تحقيقاتى كردهاند كه بشر، بيش از آن نمىتواند بكند و من با بحث علمى اثبات كردهام كه اگر كسى بخواهد به احكام اسلامى (كه پيامبر اكرم(ص) آورده) برسد،١١٠جز آنكه به رسالههاى فقهى فقهاى شيعه رجوع كند، راهى ندارد.
ولى متأسفانه در غير احاديث فقهى، تحقيق كافى نشده است. به عنوان نمونه، شيخ طوسى، داستان «افْك» را نقل مىكند و مىگويد درباره عايشه است و آيات، در تبرئه عايشه نازل شده است.
اين مطلب، از تبيان شيخ طوسى به مجمع البيان رفته و… و به تفسير ابو الفتوح رازى و… به تفسير گازر، و…
در صورتى كه آيات «افك» در تبرئه ماريه نازل شده است از افكى كه عايشه و دار و دستهاش به او زدند. (براى اصل داستان به كتاب نقش عائشه در تاريخ اسلام، ج١، ص ٨٦ – ٨٨ مراجعه كنيد.)١١١
اولين كسى كه تابهامروز، دراحاديث غير فقهى ماتحقيق كرده،علامه شوشترى(ره) است كه در الأخبار الدخيلة و در كتابهاى ديگرشان،١١٢كارهاى ارزشمندى كرده است.
نياز ما به احاديث آداب و اخلاق و عقايد، خيلى زياد است. اما من اگر بخواهم خرابكاريهايى كه در كتابهاى غير فقهى ما شده -نه در كتابهاى فقهى- بگويم، محتاج به تأليفات زياد ديگرى غير از آنچه تا حال انجام دادهام هستم١١٣.
و رواياتى نيز هست كه من آنها را «روايات منتقله» نامگذارى كردهام. اصل اين روايات، در مكتب خلفا بوده و از آنجا به كتابهاى ما، مخصوصاً به تبيان، شيخ طوسى و… منتقل شده، تا مثلاً به منتهىالآمال حاج شيخ عباس قمى رسيده است.١١٤
در احاديث سيره پيامبر(ص) هم تحقيق شايسته و كافى صورت نگرفته است.
وقتى هنوز بحارالانوار در ايران چاپ نشده بود، اين جانب در كاظمين بودم. تصميم گرفتيم كه يك گروه علمى تشكيل بدهيم تا بحار را تصحيح و چاپ كنيم. گروه علمى تشكيل شد؛ من بودم؛ شيخ محمد رضا شبيبى (رئيس مجمع علمى عراق و از علماى شيعه) بود؛ دكتر مصطفى جواد (متخصص در لغت عرب) و دكتر صاحب زينى هم بودند.
گفتم از سيره پيامبر(ص) شروع كنم، به احاديثى رسيدم كه امكان نداشت صحت داشته باشند؛ مثلاً اينكه زمين روى شاخ گاو است، گاو روى يك ماهى و…! راوى اين چه كسى است؟ وقتى سند آن را بررسى كردم ديدم سند آن روايات ابوالحسن البكرى است. در اينجا لازم دانستم كه مصادر كتاب بحارالانوار را بررسى كنم١١٥و در اين بررسى ديدم كه علامه مجلسى در مصادر كتابش، از دويست و پنجاه و چند مصدر شيعه نام مىبرد و از نود و چند مصدر سنى. من ديدم علامه مجلسى مىفرمايد كه ابوالحسن البكرى شيعه بوده است و دو دليل براى شيعه بودن او مىآورد: يكى اينكه اين حديث را در دهه ربيعالمولود «فى محضر من العلماء» مىخواندهاند. دليل دوم آنكه او استاد شهيد ثانى بوده است.١١٦
دليل اول كه براى ما حجت نيست. براى اينكه در محضر علما، از سيره ابن هشام هم ممكن است براى ما مطلبى درباره پيامبر(ص) نقل كنند.
در مورد دليل دوم هم بحث و بررسى كردم. معلوم شد اين آقا استاد شهيد ثانى در روايت بوده و آن هم در اجازه روايتى كه سنى به شيعه، و شيعه به سنى مىداد.
باز مطالعه كردم؛ ديدم ابوالحسن البكرى دو نفرند: يكى در شام بوده و يكى در مصر. يكى نامش احمد است و ديگرى محمد. اين روايت، مال آن مصرى است كه معروف است به وضّاع بودن و سه كتاب دارد: يكى درباره مولد پيامبر(ص) و يكى در باب مقتل على(ع)؛ كتابى هم درباره حضرت زهرا(س) نوشته كه مطالب اين كتابها از طريق بحارالانوار، به كتابهاى ما تا منتهىالآمال منتقل شده است. پس احاديث اين آقايان، در كتابهاى ما اين چنين وارد شده است.
در بين علماى شيعه از گذشته تا به امروز، كمتر كسى از علما به قدر علامه مجلسى به حديث خدمت كرده است. خدماتى را كه اين علما كردهاند نبايد كم بشماريم و ما هر چه داريم از آنها داريم چيزى كه هست علماى شيعه همديگر را احترام مىكنند؛ اما از يكديگر تقليد نمىكنند. ما تقليد نمىكنيم. ما در زمينه احاديث سيره، احاديث تفسير قرآن، احاديث عقايد، احاديث اخلاق و آداب، و…محتاجيم به همان شيوه تحقيقات و كارهايى كه فقهاى ما در احاديث فقهى كردهاند. نمونهاى از محكم كارى، از علماى گذشته بگويم.
نمونهاى از دقت شيعه در نقل و ضبط حديث
از جمله علمايى كه در حديث كار كردهاند و من آنها را درك كردم، مرحوم جدم خاتم المحدثين آقا ميرزا محمد شريف عسكرى تهرانى بود. ايشان شاگرد آيت اللَّه العظمى ميرزا حسن شيرازى (صاحب فتواى تحريم تنباكو) و سومين عالم سامرا بود. آقا ميرزا محمد تهرانى، مستدرك بحار نوشته بود كه فقط اجازات آن، پنج مجلد بود كه مرحوم شيخ آقا بزرگ تهرانى و مرحوم آقا سيد محسن امين عاملى از كتاب اجازات ايشان در مؤلفات خود استفاده كردهاند. كتاب اجازات بحار هم چهار مجلد است. من بخشهايى از دو اجازه روايتى را در اينجا مىآورم تا ببينيد علماى ما در نقل و ضبط حديث، در گذشته چگونه بودند. اين دو اجازه كه آنها را در جلد اول القرآن الكريم و روايات المدرستين از كتاب اجازات بحارالانوار نقل كردهام، آنجا با خط خود مرحوم علامه مجلسى چاپ شده است.
١. در اجازه شيخ فخرالدين محمد، فرزند علامه حِلى (متوفاى٧٧١ هجرى) به شيخ محسن بن مظاهر آمده:
(و أجزتُ له ايضاً أن يَرْوِيَ عنّي مصنفات الشيخ أبيجعفر محمد بن الحسن الطوسي و من ذلك كتاب تهذيب الاحكام فإني قرأته على والدي درساً بعد درس١١٧و تمت قراءته فى جرجان سنة اثني عشر و سبعمائة، عنّي عن والدي ثم والدي قرأه على والده أبيالمظفر يوسف بن علي و أجاز له روايته ثم يوسف المذكور قرأه على الشيخ معمّر بن هبة اللَّه بن نافع الوراق و أجاز له روايته ثم الفقيه معمّر المذكور قرأه على الفقيه أبيجعفر محمد بن شهرآشوب و أجاز له روايته ثم شهرآشوب قرأه على مصنفه أبيجعفر محمد بن الحسن الطوسي و قرأه جدّي مرة ثانية.)
مىبينيد كه شيخ فخرالدين محمد، اين كتاب را از دو طريق (درساً بعد درس) تا برسد به مؤلف، اجازه داده است. يعنى كتاب را دو بار بر دو استاد خوانده و هر استاد نزد استادان ديگر خوانده تا برسد به مؤلف.
٢. يك روايت ديگر، اجازهاى است از مرحوم مجلسى بر كتاب كافى كه آن را در اينجا مىآوريم. اين نسخه از كتاب كافى در كتابخانه آستان قدس رضوى است. من قسمتى از اجازه را برايتان مىآورم:
بسم اللَّه الرحمن الرحيم….(وفقه اللَّه تعالى للارتقاء على أعلى مدارج الكمال فى العلم و العمل،… سماعاً و تصحيحاً و تدقيقاً و ضبطاً في مجالس آخرها خامس عشر شهر جمادى الأولى من شهور سنة ثلاثة و ثلاثون بعد الألف من الهجرة.)
و در جاى ديگر در اجازه بعدى مىفرمايد:
أنهاه المولى الفاضل البارع الذكى الألمعي، مولانا محمد شفيع التويسركاني، سماعاً تصحيحاً تدقيقاً ضبطاً في مجالس آخرها بعض أيام شهر ذىالقعدة سنة ثلاث و ثمانين بعد الألف من الهجرة.
يعنى همين طور كه كتاب كافى را تا هر جا مىخوانده، استادِ مُجيز براى او (در حاشيه همان كتاب)، اجازهاى مىنوشته است. بعد مىفرمايد:
أجزت له – دام تأييده – أن يروي عنّي كلَّ ما صحت لي روايته و إجازته بأسانيدي المتصلة إلى أصحاب العصمة… .
اجازه روايتى نزد علماى گذشته ما، مانند اجازهاجتهادامروزاست.اينطور نبوده كه (از جمله مثل خودم كه از شيوخ: مرحوم شيخ آقا بزرگ و مرحوم جدم، اجازه روايتى دارم و گاهى هم اجازه روايتى مىدهم)، با يك تعبير كلى بگويند «أجزت له أن يروى عنى ما صحت لى روايته.» نه؛ بلكه آنچه درست بر مُجيز خوانده شده بود، مىگفت اين را من اجازه دادم (و اجازهام از طريق فلان و فلان است، تا به مؤلف كتاب مىرسد.)
اين، شيوه علماى ما در علم روايت در گذشته بوده است؛ ولى از زمانى كه جدال بين اخباريها و اصوليها پيش آمد، بيشتر كار ما شده است غور و تحقيق در احاديث فقهى. احاديث ديگر را چنانكه شايسته است، بر استاد نمىخوانيم و از استاد روايت نمىكنيم و اجازه روايت نزد ما، آن اجازه روايت سابق نيست.
اما از آنچه در مكتب خلفا ديدهام، يك مورد را بگويم:
در يكى از منابع اهل سنت آمده بود كه يكى از علمايشان (در خانهاى از اهل علم)، يك بچه قنداقهاى در گهواره ديد. گفت: «مىترسم اين بچه به درس من نرسد! من به اين كودك، اجازه دادم از من روايت كند.»١١٨
بنابراين، چنانكه مىبينيم بين نحوه روايت حديث در مكتب خلفا و مكتب أهلالبيت(ع) فرق بسيار است.

